Chương 1: Cơ sở lý luận và pháp lý về giải quyết khiếu nại hành chính. Chương 2: Thực trạng giải quyết khiếu nại hành chính trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Chương 3: Quan điểm và giải pháp bảo đảm công tác giải quyết khiếu nại hành chính trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk. 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI HÀNH CHÍNH 1.
Những Khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về khiếu nại hành chính Khiếu nại là một hiện tượng phát sinh trong đời sống xã hội như là sự phản ứng hoàn toàn tự nhiên hay nói cách khác là một hình thức tự vệ của con người khi bị một quyết định hoặc hành vi mà người khiếu nại cho rằng không phù hợp với các quy tắc chuẩn mực chung trong đời sống cộng đồng được Nhà nước hoặc xã hội thừa nhận, xâm phạm tới các quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trong khoa học, thuật ngữ “ khiếu nại” được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau. Như sau: - Khiếu nại theo tiếng Latinh được giải nghĩa tương ứng với từ “ Complaint” có nghĩa là sự phàn nàn, ca thán, phản ứng, bất bình của người nào đó về vấn đề liên quan đến bản thân họ.
- Theo Đại Từ điển Tiếng Việt do Nguyễn Như Ý làm Chủ biên thì: ―khiếu nại là thắc mắc, đề nghị xem xét lại những kết luận, quyết định do cấp có thẩm quyền đã làm, đã chuẩn y‖ [18]. Quan niệm này chưa thật đầy đủ vì công dân thắc mắc, đề nghị xem xét lại không chỉ đối với kết luận, quyết định mà còn cả với hành vi của người có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức. - Theo quan điểm của TS Phạm Hồng Thái và TS. Đinh Văn Mậu cho rằng: ―khiếu nại là một hình thức công dân hướng đến các cơ quan nhà nước, hay tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang khi thấy quyết định hay hành vi xâm phạm tới quyền, lợi ích của mình‖.
[23] Hướng tới ở đây cũng chính là sự phản ứng trước những quyết định hay hành vi khi xâm phạm tới quyền, lợi ích của mình. 7 - Trên thực tế, khiếu nại rất phong phú đa dạng, có thể phân loại theo những tiêu chí sau: + Nếu căn cứ vào chủ thể khiếu nại thì phân chia thành: khiếu nại cá nhân và khiếu nại của cơ quan, tổ chức. + Nếu căn cứ vào lĩnh vực của đời sống xã hội thì phân chia thành khiếu nại trong lĩnh vực kinh tế, khiếu nại trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế…. + Nếu căn cứ vào hình thức khiếu nại thì được phân chia thành : khiếu nại bằng văn bản và khiếu nại bằng lời nói (hay còn gọi là khiếu nại trực tiếp).
+ Nếu căn cứ vào tính chất của quyết định, hành vi và các quan hệ pháp luật phát sinh, khiếu nại được phân chia thành : khiếu nại hành chính và khiếu nại tư pháp. Đây là loại phân chia khá phổ biến hiện nay. Trong hoạt động hành chính nhà nước, khiếu nại thường phát sinh bởi những tranh chấp pháp lý giữa một bên là chủ thể có thẩm quyền (chủ yếu là các cơ quan hành chính nhà nước) tiến hành các hoạt động quản lý nhà nước ( thực hiện hành vi hành chính, ban hành quyết định hành chính) và một bên là đối tượng quản lý (cá nhân, tổ chức) phải thực thi các quyết định, chịu sự tác động của các hành vi hành chính đó, khi họ ( cá nhân, tổ chức) cho rằng hành vi hành chính, quyết định hành chính của chủ thể quản lý (cơ quan hành chính nhà nước hoặc của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước) là trái pháp luật, xâm hại trực tiếp đến quyền, lợi ích của họ thì họ có quyền phản ứng, có quyền “ khiếu nại”. - Hiện nay theo quy định tại Khoản 1, Điều 2 của Luật Khiếu nại năm 2011 định nghĩa về khiếu nại hành chính như sau: “Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính Nhà nước, của người 8 có thẩm quyền trong cơ quan hành chính Nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình” [34].
Pháp luật khiếu nại hiện hành chỉ quy định chủ yếu những vấn đề liên quan tới khiếu nại phát sinh trong quản lý nhà nước; đối tượng khiếu nại là “ quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức”; chủ thể thực hiện quyền khiếu nại là công dân, cơ quan, tổ chức hoặc của cán bộ, công chức. Tuy nhiên, trường hợp khiếu nạị phát sinh trong hoạt động quản lý nội bộ của các cơ quan nhà nước khác như (Văn phòng Quốc hội, Văn phòng Chủ tịch nước, Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân); khiếu nại của các đơn vị sự nghiệp; khiếu nại của các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội nghề - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế; cơ quan, tổ chức, cá nhân nước ngoài tại Việt Nam ( trừ trường hợp mà Điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký kết hoặc tham gia có quy định khác) cũng được áp dụng những quy định về khiếu nại, giải quyết khiếu nại mà pháp luật khiếu nại hiện hành ở Việt Nam quy định. Như vậy, khiếu nại hành ch nh c th được hi u ở g c độ rộng hơn, toàn diện hơn, khái quát hơn: hiếu nại là việc cá nhân, tổ chức yêu cầu tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại những quyết định, hành vi khi c căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đ là trái pháp luật xâm phạm tới quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Với một cách hiểu bao quát như vậy, có thể nhận diện được tính đa dạng và phổ biến của khiếu nại.
