CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI HÀNH CHÍNHTRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của giải quyết khiếu nại hành chínhtrên địa bàn huyện 1.1 Khái niệm của giải quyết khiếu nại hành chính trên địa bàn huyện Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng, khiếu nại là “đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét một việc mà mình không đồng ý, cho là trái phép hay không hợp lý”[8; tr428]. Khiếu nại là quyền hiến định của công dân trong lĩnh vực chính trị. Các quyền hiến định của công dân là những khả năng mà Luật cơ bản trao cho công dân được hưởng gì, được làm gì và được yêu cầu, đòi hỏi gì ở nhà nước và xã hội để thỏa mãn nhu cầu, lợi ích chính đáng của mình.
Theo Khoản 1, Điều 2 Luật Khiếu nại 2011: “Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình”[3]. Trong lĩnh vực quản lý nhà nước, những khiếu nại được pháp luật điều chỉnh là những khiếu nại phát sinh trong các quan hệ pháp luật giữa Nhà nước và công dân, các tổ chức. Loại khiếu nại này thường phát sinh bởi các quyết định hoặc hành vi của cơ quan nhà nước, của cán bộ công chức nhà nước. Do đó, khiếu nại sẽ trở thành sự kiện pháp lý và làm phát sinh quan hệ pháp luật về giải quyết khiếu nại giữa công dân, tổ chức với cơ quan nhà nước.Trong đó, các SVTH: Nguyễn Văn Nguyên 13 Lớp KH17 Thanh tra KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: ThS.
Lê Ngọc Hưng bên tham gia thủ tục pháp lý giải quyết khiếu nại có các quyền và nghĩa vụ pháp lý nhất định. Việc giải quyết khiếu nại nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị xâm phạm. Tóm lại, khiếu nại là “một hình thức công dân hướng đến các cơ quan nhà nước hay tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang khi thấy quyết định hay hành vi của những cơ quan này xâm phạm tới quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Mặt khác, khiếu nại là phương tiện mà nhờ đó cơ quan nhà nước, tổ chức hay những người có chức vụ kiểm tra được tính hợp pháp, hợp lý trong các quyết định, hành vi của mình.” Trong giải quyết khiếu nại ở nước ta hiện nay, khiếu nại có tính pháp lý chủ yếu trên hai lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước và hoạt động tư pháp.
Trong hệ thống pháp luật ở nước ta, không có quy định cho phép cá nhân, tổ chức khiếu nại đối với các văn bản quy phạm pháp luật. Trên thực tế, các khiếu nại được thực hiện đa phần là trong lĩnh vực hành chính nhà nước (khiếu nại hành chính). Từ khái niệm khiếu nại được quy định trong Luật Khiếu nại năm 2011, có thể hiểu khái niệm về khiếu nại hành chính như sau: “Khiếu nại hành chính là việc mà cá nhân hay tổ chức khiếu nại đối với các quyết định hay hành vi của cơ quan nhà nước, người có chức vụ thực hiện trong lĩnh vực hành chính nhà nước nhằm bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của chính bản thân hoặc tổ chức mình.” [3] Khiếu nại hành chính là một loại khiếu nại nói chung, vì thế ngoài các đặc điểm chung thì nó còn có các đặc điểm sau đây: Thứ nhất, khiếu nại hành chính là khiếu nại diễn ra trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước. Đây là lĩnh vực hoạt động chấp hành – điều hành nhằm thực thi pháp luật.
Khiếu nại hành chính phát sinh trong lĩnh vực hành pháp. Thứ hai, khiếu nại hành chính chủ yếu do các cơ quan và những người có chức vụ thuộc hệ thống hành chính nhà nước giải quyết. SVTH: Nguyễn Văn Nguyên 14 Lớp KH17 Thanh tra KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: ThS. Lê Ngọc Hưng Thứ ba, đối tượng của khiếu nại hành chính bao gồm: quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật cán bộ, công chức, người có thẩm quyền trong cơ quan tổ chức.
Thứ tư, thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính là thủ tục hành chính hoặc có tính chất hành pháp, được thực hiện đơn giản hơn thủ tục tố tụng do các cơ quan tư pháp thực hiện. Thứ năm, các khiếu nại hành chính được thực hiện bởi phạm vi rộng lớn các cơ quan trong bộ máy nhà nước, bao gồm: Cơ quan quyền lực nhà nước, cơ quan hành chính, cơ quan tòa án, cơ quan kiểm sát. Thứ sáu, mục đích của khiếu nại hành chính là bảo vệ và khôi phục những quyền và lợi ích hợp pháp của người khiếu nại bị xâm phạm bởi quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật. Thứ bảy, các khiếu nại hành chính thường phát sinh trong hai trường hợp sau: - Khiếu nại trong các hoạt động liên quan đến việc tổ chức thực hiện pháp luật như: đăng ký kinh doanh, đăng ký quyền sử dụng đất, trưng dụng đất… Đây là các hoạt động thuộc lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước.
