Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TÙ CÓ THỜI HẠN THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm áp dụng hình phạt tù có thời hạn 1. Khái niệm áp dụng hình phạt tù có thời hạn: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của nhà nước được quy định trong Bộ luật Hình sự, do Tòa án quyết định áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội để tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người, pháp nhân thương mại đã thực hiện hành vi phạm tội. Mục đích của hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người, pháp nhân thương mại phạm tội, mà còn đồng thời giáo dục họ ý thức tuân theo pháp luật; ngăn ngừa phạm tội mới và giáo dục người, pháp nhân thương mại khác tôn trọng pháp luật, phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.
Trong luật hình sự Việt Nam, hệ thống hình phạt bao gồm hình phạt chính và hình phạt bổ sung. Theo Điều 32 Bộ luật hình sự năm 2015 được sửa đổi bổ sung năm 2017, hình phạt chính gồm: Cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, tù có thời hạn, tù chung thân, tử hình. Hình phạt tù có thời hạn là buộc người bị kết án cách ly (chấp hành hình phạt tại trại giam) trong một khoảng thời gian nhất định từ ba tháng đến 20 năm, để giáo dục, cải tạo người phạm tội và người khác, bảo vệ công bằng xã hội. Như vậy, thực chất tù có thời hạn là cách ly người phạm tội ra khỏi môi trường xã hội bình thường họ đã sống để giáo dục cải tạo.
Trong thời gian bị cách ly họ bị tước một số quyền, như: Quyền tự do đi lại, tự do kinh doanh, quyền bầu cử.Nghiên cứu phần các tội phạm của Bộ luật Hình sự có thể thấy tù có thời hạn là hình phạt có tính phổ biến và thông dụng nhất. Do tính cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc, cho nên hình phạt nói chung, phạt tù có thời hạn rói riêng được Toà án quyết định áp dụng thông qua hoạt động xét xử của Tòa án. Hoạt động xét xử của Tòa án phải tuân thủ nghiêm 6 theo quy định của BLTTHS từ khi thụ lý hồ sơ, đưa vụ án ra xét xử và ra bản án, quyết định. Khi xét xử phải tuân thủ các nguyên tắc: Nguyên tắc khi xét xử thẩm phán và hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật; xét xử tập thể và biểu quyết theo đa số.Kết quả sau qúa trình xét hỏi các bị can trong vụ án, tòa án phải ra quyết định đối với hành vi phạm tội đã được tranh luận tại phiên tòa.
Căn cứ để ra quyết định hình phạt được quy định tại Điều 50 Bộ luật Hình sự năm 2015 “Khi quyết định hình phạt Tòa án căn cứ vào quy định của Bộ luật này, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự” [22]. Áp dụng hình phạt là hoạt động tư duy của HĐXX được thực hiện ngay sau khi đã xác định tội danh đối với hành vi phạm tội. Nếu định tội danh được coi là cơ sở cho việc quyết định hình phạt thì quyết định hình phạt là kết quả cuối cùng của hoạt động xét xử vụ án hình sự. Để lựa chọn hình phạt chính xác HĐXX phải căn cứ hồ sơ vụ án, kết quả tranh tụng tại phiên Tòa, xác định các tình tiết của vụ án và nhận thức đầy đủ quy định của Bộ luật hình sự.
Như vậy, áp dụng hình phạt là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, được thực hiện thông qua HĐXX là những người được Nhà nước trao quyền để xem xét, đánh giá các tài liệu, chứng cứ đã thu thập được trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án, từ đó lựa chọn hình phạt được quy định trong BLHS phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự để ban hành quyết định, bản án đúng quy định, thấu tình, đạt lý. Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm Áp dụng hình phạt tù có thời hạn: Áp dụng hình phạt tù có thời hạn là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự tiếp theo sau khi định tội danh, thể hiện ở việc trên cơ sở hồ sơ vụ án và kết quả tranh tụng tại Tòa, xác định các tình tiết của vụ án, nhận thức đầy đủ quy 7 định của Bộ luật hình sự, Hội đồng xét xử lựa chọn mức hình phạt tù có thời hạn để áp dụng đối với người bị kết tội và ra phán quyết trong bản án kết tội về hình phạt đó. Đặc điểm áp dụng hình phạt tù có thời hạn - Là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự Áp dụng pháp luật hình sự là một hình thức thực hiện pháp luật mà Nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền tạo ra các quy định làm phát sinh, thay đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật hình sự; trong một số trường hợp đặc biệt Nhà nước ủy quyền cho một số tổ chức chính trị xã hội được thực hiện hoạt động này; thực hiện các quy định của pháp luật. Để thực hiện mục đích duy trì trật tự xã hội, xây dựng một xã hội phát triển, tiến bộ thì không thể thiếu hệ thống pháp luật hình sự và sẽ không thể không có áp dụng pháp luật trong thực tiễn.
