Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ VÀ KIỂM SÁT ĐIỀU TRA CÁC TỘI XÂM PHẠM SỨC KHỎE CON NGƯỜI 1. TỘI XÂM PHẠM SỨC KHỎE CON NGƯỜI VÀ CÁC DẤU HIỆU PHÁP LÝ ĐẶC TRƯNG 1. Khái niệm các tội xâm phạm sức khỏe con người Con người với tư cách là một thực thể của tự nhiên và xã hội, luôn là đối tượng được quan tâm và bảo vệ hàng đầu trong mọi nhà nước, đặc biệt là ở các nhà nước hiện đại vấn đề con người càng được quan tâm. Xã hội ngày càng phát triển thì việc bảo vệ con người và các lợi ích của con người càng được chú trọng.
Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng: Con người là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời là chủ thể phát triển. Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, gắn quyền con người với quyền và lợi ích dân tộc, đất nước và quyền làm chủ của nhân dân. Kết hợp và phát huy đầy đủ vai trò của xã hội, gia đình, nhà trường, từng tập thể lao động, các đoàn thể và cộng đồng dân cư trong việc chăm lo xây dựng con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân; có tri thức, sức khỏe, lao động giỏi; sống có văn hóa, nghĩa tình; có tinh thần quốc tế chân chính. Xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, thật sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách [5, tr.
Vì vậy, để đạt được mục tiêu trên, trước hết là bảo vệ tính mạng, sức khỏe của họ, vì đó là những điều có ý nghĩa hàng đầu đối với con người. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những hành vi xâm phạm sức khỏe con người là xâm phạm vào một trong những quyền thiêng liêng nhất - quyền được bảo vệ sức khỏe. Ở Việt Nam sức khỏe con người được pháp luật bảo vệ trên mọi phương diện, lĩnh vực liên quan đến cuộc sống, làm việc, học tập, sinh hoạt của con người. Các tội xâm phạm sức khỏe là những hành vi (hành động hoặc không hành động) có lỗi (cố ý hoặc vô ý) xâm phạm quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe người khác.
Sức khỏe con người là một trong những quyền bất khả xâm phạm. Điều 71 Hiến pháp 1992 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định: "Công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm" [21]. Không ai hoặc cơ quan, tổ chức nào có quyền xâm phạm đến sức khỏe của người khác, những hành vi xâm phạm đến sức khỏe của người khác đều bị pháp luật trừng trị. Sức khỏe con người, theo Từ điển bách khoa Việt Nam: "là trạng thái thoải mái đầy đủ về thể chất, tâm thần mà không chỉ có ý nghĩa là không có bệnh hay thương tật, cho phép mỗi người thích ứng nhanh chóng với biến đổi môi trường, giữ được lâu dài khả năng lao động và lao động có hiệu quả" [10, tr.
Xâm phạm sức khỏe con người là gây lên mức độ thương tật hoặc làm mất khả năng lao động trong một chừng mực nhất định. Tùy theo tính chất của hành vi phạm tội và mức độ lỗi của người phạm tội mà Luật hình sự quy định mức độ gây thương tích cho người khác phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Bộ luật hình sự (BLHS) năm 1999 (sửa đổi bổ sung năm 2009) quy định các tội xâm phạm sức khỏe của con người gồm các điều: - Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 104). - Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 105).
- Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 106). 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tội gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong khi thi hành công vụ (Điều 107). - Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 108). - Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính (Điều 109).
- Tội hành hạ người khác (Điều 110). Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của các tội xâm phạm sức khỏe con người Để nâng cao chất lượng hoạt động THQCT và KSĐT các vụ án xâm phạm sức khỏe, trước hết phải nắm vững các dấu hiệu pháp lý đặc trưng. Việc nắm vững các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội phạm này là căn cứ để nghiên cứu đường lối, giải pháp, biện pháp đấu tranh, phòng chống phù hợp, đồng thời giúp cho cơ quan và người có thẩm quyền có thể xác định, hành vi đã xảy ra có cấu thành tội phạm hay không, cấu thành tội danh cụ thể nào. Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội xâm phạm sức khỏe được biểu hiện thông qua các dấu hiệu thuộc bốn yếu tố cấu thành tội phạm.