- Khiếu nại trong các hoạt động liên quan đến các hoạt động bảo vệ pháp luật trong lĩnh vực hành chính như: khiếu nại với các hoạt động xử lý vi phạm hành chính, hoạt động xử lý vi phạm kỷ luật… Trên đây là những đặc điểm nổi bật của khiếu nại hành chính, và một nội dung quan trọng mà ta cần phải đề cập đến tiếp theo là hoạt động “giải quyết khiếu nại hành chính”. Việc giải quyết các khiếu nại quyết định hành chính hay hành vi hành chính là việc mà các cơ quan hành chính nhà nước hay cụ thể hơn là việc mà thủ trưởng cơ quan hành chính nhà nước tiến hành giải quyết, làm giảm mâu thuẫn phát sinh trong quá trình quản lý hành chính nhà nước trên địa bàn quản lý. Dựa SVTH: Nguyễn Văn Nguyên 15 Lớp KH17 Thanh tra KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: ThS. Lê Ngọc Hưng trên nguyên tắc hai cấp: giải quyết khiếu nại lần đầu và giải quyết khiếu nại lần hai.
Công tác giải quyết khiếu nại hành chính diễn ra ở nhiều cấp chính quyền, từ cấp chính quyền trung ương đến cấp chính quyền địa phương, trong đó có công tác giải quyết khiếu nại hành chính tại cấp huyện. Luật Khiếu nại 2011 quy định “Giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại”. [3] Ta có thể hiểu rằng: Giải quyết khiếu nại là việc cơ quan hành chính nhà nước; người có thẩm quyền thụ lý, kiểm tra, xác minh, đánh giá, kết luận về tính hợp pháp và hợp lý của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức theo quy định của pháp luật. Giải quyết khiếu nại hành chính là một hoạt động diễn ra ở nhiều cấp với thẩm quyền giải quyết khác nhau nhưng lại có mối quan hệ chặt chẽ, nếu việc giải quyết khiếu nại hành chính ở cấp cơ sở được thực hiện tốt thì sẽ tránh được những tình trạng như khiếu nại vượt cấp, khiếu nại đông người, kéo dài phức tạp.
Ngược lại nếu không tiến hành giải quyết tốt ngay từ cấp cơ sở thì sẽ gây nhiều sức ép lên cấp trên do vụ việc bị tồn đọng, không được giải quyết dứt điểm, triệt để. Điển hình là trường hợp vụ việc ở xã Đồng Tâm, huyện Mỹ Đức, Hà Nội bắt nguồn từ tranh chấp đất đai kéo dài nhiều năm và trở thành điểm nóng khi người dân xã Đồng Tâm cho rằng, hàng chục ha đất đồng Sênh là đất nông nghiệp của xã chứ không phải đất quốc phòng. Qua nhiều năm người dân ở xã này đã rất nhiều lần gửi đơn thư khiếu nại, kiến nghị phản ánh lên cấp chính quyền địa phương là UBND xã Đồng Tâm, UBND huyện Mỹ Đức nhưng không được giải quyết một cách triệt để gây những bức xúc cho người dân. Trên thực tế, tại một địa bàn nhất định có thể có nhiều cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành giải quyết khiếu nại hành chính.
Tuy nhiên, gắn với mục đích, nội dung và phạm vi nghiên cứu của khoá luận, tác giả chỉ nghiên cứu về SVTH: Nguyễn Văn Nguyên 16 Lớp KH17 Thanh tra KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: ThS. Lê Ngọc Hưng thẩm quyền giải quyết khiếu nại hành chính của Chủ tịch UBND huyện trên địa bàn huyện. Như vậy, từ những khái niệm trên có thể hiểu “Giải quyết khiếu nại hành chính trên địa bàn huyện là việc Chủ tịch UBND huyện tiến hành các hoạt động thụ lý, kiểm tra, xác minh, đánh giá, kết luận về tính đúng đắn, hợp pháp của quyết định hành chính hay hành vi hành chính bị khiếu nại, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức đúng theo các quy định của pháp luật. Đặc điểm của giải quyết khiếu nại hành chínhtrên địa bàn huyện Trên cơ sở khái niệm giải quyết khiếu nại hành chínhtrên địa bàn huyện có thể rút ra một số đặc điểm sau: Thứ nhất, giải quyết khiếu nại hành chính trên địa bàn huyện là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước.
Đây là hoạt động do các cơ quan nhà nước ở cấp huyện, người có chức vụ cụ thể là chủ tịch UBND huyện thực hiện. Trên phương diện pháp luật, các chức năng của nhà nước có thể chia thành ba nội dung chính: lập pháp, hành pháp, tư pháp. Khiếu nại hành chínhtrên địa bàn huyện phát sinh trong lĩnh vực hành pháp, chủ yếu do cơ quan và những người có chức vụ thuộc hệ thống hành chính nhà nướctrên địa bànhuyện giải quyết. Mặt khác, hoạt động giải quyết khiếu nại hành chính ở cấp huyện không xuất phát từ ý chí đơn phương của nhà nướcnhư các trường hợp xử phạt vi phạm hành chính hay các trường hợp khác mà chỉ được thực hiện khi có yêu cầu của người khiếu nại.
Việc giải quyết khiếu nại hành chínhtrên địa bànhuyện không chỉ thể hiện quyền hạn mà còn là trách nhiệm của cơ quan hành chính nhà nước đối với người khiếu nại trong việc đảm bảo quyền và lợi ích của họ trong quản lý hành chính nhà nước. Thứ hai, giải quyết khiếu nại hành chính trên địa bàn huyện là hoạt động tuân theo hình thức, thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định.