Với mỗi hành vi phạm tội thì tương ứng người phạm tội đều phải chịu những chế tài cụ thể. Để áp dụng hình phạt tù đối với người phạm tội thì cần phải hiểu rõ, hiểu đầy đủ các quy định về loại tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, những điều kiện để có thể áp dụng chế tài đối với hành vi đó và những tác động có liên quan về lĩnh vực xã hội học của hành vi phạm tội. Quá trình áp dụng hình phạt tù chính là quá trình đi từ hoạt động nhận thức quy định của pháp luật hình sự tới hoạt động thực tiễn của Tòa án và đó cũng chính là cá biệt hóa các quy định của pháp luật hình sự đối với người phạm tội. Áp dụng hình phạt là áp dụng pháp luật hình sự về chế tài, căn cứ vào cấu trúc của hình phạt để có thể thực hiện hoạt động áp dụng pháp luật hình sự về chế tài hình sự mà cơ quan áp dụng chế tài hình sự đó là Tòa án và chỉ có Tòa án mới là cơ quan có thẩm quyền nhân danh Nhà nước để áp dụng hình phạt đối với người phạm tội.
Khi áp dụng hình phạt tù có thời hạn Tòa án cá biệt hóa các chế tài hình sự đối với người phạm tội trong từng trường hợp cụ thể, trong những trường hợp đặc thù như các vụ án có đồng phạm, có người phạm nhiều tội. Cá biệt 8 hóa trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội còn phải được thể hiện khi Tòa án xét xử và áp dụng hình phạt đối với người phạm tội thuộc trường hợp áp dụng hình phạt nhẹ hơn quy định của Bộ luật Hình sự, trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, tổng hợp hình phạt. Đối với áp dụng hình phạt có nhiều hoạt động trong đó hoạt động áp dụng hình phạt tù có thời hạn là một trong những hoạt động cơ bản, quan trọng nhất trong tất cả các hoạt động áp dụng hình phạt. Mọi hoạt động khác của áp dụng pháp luật suy cho cùng chính là tập trung đến hoạt động áp dụng hình phạt.
Để duy trì tính thượng tôn pháp luật trong thực tiễn thì áp dụng pháp luật không thể thiếu hoạt động áp dụng hình phạt của Tòa án. Thông qua hoạt động áp dụng hình phạt mà Nhà nước có thể ngày càng hoàn thiện hơn hệ thống pháp luật. Do vậy, áp dụng hình phạt tù luôn là một trong những hoạt động cơ bản, quan trọng trong áp dụng pháp luật. - Chủ thể áp dụng hình phạt là Hội đồng xét xử: Tại Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp” [17].
Quy định tại Điều 31 Hiến pháp và Điều 13 BLTTHS 2015 về quyền được suy đoán vô tội chỉ rõ“Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”. Điều 30 BLHS quy định: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong Bộ luật này, do Tòa án quyết định áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người, pháp nhân thương mại đó” [22]. Như vậy, Tòa án là cơ quan có thẩm quyền tuyên bố một người có tội bằng một bản án kết tội và hình phạt chỉ được áp dụng đối với người bị kết tội. Do đó, Tòa án là cơ quan duy nhất có thẩm quyền áp dụng hình phạt hay không 9 áp dụng hình phạt đối với người bị kết tội.
Ngoài Tòa án, không cơ quan hay cá nhân nào có quyền áp dụng hình phạt đối với tổ chức, cá nhân. Tòa án thực hiện quyền lực nhà nước thông qua phiên tòa xét xử, và kết quả của hoạt động xét xử là bản án do Hội đồng xét xử nhân danh nhà nước tuyên bố, quyết định một tổ chức, cá nhân có tội hay vô tội. Bản án thể hiện ý chí, thái độ của Nhà nước đối với hành vi của bị cáo và được đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh của bộ máy nhà nước. Như vậy, Chủ thể trực tiếp thực hiện quyền áp dụng hình phạt nói chung và áp dụng hình phạt tù nói riêng của Tòa án là Hội đồng xét xử.
Điều 254 BLTTHS năm 2015 quy định: "1. Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm một Thẩm phán và hai Hội thẩm. Trường hợp vụ án có tính chất nghiêm trọng, phức tạp thì Hội đồng xét xử sơ thẩm có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm. Đối với vụ án có bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là tù chung thân, tử hình thì Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm.
Hội đồng xét xử phúc thẩm gồm ba Thẩm phán.