Khách thể của tội phạm xâm phạm sức khỏe con người Con người khi sinh ra, tạo hóa cho họ một cơ thể hoàn thiện hoặc có thể không hoàn thiện cả về thể chất lẫn tinh thần và đã được pháp luật thừa nhận bảo vệ, không ai có quyền xâm phạm. Sức khỏe của con người là vốn quý nhất của từng con người và xã hội. Con người có sức khỏe thì mới có điều kiện học tập, lao động sáng tạo ra của cải vật chất nuôi sống bản thân họ, gia đình và xã hội. Vì vậy, xâm phạm làm tổn thương đến sức khỏe con người đều phải được xử lý nghiêm minh.
Hành vi xâm phạm đến sức khỏe con người là dùng tác động ngoại lực hoặc dùng bất kỳ hình thức nào làm cho người đó yếu đi hoặc gây tổn thương, cố tật ở 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các bộ phận của con người, gây nên bệnh tật làm tổn hại đến sức khỏe dẫn đến hoạt động (lao động, sinh hoạt) bị suy giảm, hoặc mất khả năng suy nghĩ, học tập, lao động sáng tạo của nạn nhân. Khái niệm sức khỏe của con người được xem xét ở đây là tình trạng sức khỏe vốn có ban đầu của nạn nhân khi chưa bị xâm phạm và sau khi bị xâm phạm. Đây chính là cơ sở quan trọng để xem xét, đánh giá mức độ nguy hiểm của hành vi. Do đó, khách thể của nhóm tội này là quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe.
Đối tượng của nhóm này là những chủ thể có quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe. Đó là những người đang sống, đang tồn tại với tư cách là con người thực thể tự nhiên và xã hội. Mặt khách quan của tội phạm - Hành vi khách quan của tội xâm phạm sức khỏe là những hành vi có tính chất gây tổn hại cho sức khỏe của con người. Những hành vi đó có thể là hành động hoặc có thể là không hành động (chủ yếu là với tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính, Điều 109 BLHS).
- Hậu quả của hành vi khách quan nói trên là những thiệt hại gây cho quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe thể hiện dưới dạng thiệt hại về thể chất là thương tích hoặc tổn hại cho sức khỏe. Dấu hiệu hậu quả là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm của 6 tội quy định tại các điều từ Điều 104 đến Điều 109 BLHS. Trong cấu thành tội phạm tại Điều 110 BLHS, dấu hiệu hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc. Một vấn đề đặt ra là quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả thương tích hoặc tổn thương khác, khi đã xác định có hành vi xâm phạm sức khỏe và có hậu quả thương tích hoặc hậu quả tổn thương khác, đòi hỏi phải xác định hậu quả này là do chính hành vi đó gây ra.
- Công cụ, phương tiện phạm tội: để thực hiện hành vi xâm phạm sức khỏe người khác, người phạm tội dùng công cụ phương tiện gì. Các tội xâm 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm sức khỏe con người, người phạm tội dùng rất nhiều công cụ phương tiện phạm tội, có thể là công cụ phương tiện được chế tạo tinh vi, cũng có những công cụ có sẵn trong tự nhiên. Nhưng vấn đề đặt ra là công cụ, phương tiện nào được coi là hung khí nguy hiểm và đối với vấn đề cấu thành tội phạm là phải chứng minh được quan hệ nhân quả giữa công cụ, phương tiện gây án và hậu quả là thương tích, tổn hại để lại trên cơ thể nạn nhân, xác định thương tích đó là do công cụ, phương tiện đó gây ra. Mặt chủ quan của tội phạm Lỗi của người phạm tội có thể là lỗi cố ý (như tội quy định tại Điều 104 BLHS) hoặc là vô ý (như tội quy định tại Điều 108 BLHS).
- Đối với lỗi cố ý có thể là cố ý trực tiếp hoặc lỗi cố ý gián tiếp, người phạm tội có thể mong muốn hậu quả thương tích hoặc hậu quả tổn hại cho sức khỏe nhưng cũng có thể chỉ chấp nhận hậu quả đó. Lỗi cố ý cần phải làm rõ: + Vô cớ xâm phạm sức khỏe người khác. + Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh. + Phòng vệ chính đáng - vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.
- Đối với lỗi vô ý có thể là vô ý vì quá tự tin hoặc vô ý do cẩu thả. - Động cơ phạm tội là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm của tội quy định tại Điều 106 BLHS và là dấu hiệu định khung tăng nặng của tội được quy định tại Điều 104 BLHS. Chủ thể của tội phạm Chủ thể của nhóm tội này có thể bất kỳ người nào có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định: - Từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. - Người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong nhóm tội xâm phạm sức khỏe có hai tội đòi hỏi chủ thể phải là chủ thể đặc biệt.