Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN ASXH 1. Khái niệm ASXH * ASXH: Theo tiếng anh, ASXH thường được gọi là Social Security khi dịch sang tiếng Việt, ngoài ASXH thuật ngữ này còn có nghĩa là an ninh XH, an toàn XH, bảo trợ XH, bảo đảm XH,… với các nghĩa không tương đồng. Theo một nghĩa chung, Social Security là bảo đảm thực hiện những quyền cơ bản của con người, được tự do làm ăn, được sống trong hòa bình, di chuyển, cư trú, phát biểu chính kiến của mình trong khuôn khổ luật pháp cho phép; được bình đẳng, BV trước PL; được bảo đảm thu nhập để thỏa mãn những nhu cầu sinh sống thiết yếu khi bị rủi ro, bệnh tật, tai nạn, tuổi già; được có việc làm, có nhà ở, học tập,… Theo nghĩa này thì rất rộng.
Còn theo nghĩa hẹp, Social Security được hiểu là bảo đảm ĐK sinh sống thiết yếu, đảm bảo thu nhập cùng một số ĐK khác cho người cô đơn, già cả, người tàn tật, trẻ em mồ côi, những người nghèo đói, những người bị dịch họa, thiên tai; cho người dân LĐ và gia đình của họ khi bị giảm hay mất thu nhập hay mất việc làm;… Từ cách tiếp cận, một số nhà nghiên cứu đã đưa ra các khái niệm rộng – hẹp khác nhau về ASXH, chẳng hạn như: - Theo H. Beveridge, nhà KT học và XH học người Anh (1879-1963), ASXH là sự đảm bảo về việc làm khi con người còn sức LĐ, đảm bảo lợi tức khi con người không còn sức LĐ nữa. - Theo Tổ chức LĐ quốc tế: ASXH là sự BV của XH đối với những thành viên thông qua các biện pháp công, để không gặp các khó khăn về KT-XH do bị giảm hay mất thu nhập, do ốm đau, tai nạn LĐ, thai sản, thương tật, thất nghiệp, tuổi già hay chết; nhưng đồng thời bảo đảm các chăm sóc YT, trợ cấp cho những gia đình có đông con. (Nguyễn Chương Phát, 2009) - Ở VN, thật ngữ “ASXH” đã có từ những năm 70 trong một vài cuốn sách nghiên cứu PL.
Sau năm 1975, thuật ngữ này được sử dụng nhiều, từ năm 1995 đến nay thuật ngữ này được dùng rất rộng rãi. Thuật ngữ “ASXH” thường được những 11 nhà quản lý, nhà nghiên cứu, những người làm công tác XH nhắc đến nhiều trên hệ thống thông tin truyền thông, hội thảo về CT-XH, các tài liệu,. Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về ASXH. có quan niệm xem ASXH như là “đảm bảo XH”, “bảo trợ XH”, “an toàn XH”, “BHXH” nhưng cũng có quan niệm cho rằng: “ASXH” là bao trùm những vấn đề nêu trên.
Ta có thể hiểu như sau: ASXH là chỉ sự BV của phương thức SX đối với những thành viên bằng hệ thống CS, biện pháp công nhằm khắc phục các tình trạng hụt hẫng về KT và XH, trước hết là của người dân, đổi lấy kế sinh nhai bản thân và gia đình, trước những rủi ro. Vai trò hệ thống ASXH ASXH là sự BV mà XH cung cấp cho những thành viên trong XH không may gặp những rủi ro thông qua những biện pháp phân phối tiền bạc, DVXH. ND của ASXH được thể hiện trong những CS KT-XH như BHXH, cứu trợ XH, ưu đãi XH, các chương trình xoá đói GN,… Cho đến hiện tại, tất cả các nước trên thế giới kể cả Liên Hợp Quốc cũng thừa nhận hưởng DV ASXH là một trong các quyền con người trong tất cả thời đại, tất cả chế độ XH. Với mục tiêu nhằm tạo lưới an toàn cho thành viên trong XH khi cá nhân nào không may gặp rủi ro, góp phần XD một XH đồng thuận, công bằng, PT bền vững, ASXH đã chứng minh được vai trò quan trọng ở mỗi quốc gia trên thế giới.
ASXH là nhân tố động lực, là nhân tố ổn định cho sự PT KT-XH. ASXH góp phần BV, che chắn cho các thành viên trong cộng đồng XH, là niềm an ủi đối với những nạn nhân khủng bố, chiến tranh… ASXH còn ảnh hưởng rất lớn đến nền KT của mỗi nước, đặc biệt là khi diện mạo, quy mô của ASXH ngày càng mở rộng như giúp người dân LĐ có sức khoẻ tốt để làm việc, giúp họ yên tâm học tập và công tác… ASXH góp phần bảo đảm công bằng XH. sự PT nhanh chóng về KT đã cải thiện tiêu chuẩn sống nhiều người, góp phần vào các thành tựu ổn định, dần đạt đến các mục tiêu thiên niên kỷ, nhưng khoảng cách giàu nghèo, sự bất bình đẳng trong XH ngày càng rộng hơn. Hệ thống ASXH được đông đảo nhân dân trên thế giới, trong đó có VN quan tâm bởi ASXH là CS quan trọng làm giảm sự tách biệt XH về 12 KT đối với người dân.
ASXH còn là công cụ cải thiện ĐK sống, làm việc của các tầng lớp, đồng thời góp phần bảo đảm công bằng XH thông qua phân phối lại thu nhập, cùng DV có lợi cho người yếu thế trong XH. ASXH khơi dậy tinh thần đoàn kết và giúp đỡ nhau của những thành viên trong XH. ASXH giúp con người vượt qua khó khăn, phát huy sức mạnh của cộng đồng, tạo sự gắn kết giữa những thành viên thông qua sự chia sẻ rủi ro, giảm đi gánh nặng, nỗi đau cho người không may rơi vào hoàn cảnh yếu thế trong XH, giúp PTXH lành mạnh, bền vững. ASXH là cầu nối cho giữa những quốc gia, những dân tộc hiểu biết, xích lại gần nhau hơn.
Hàng loạt những hành động, chương trình thể hiện việc bảo đảm ASXH toàn cầu đã được những tổ chức quốc tế thực hiện như: chương trình an ninh lương thực thế giới, xoá đói GN, chương trình cứu trợ nhân đạo, chương trình phòng chống lây nhiễm HIV, chương trình phòng chống tội phạm xuyên quốc gia. Bản chất của ASXH ASXH biểu hiện rõ quyền con người được LHQ thừa nhận Muốn thấy được bản chất của ASXH, phải hiểu được mục tiêu của ASXH. Mục tiêu của ASXH là tạo lưới an toàn gồm nhiều lớp, nhiều tầng BV cho mọi thành viên trong cộng đồng XH trong các trường hợp người dân bị mất hay bị giảm thu nhập hay phải tăng các chi phí đột xuất trong chi tiêu gia đình do các nguyên nhân khác nhau như: ốm đau, già cả, thương tật… gọi chung là các biến cố và “rủi ro XH”. Để tạo lưới an toàn gồm nhiều lớp, nhiều tầng có thể thực hiện đảm bảo an sinh cho tất cả các tầng lớp dân cư, ASXH được dựa trên nguyên tắc công bằng XH, san sẻ trách nhiệm, được thực hiện bằng nhiều phương thức, hình thức, biện pháp khác nhau.
ASXH thể hiện chủ nghĩa nhân đạo cao đẹp Người dân trong XH từ các địa vị XH, tôn giáo, chủng tộc khác nhau… là có biểu hiện khác nhau của hệ thống giá trị XH. Nhưng vượt lên tất cả, với tư cách một người dân, thì phải được đảm bảo mọi mặt để có thể phát huy đầy đủ các khả năng của mình, không phân biệt địa vị XH, tôn giáo, chủng tộc,… ASXH tạo cho những 13 người kém may mắn, những người bất hạnh hơn người bình thường để có thêm những lực đẩy, ĐK cần thiết để có thể khắc phục “biến cố”, “rủi ro XH”, có cơ hội để PT, hoà nhập vào XH. ASXH kích thích tính tích cực XH trong mỗi người, kể cả người kém may mắn và người may mắn; người nghèo và người giàu, giúp họ hướng đến các chuẩn mực của Chân – Thiện – Mỹ. Nhờ thế, có thể chống thói trông chờ ỷ lại vào XH; chống lại tư tưởng mạnh ai nấy lo, “đèn nhà ai nhà ấy rạng”… ASXH là yếu tố tạo sự hòa đồng giữa mọi người, không phân biệt tôn giáo, chính kiến, vị trí XH chủng tộc,… Giúp con người hướng tới một XH nhân ái, góp phần tạo ra cuộc sống bình yên, công bằng.
ASXH thể hiện rất rõ truyền thống đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau, tương thân tương ái của cộng đồng XH Truyền thống đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau, tương thân tương ái trong cộng đồng là một nhân tố để ổn định và PTXH. Sự chia sẻ trong cộng đồng XH, giúp đỡ người gặp bất hạnh nhằm hoàn thiện giá trị nhân bản con người, đảm bảo một XH được PT lành mạnh. Nguyên tắc của ASXH Thứ nhất: NN quản lý hoạt động ASXH - NN có trách nhiệm tổ chức các biện pháp bảo đảm XH đối với các đối tượng bị mất hoặc giảm thu nhập, ngay lúc đầu NN đã thành lập Ban chỉ đạo để thực hiện CS về ASXH. - NN ban hành những văn bản PL tạo ra hành lang pháp lý để điều chỉnh những hoạt động của ASXH; việc ban hành những văn bản PL, những CS, PL về ASXH tạo sự đồng bộ, thống nhất thực hiện từ Trung ương tới địa phương.
- NN thường xuyên giám sát, kiểm tra là cách để ngăn ngừa tốt nhất các sai sót, vi phạm trong quá trình thực hiện CS ASXH. - NN tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra phát hiện xử lý mọi hành vi vi phạm PL trong quá trình thực hiện CS ASXH. 14 - NN hỗ trợ nguồn kinh phí để thực hiện các hoạt động ASXH trong phạm vi cả nước. Thứ hai: Phải bảo đảm ASXH cho mọi người bị mất hoặc giảm khả năng LĐ dẫn tới bị mất hoặc giảm thu nhập KT do gặp thiên tai, do bị mất việc làm, hỏa hoạn hay những rủi ro khác.
Thứ ba: Thực hiện ASXH trên cơ sở đóng góp giữa các bên và sự trợ giúp của toàn XH, sự chia sẽ giữa cộng đồng trong XH. Cùng với nguồn ngân sách của NN, sự tham gia đóng góp của các thành phần trong XH và các tổ chức nước ngoài và bằng chính sự đóng góp, tham gia của người thụ hưởng những CS này. Thứ tư: ASXH không nhằm mục đích lợi nhuận mà chủ yếu thực hiện mục đích XH vì cộng đồng. Thứ năm: Mức ASXH nhằm trợ giúp bảo đảm nhu cầu tối thiểu cho những người hưởng thụ.
Các ảnh hưởng của hệ thống ASXH Thực tế, hệ thống ASXH khi thực hiện đúng và toàn diện sẽ mang đến những ảnh hưởng rất tích cực về mặt XH: - ASXH bảo đảm cho những đối tượng “yếu thế” và những người LĐ được BV, chăm sóc khi không may rơi vào HCKK; tạo cơ hội cho những người bất hạnh có được ĐK để khắc phục “rủi ro XH”, có cơ hội hoà nhập vào cộng đồng XH, có được cơ hội PT. ASXH với những chức năng của nó, sẽ tạo tính tích cực cho XH, trong mỗi người, hướng đến chuẩn mực của Chân – Thiện – Mỹ. ASXH hướng đến điều tốt đẹp trong cuộc sống, hoà đồng giữa mọi người không phân biệt tôn giáo, giới tính, chính kiến, dân tộc. vào một XH công bằng an toàn cho tất cả thành viên.