Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ ĐỐI VỚI ÁN MA TÚY 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của thực hiện pháp luật về thực hành quyền công tố đối với án ma túy 1. Khái niệm của thực hiện pháp luật về thực hành quyền công tố đối với án ma túy 1. Khái niệm, các dấu hiệu pháp lý của các tội phạm về ma túy - Khái niệm các tội phạm về ma túy Theo từ điển Tiếng Việt, ma túy được hiểu là “tên gọi chung các chất có tác dụng gây trạng thái ngây ngất, đờ đẫn, dùng quen thành nghiện”.604] Theo Tổ chức Liên Hợp Quốc, ma túy là “các chất có nguồn gốc tự nhiên hay tổng hợp, khi xâm nhập vào cơ thể sẽ làm thay đổi trạng thái tâm sinh lý của người sử dụng”.11] Cũng theo tổ chức y tế thế giới, ma túy theo nghĩa rộng nhất là “mọi thực thể hóa học hoặc là những thực thể hỗn hợp khác với tất cả những cái được đòi hỏi, để duy trì một sức khỏe bình thường, việc sử dụng những cái đó sẽ làm biến đổi chức năng sinh học và có thể cả cấu trúc của vật”.11] Về cơ bản, các khái niệm này đều thể hiện rằng, chất ma túy là loại chất gây nghiện và gây ảo giác nguy hiểm cho con người.
Do đó, các chất ma túy được Nhà nước độc quyền quản lý theo quy định nghiêm ngặt. Nhà nước đã ban hành các văn bản pháp luật trong đó có quy định về việc quản lý, sử dụng chất ma túy. 9 Tại Điều 2, Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 đưa ra khái niệm về chất ma túy như sau: “Chất ma túy là chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong danh mục chất ma túy do Chính phủ ban hành”. Trong đó,“Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng”;“Chất hướng thần là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng” [19].
Như vậy, có thể đưa ra khái niệm về chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hướng thần, có nguồn gốc tự nhiên hoặc tổng hợp, được quy định trong danh mục do Chính phủ ban hành, các chất này khi xâm nhập vào cơ thể người sẽ làm thay đổi trạng thái tinh thần và sinh lý, có thể dẫn đến nghiện và từ đó gây tác hại về nhiều mặt đối với xã hội. Đối với khái niệm các tội phạm về ma túy, pháp luật hiện hành chưa quy định khái niệm tội phạm về ma túy. Tại Điều 1 Công ước về chống buôn bán bất hợp pháp các chất ma túy và các chất hướng thần năm 1988, khái niệm “buôn bán bất hợp pháp” có nghĩa là phạm tội theo các khoản 1, khoản 2 Điều 3 Công ước này (gồm 11 nhóm hành vi liên quan đến ma túy), thể hiện thái độ đấu tranh chống tội phạm ma túy đến cùng của cộng đồng quốc tế. [6] Là một loại tội phạm được quy định trong BLHS, các tội phạm về ma tuý cũng mang những đặc điểm chung của một loại tội phạm xâm phạm đến khách thể Luật hình sự bảo vệ như tội phạm về ma túy là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong BLHS, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt.
Tuy nhiên tội phạm về ma túy cũng có những đặc điểm riêng biệt, cụ thể: 10 Thứ nhất, tội phạm về ma túy có tính chống đối pháp luật rất cao của người phạm tội. Các đối tượng phạm tội ma túy thường có nhân thân xấu, khi bị phát hiện thường chống trả hết sức quyết liệt và sử dụng vũ khí nguy hiểm. Khi một mắt xích trong đường dây tội phạm ma túy bị lộ, để đảm bảo an toàn cho hoạt động phạm tội của mình, chúng sẵn sàng thủ tiêu đồng phạm để bịt đầu mối. Thứ hai, tội phạm về ma túy có “tính bí mật, khép kín, cắt đoạn và liên hoàn của hoạt động phạm tội”[2].
Để đảm bảo bí mật tuyệt đối cho hoạt động phạm tội, các đối tượng thường hình thành những đường dây kín, tạo thành một vòng khép kín từ người mua đến người vận chuyển, người bán, cách ly rất nghiêm ngặt, chỉ những người trực tiếp trao đổi với nhau mới biết về nhau và sẽ không biết đến người thứ ba. Ngoài ra tội phạm về ma tuý có tính liên hoàn, hay nói cách khác, hành vi phạm tội có thể dưới dạng một chuỗi hành vi từ khi sản xuất, vận chuyển, mua bán đến tàng trữ để sử dụng. Đặc biệt là những đường dây tội phạm ma tuý xuyên quốc gia, chúng có thể tham gia vào toàn bộ chuỗi hành vi với quy mô lớn nhằm tiêu thụ được lượng lớn ma tuý đến cho các con nghiện. Đặc biệt, việc thu được khoản tiền lời siêu khổng lồ từ hoạt động mua bán trái phép nên nhiều trường hợp các đối tượng sẵn sàng tìm mọi cách để duy trì hoạt động của tổ chức, đồng thời cũng sẵn sàng thủ tiêu các đối tượng có biểu hiện chống lại tổ chức hoặc làm lộ lọt thông tin của tổ chức.
Xuất phát từ những đặc điểm này mà BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định tội phạm về ma túy có tính nguy hiểm cao hơn so với nhiều loại tội phạm khác, trong đó có 03 Điều quy định mức cao nhất của khung hình phạt là tử hình (Tội trong 3 Công ước quốc tế về Phòng, chống và kiểm soát ma túy của Liên hợp Quốc, tội phạm về ma túy được hiểu là “Illicit 11 traffic”, có nghĩa là buôn bán bất hợp pháp. Còn tại Điều 1 Công ước về chống buôn bán bất hợp pháp các chất ma túy và các chất hướng thần năm 1988, khái niệm “buôn bán bất hợp pháp” có nghĩa là phạm tội theo các khoản 1, khoản 2 Điều 3 Công ước này (gồm 11 nhóm hành vi liên quan đến ma túy), thể hiện thái độ đấu tranh chống tội phạm ma túy đến cùng của cộng đồng quốc tế. Tại Việt Nam, hiện nay BLHS và các văn bản pháp luật có liên quan chưa có khái niệm tội phạm về ma túy. BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định cụ thể 13 Điều luật về tội phạm túy từ Điều 247 đến Điều 259, bao gồm: Tội trồng cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy; Tội sản xuất trái phép chất ma túy; Tội tàng trữ trái phép chất ma tuý; Tội vận chuyển trái phép chất ma túy; Tội mua bán trái phép chất ma túy; Tội chiếm đoạt chất ma túy; Tội tàng trữ, vận chuyển, mua bán hoặc chiếm đoạt tiền chất dùng vào việc sản xuất trái phép chất ma túy; Tội sản xuất, tàng trữ, vận chuyển hoặc mua bán phương tiện, dụng cụ dùng vào việc sản xuất hoặc sử dụng trái phép chất ma túy; Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy; Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy; Tội cưỡng bức người khác sử dụng trái phép chất ma túy; Tội lôi kéo người khác sử dụng trái phép.
[16] Từ quy định về khái niệm tội phạm tại phần quy định chung của Bộ luật Hình sự (BLHS) hiện hành và các tội phạm về ma túy cụ thể tại phần các tội phạm, có thể đưa ra được khái niệm tội phạm về ma túy như sau: Tội phạm về ma túy là “những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định tại BLHS năm 2015 và được sửa đổi, bổ sung năm 2017, do người đủ trách nhiệm hình sự cố ý thực hiện, xâm phạm đến chế độ độc quyền quản lý của Nhà nước về các chất ma túy gây hậu quả nghiêm trọng đến nhiều mặt 12 của đời sống kinh tế, trật tự xã hội, đạo đức sức khỏe của con người. Những hành vi được coi là tội phạm ma túy là các hành vi liên quan đến ma túy mà nhà nước cấm bao gồm các hành vi: Sản xuất, vận chuyển, tàng trữ, mua bán, chiếm đoạt…trái phép các chất ma túy được quy định trong BLHS”. - Dấu hiệu pháp lý của các tội phạm về ma túy Về khách thể, các tội phạm về ma túy xâm phạm đến chế độ độc quyền quản lý của Nhà nước về các chất ma túy trong các lĩnh vực sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu, vận chuyển, mua bán, bảo quản, phân phối, cấp phát, sử dụng chất ma túy và các loại thuốc gây nghiện, gây tác hại nhiều mặt về mặt xã hội. Về mặt khách quan, “mặt khách quan của các tội phạm về ma túy thể hiện ở các hành vi tương ứng với từng loại tội phạm cụ thể trong BLHS gồm: Trồng cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy; Sản xuất, tàng trữ, vận chuyển hoặc mua bán phương tiện, dụng cụ dùng vào việc sản xuất hoặc sử dụng trái phép chất ma túy; Tổ chức, chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy; Cưỡng bức, lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy; Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần”.
[16] Về mặt chủ quan, xét về yếu tố lỗi, các tội phạm về ma tuý được thực hiện với lỗi cố ý. Động cơ phạm tội không phải là yếu tố bắt buộc đối với loại tội phạm này. Mục đích phạm tội được xem là yếu tố cần thiết để xác định đúng tội danh các loại tội phạm về ma tuý. Nếu tàng trữ nhằm mục đích sử dụng sẽ cấu thành hành vi tàng trữ trái phép chất ma tuý; nếu tàng trữ nhằm mục đích bán lại cho người khác để kiếm lời thì sẽ xử lý về hành vi mua bán 13 trái phép chất ma tuý.
Theo đó, đây cũng là loại tội phạm có cấu thành tội phạm thu hút.581] Về chủ thể, căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội tương ứng với điều luật quy định về tội phạm ma tuý, đối chiểu với Điều 12 BLHS, chủ thể của tội phạm ma tuý có thể là người từ đủ 14 tuổi trở lên và có năng lực TNHS. Ngoài ra tại Điều 259 BLHS về tội phạm quy định về quản lý, sử dụng tiền chất ma tuý còn có dấu hiệu của chủ thể đặc biệt. Theo đó, chủ thể phải là người có chức vụ, quyền hạn trong việc quản lý, sử dụng chất ma túy. Khái niệm chức năng thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát nhân dân Để làm rõ nội dung THQCT đối với án ma túy, trước hết cần làm rõ hai khái niệm là quyền công tố và THQCT.