CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÀNH THANH TRA TRONG ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1. Một số vấn đề cơ bản về công tác thanh tra 1. Khái niệm về tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra Tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra là vấn đề mà đến nay vẫn còn nhiều tranh luận khoa học. Trên bình diện chung, vấn đề đặc biệt quan trọng cho hoạt động của mỗi cơ quan, tổ chức, đơn vị là việc thiết kế tổ chức phù hợp với chức năng, nhiệm vụ để phục vụ cho công tác quản lý.
Có thể thấy rằng bất cứ hoạt động của cơ quan nhà nước nào thì điều quan trọng đầu tiên là xây dựng được cấu trúc bộ máy của nó. Nếu tổ chức bộ máy hoàn chỉnh và khoa học thì hoạt động của nó sẽ có hiệu quả và ngược lại. Điều này được V.Lênin khẳng định: “Nếu cho tôi một tổ chức thì tôi sẽ làm đảo lộn nước Nga”. Như vậy, tổ chức là vấn đề quan trọng liên quan đến hoạt động của các cơ quan nhà nước và việc xây dựng tổ chức là nhiệm vụ quan trọng để phục vụ cho công tác quản lý nhà nước.
Đề cập đến tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra thì cần tiếp cận từ góc độ chung nhất về tổ chức, trước hết cần trả lời các câu hỏi: tổ chức là gì? tổ chức bao gồm những nội dung gì?, từ đó xác định vai trò và vị trí của nó trong tổng thể tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Có thể nói tổ chức là công việc cần thiết và quan trong đầu tiên để tạo điều kiện cho hoạt động của cơ quan, bộ phận và là vấn đề khó nhất trong quá trình hoạt động của bất cứ một cơ quan nào. Hiểu một cách chung nhất, tổ chức là một tập hợp gồm từ hai người trở lên kết hợp với nhau theo một cách thức nhất định nhằm thực hiện một hay nhiều mục tiêu chung. Để mọi người có thể làm việc chung với nhau một cách có hiệu quả và hoàn thành được mục tiêu đã định ra thì cần phải thiết lập và duy trì một cơ cấu nhất định, trong đó xác định chính xác các bộ phận và vị trí công việc (nhiệm vụ, thẩm quyền) của mỗi bộ phận đó.
12 Chính vì vậy, việc duy trì một hệ thống các bộ phận, chức vụ với các chức năng, nhiệm vụ nhất định được gọi là chức năng tổ chức trong quản lý. Như vậy, nhiệm vụ của nhà lãnh đạo hay của công tác tổ chức chính là thiết kế một cơ cấu tổ chức thích hợp để liên kết các hoạt động của các cá nhân, bộ phận với nhau. Việc liên kết các hoạt động của các các nhân và bộ phận muốn đạt yêu cầu mong muốn và có hiệu quả thì phải theo những cách thức và mục tiêu nhật định. Đó là phải liên kết được các mục tiêu của tổ chức, chỉ rõ được cách thức phân công nhiệm vụ giữa các bộ phận và qua đó xác định được cấu trúc các bộ phận có thể hoàn thành nhiệm vụ đó, xác định được mối quan hệ của các công việc và hoạt động chủ yếu của tổ chức do các bộ phận thực hiện.
Xét từ góc độ hoạt động thì công tác tổ chức là việc nhóm các hoạt động cần thiết để thực hiện một mục tiêu của tổ chức và giao hoạt động đó cho một bộ phận với một thẩm quyền được xác định thực hiện và tạo mối liên hệ giữa các bộ phận đó. Do vậy, khi đề cập đến công tác tổ chức thì việc phân cấp thẩm quyền là vô cùng quan trọng và phải xuất phát từ nhiệm vụ cụ thể của các bộ phận được giao nhiệm vụ và phân công thẩm quyền để tránh hiện tượng nhiệm vụ đơn giản nhưng được trao thẩm quyền lớn và ngược lại. Tuy nhiên, trên thực tế thì việc phân tích nhiệm vụ thường là vấn đề khó và phức tạp, thường bị tác động bởi các nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn đến việc xác định thẩm quyền không đảm bảo tương ứng với chức năng và nhiệm vụ, do đó các mục tiêu của tổ chức và hoạt động không đạt được như mong muốn. Từ những phân tích trên đây có thể hiểu tổ chức của cơ quan hành chính là việc thiết lập và duy trì các bộ phận, chức vụ trong một cơ quan và liên kết các bộ phận, chức vụ này với nhau để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan đó.
Trong thực tế tổ chức thường được phân thành hai loại chính thức và không chính thức. Tổ chức chính thức là tổ chức được hình thành trên cơ sở các quyết định chính thức của người có thẩm quyền, chẳng hạn một cơ quan được hình 13 thành trên quyết định của cơ quan cấp trên có thẩm quyền như quyết định phân công thẩm quyền, quyết định bổ nhiệm cán bộ, giao phụ trách công việc… Tổ chức không chính thức là những tổ chức hình thành tự phát trong quá trình thực hiện nhiệm vụ và giao tiếp giữa con người với nhau hoặc nó phản ánh nhu cầu lợi ích riêng của cá nhân với nhau. Việc phân định thẩm quyền trong tổ chức không chính thức không được thực hiện bằng một quyết định và do tự thoả thuận với nhau do đó nguồn gốc quyền lực trong tổ chức này không phải là thẩm quyền được trao cho người lãnh đạo thông qua việc bổ nhiệm mà bằng uy tín là chủ yếu. Vì vậy, một người lãnh đạo trong tổ chức không chính thức chỉ có thể thực hiện thẩm quyền của mình do các thành viên thừa nhận.
Cơ cấu của tổ chức chính là hình thức tồn tại của tổ chức, biểu hiện qua việc sắp xếp các bộ phận cấu thành theo một trật tự nhất định và xác lập mối quan hệ qua lại giữa chúng với nhau. Việc xác định cơ cấu của tổ chức của mỗi cơ quan chính là việc thiết lập các bộ phận và liên kết chúng lại với nhau thành một hệ thống. Đây là bước quan trọng của công tác tổ chức nhằm làm cho cơ cấu của tổ chức tương ứng với chức năng nhiệm vụ mà nó đảm nhiệm. Chính vì vậy, việc mô tả chi tiết các chức năng nhiệm vụ của tổ chức và cách thức thực hiện các chức năng đó là điều quan trọng và có ý nghĩa quyết định.
Một cơ cấu được xác lập lên luôn gắn với mục đích chỉ rõ cá nhân hay đơn vị, bộ phận nào sẽ làm gì và ai là người chịu trách nhiệm chính về kết quả của những hoạt động đó. Xác định được điều đó là nhằm loại bỏ những cản trở không cần thiết trong quá trình phân công nhiệm vụ và liên kết các hoạt động cũng như để thực hiện việc thông tin chính xác và thuận tiện. Song song với việc xác định cơ cấu của tổ chức là việc phân tầng quản lý để đảm bảo tránh chồng chéo và khó thực hiện các chức năng phức tạp của một tổ chức. Tuy nhiên, việc phân tầng tổ chức cũng là một vấn đề khó và rất quan trọng nếu không khoa học thì sẽ dẫn đến việc đơn giản hoá, tản quyền trong quá trình điều hành của tổ chức.
14 Trong việc phân tầng quản lý, yếu tố quan trọng cần chú ý là tầm quản lý. Tầm quản lý chính là khả năng quản lý của một tổ chức hay các nhân trong quá trình quản lý. Tầm quản lý có thể chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó đáng chú ý là các yếu tố sau: + Trình độ của cấp dưới; + Sự minh bạch trong phân định quyền lực; + Sự rõ ràng trong các kế hoạch; + Đặc điểm riêng của tổ chức. Tóm lại, vấn đề tổ chức và hoạt động của một tổ chức hay cơ quan là vấn đề quan trọng liên quan chặt chẽ đến thành công hay thất bại khi triển khai nhiệm vụ.
Trước hết phải hiểu những vấn đề cơ bản của tổ chức và hoạt động của nó để trong quá trình triển khai chức năng không xảy ra sai sót và làm cho hoạt động của cơ quan hiệu quả hơn, ngày càng nâng cao tính hiệu lực hiệu quả của bộ máy các cơ quan hành chính nhà nước. Hệ thống của các cơ quan thanh tra cũng nằm trong tổng thể hoạt động nói chung đó và chịu sự tác động của các qui luật chung. Để làm cho các cơ quan thanh tra hoạt động có hiệu lực thì phải nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của nó cả trên phương diện lý thuyết và thực tiễn mới có cơ sở để đổi mới về tổ chức và hoạt động nhằm tạo ra tính hiệu quả ngày càng cao đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá hiện đại hoá và hội nhập quốc tế. Tổ chức của ngành Thanh tra cũng bao gồm các chức năng thiết yếu nằm trong tổng thể bộ máy nhà nước.
Đó là bộ máy có cơ cấu chặt chẽ từ Trung ương đến địa phương, bao quát được các nhiệm vụ của công tác thanh tra. Để hoạt động của ngành Thanh tra được vận hành một cách khoa học, ổn định và đạt hiệu quả cao, cần thiết kế tổ chức, bộ máy theo đúng các nguyên tắc về tổ chức với các bộ phận, chức vụ được liên kết với nhau một cách chặt chẽ theo một mục tiêu nhất định. Như vậy, tổ chức của ngành Thanh tra chính là việc thiết lập và duy trì các bộ phận, chức vụ trong các cơ quan thanh tra và liên kết các 15 bộ phận, chức vụ này với nhau để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của ngành Thanh tra. Vị trí, vai trò, đặc điểm của công tác thanh tra Vị trí và vai trò của ngành Thanh tra trong điều kiện mới, điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, cần phải được xem xét một cách chi tiết để đưa ra những yêu cầu cụ thể để triển khai cho phù hợp.
Về mặt lý luận, V. Lênin đã khẳng định: “quản lý đồng thời phải có Thanh tra, quản lý và Thanh tra là một chứ không phải là hai”1. Đây là nguyên tắc cơ bản đầu tiên để xác định vị trí, vai trò của công tác thanh tra, điều đó cũng có nghĩa rằng khi đề cập đến công tác thanh tra thì không thể không đề cập đến vấn đề quản lý nói chung và quản lý nhà nước nói riêng. Hiểu một cách chung nhất, quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội, mang tính quyền lực Nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của con người.