Khiếu nại phải được đề cập vượt ra ngoài khuôn khổ bộ máy nhà nước, đáp ứng yêu cầu xã hội dân sự. Giải quyết khiếu nại hành chính 1. Khái niệm về giải quyết khiếu nại hành chính 9 Khi có hành vi khiếu nại hành chính của cá nhân, cơ quan, tổ chức thì tất yếu sẽ dẫn đến hoạt động giải quyết khiếu nại của cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền. Thông qua việc giải quyết khiếu nại một mặt bảo đảm quyền dân chủ của công dân, mặt khác còn đề cao ý thức, trách nhiệm của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức trước nhân dân.
Giải quyết khiếu nại hành chính do các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện cho nên nó được tiến hành dựa trên những nguyên tắc, trình tự, thủ tục do pháp luật khiếu nại hành chính quy định. Theo quy định tại Khoản 11, Điều 2 của Luật Khiếu nại năm 2011 định nghĩa về giải quyết khiếu nại được hiểu là: việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại [34]. Giải quyết khiếu nại là qúa trình cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét đánh giá đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỷ luật có đúng pháp luật hay không từ đó đưa ra giải pháp xử lý phù hợp. Hoạt động giải quyết khiếu nại bằng con đường hành chính được tiến hành theo một trình tự, thủ tục do pháp luật khiếu nại quy định.
Thủ tục giải quyết khiếu nại là một loại thủ tục hành chính được các quy phạm thủ tục hành chính điều chỉnh, bao gồm các giai đoạn: từ thụ lý vụ việc; thẩm tra, xác minh, thu thập các chứng cứ; lập hồ sơ giải quyết khiếu nại; ra quyết định giải quyết khiếu nại và thi hành quyết định giải quyết khiếu nại. Trong giải quyết khiếu nại, các chủ thể tham gia quan hệ này (bao gồm các cá nhân, cơ quan, tổ chức khiếu nại và các cơ quan hành chính nhà nước, cá nhân có thẩm quyền giải quyết khiếu nại) phải nghiêm chỉnh chấp hành các quy định của pháp luật về thủ tục giải quyết khiếu nại. Mọi vi phạm các quy định về thủ tục có thể ảnh hưởng đến sự chính xác, minh bạch trong giải quyết khiếu nại. Như vậy, việc giải quyết khiếu nại là cả một quá tr nh thụ l , em t, đánh giá vụ, việc từ đ đưa ra những quyết định nhân danh quyền lực nhà 10 nước của các chủ th được pháp luật khiếu nại quy định chủ yếu là những người c thẩm quyền trong các cơ quan hành ch nh nhà nước 1.
Đặc đi m của giải quyết khiếu nại hành chính Trên cơ sở phân tích khái niệm về giải quyết khiếu nại hành chính có thể nhận thấy giải quyết khiếu nại có những đặc điểm sau: - Một là, cơ sở của giải quyết khiếu nại chỉ được triển khai khi có khiếu nại hành chính. Và giải quyết khiếu nại hành chính cũng là nhiệm vụ, trách nhiệm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Mặt khác việc giải quyết khiếu nại hành chính còn bảo đảm cho công dân được tham gia vào giám sát hoạt động quản lý nhà nước, đồng thời cũng giúp cơ quan nhà nước có thẩm quyền kịp thời sửa chữa những bất hợp lý, sai sót trong quá trình quản lý; từ đó ý thức trách nhiệm của chủ thể quản lý cũng được nâng cao khi có sự giám sát của nhân dân. - Hai là, đối tượng xem xét khi giải quyết khiếu nại là quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại.Trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, các chủ thể quản lý thực hiện quản lý hành chính nhà nước dựa trên trách nhiệm, quyền hạn mà pháp luật quy định nhằm duy trì, bảo vệ và củng cố trật tự quản lý hành chính nhà nước.
Việc ban hành quyết định hành chính, hành vi hành chính hợp pháp là một trong những hoạt động quản lý của chủ thể quản lý vừa là biểu hiện của việc thiết lập trật tự quản lý vừa là biểu hiện duy trì trật tự quản lý hành chính nhà nước. Quyết định hành chính, hành vi hành chính bất hợp pháp không những không thiết lập, duy trì trật tự quản lý, phá vỡ trật tự quản lý mà còn xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Vì thế khi giải quyết khiếu nại hành chính, đối tượng xem xét chính là các quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại.