CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VE VAI TRÒ CUA VIEN KIEM SAT DOI VỚI VIỆC BAO VE QUYEN CUA BỊ CÁO TRONG KIEM SAT XET XU VU AN HiNH SU 1. Khái niệm, đặc điểm quyền con người, bảo vệ quyền con người trong hoạt động kiểm sát xét xử 1. Khái niệm quyền con người, bảo vệ quyền con nguoi trong hoạt động kiểm sát xét xử Quyền con người là khái niệm mang tính phổ biến chung trong lịch sử pháp luật của nhân loại, là kết quả của quá trình đấu tranh, phát triển lâu dài của tất cả các dân tộc. Tư tưởng này được thể hiện trong bản Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ năm 1776, đã được Chủ tịch Hồ Chi Minh nhân mạnh trong bản tuyên ngôn độc lập nước ta, được đọc vào ngày 02 tháng 9 năm 1945 trước toàn thé giới: “Tat cả mọi người sinh ra đều có quyên bình dang.
Tao hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyên ấy có quyên được sống, quyên tự do và quyền mưu cau hạnh phúc”. Quyền con người là sự kết tinh những giá trị cao quý nhất của nhân loại, có nhiều quan điểm khác nhau về quyền con người. Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người cho rằng: “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cau có tác dung bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tồn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người”. O Việt Nam, “Quyên con người là những đặc lợi vốn có tự nhiên mà chỉ con người mới được hưởng trong những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định” [17, tr.
Hai quan điểm trên nhấn mạnh đến yếu tố lịch sử, tự nhiên và xã hội của quyên con người, quan tâm đên pháp luật — một công cụ đê bảo đảm quyền con người. Mỗi quan điểm đều có khía cạnh khác nhau và có tính hợp lý của nó. Tóm lại, quyên con người là một phạm trù lịch sử cụ thể, là gid trị xã hội cao quỷ nhất được thừa nhận chung của nên văn minh nhân loại và là đặc trưng tự nhiên vốn có cần được tôn trọng và không thé bị tước đoạt của bat kỳ cá nhân nào, đông thời phải được bảo vệ bằng pháp luật. Bảo vệ quyền con người, quyền công dân là trách nhiệm của Nhà nước và trách nhiệm của công dân.
Nhà nước ban hành luật và các quy định dé công dân có cơ sở pháp lý thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình. Hiến pháp năm 2013 khăng định việc thừa nhận, tôn trọng và bảo vệ quyền con người một cách mạnh mẽ, rõ ràng nhất nhằm nâng cao nhận thức quyền con người trên toàn xã hội. Một là, tính pho biến: Quyền con người được áp dung chung cho tat cả mọi người, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, giới tính, độ tuổi hay thành phần xuất thân. Mặc dù ở chế độ xã hội nào thì con người cũng được công nhận và được hưởng những quyên tự do cơ bản.
Hai là, tinh không thể chuyển nhượng: Quyền con người không thể bị tước đoạt hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bat cứ chủ thé nào, kế cả các cơ quan hay quan chức nhà nước, trừ những trường hợp đặc biệt. Mọi giới hạn, hạn chế hay tước bỏ quyền của một cá nhân đều phải do luật quy định và chỉ nhằm dé bảo vệ lợi ích chính đáng tương xứng của cộng đồng hay của cá nhân khác. Theo truyền thống, quyền con người không thé bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bat cứ chủ thé nào, ké cả các co quan và quan chức nhà nước. Tuy nhiên, quyền con người chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật, trong trường hợp can thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng.
Phạm vi thực hiện quyền con người được xác định băng pháp luật của Nhà nước. Ba là, tính không thể phân chia: Các quyền con người đều có vai trò quan trọng như nhau. Về nguyên tắc không có quyền nào được xem là có giá trị cao hơn quyền nao. Việc tước bỏ hay hạn chế bat kỳ quyền con người nao đều tác động đến nhân phẩm, giá trị và sự phát triển của con người.
Xét về lĩnh vực điều chỉnh, có thể phân chia quyền con người thành các nhóm: quyền chính trị, nhóm quyền dân sự và nhóm quyền kinh tế, văn hóa, xã hội. Các nhóm quyên này phản ánh những nhu cầu khác nhau của con người, việc phân chia hệ thống các quyền con người thành ba nhóm phải được thực hiện trên cơ sở tuân thủ tính không thể tách rời được và sự phụ thuộc tương hỗ giữa tất cả các quyền con người. Bon là, tính liên hệ và phụ thuộc lan nhau: Các quyền con người có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, thực hiện tốt quyền này là cơ sở dé thực hiện quyên kia và néu có một quyền bị xâm phạm thi sẽ ảnh hưởng đến các quyền còn lại. Quyền con người là những giá trị xã hội, thuộc về mỗi cá nhân con người riêng lẻ (bình dang không có nghĩa là cào bằng, mỗi người mức độ quan trọng khác nhau); gắn với bản chất của Nhà nước; phản ánh sự phát triển và mang đặc điểm của xã hội; thé hiện truyền thống và văn hóa dân tộc.
Xét xử vụ án hình sự là hoạt động chấp hành và áp dụng pháp luật để bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người nhưng thực tiễn cho thấy hoạt động xét xử của tòa án đôi khi chưa đúng pháp luật và quyền con người có lúc chưa được bảo đảm. Vì vậy, KSXX vụ án hình sự nhằm bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm, thống nhất và kịp thời hạn chế, sửa chữa vi phạm pháp luật, anh hưởng đến quyền con người. Quyền con người nói chung và quyền con người trong hoạt động xét xử nói riêng chỉ có thể trở thành hiện thực trong thực tiễn giải quyết vụ án thì cần thiết phải có cơ chế bảo đảm, bảo vệ. Trong cơ chế đó quy định của pháp luật về quyền con người là xuất phát điểm nhưng việc thực thi và kiểm sát việc thực thi pháp luật đối với việc tôn trọng, bảo vệ quyền con người có ý nghĩa quan trọng.
Vì vậy, cơ chế bảo vệ quyền con người phải được quán triệt trên tat cả các phương diện này. Do đó: “Bảo vệ quyên con người trong hoạt động kiểm sát xét xử là sự vận hành của các yếu tô khách quan nhằm mục đích công bố, ghỉ nhận về mặt pháp lý các quyên con người trong trong hoạt động xét xử và bảo vệ thực thi, kiểm soát việc thực hiện các quyên đó trong quả trình xét xử vụ án hình sự.” Việc bảo vệ các quyền con người của người bị cáo buộc phạm tội trong hoạt động xét xử là một lĩnh vực của bảo vệ quyền con người nói chung nên có ý nghĩa góp phần bảo đảm quyền con người. Nó cũng là thành tổ quan trọng để vụ án được xét xử khách quan, công bằng thông qua đó góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyén, thượng tôn công lý trong xã hội. Đặc điểm bảo vệ quyền con người trong hoạt động kiểm sát xét xử Bảo vệ quyền con người bằng hoạt động kiểm sát xét xử vụ án hình sự nhằm bảo đảm việc tuân theo pháp luật của Tòa án, hội đồng xét xử, người tham gia tố tụng.
Kiểm sát xét xử vừa bảo đảm cho pháp luật đúng, thống nhất, nghiêm minh vừa kịp thời ngăn chặn được vi phạm pháp luật ảnh hưởng đến quyền con người. Mỗi quyết định của Tòa án đều có tác động rất lớn đến quyền của con người như quyền sống, quyền tự do và sự tác động của mỗi quyết định của Tòa án không chi tác động đến những người tham gia tô tung mà tác động đến toàn xã hội. Kiểm sát xét xử là hoạt động kiểm sát hành vi và quyết định tố tụng khi áp dụng pháp luật có đúng pháp luật hay không? hoạt động kiểm sát phải tuân thủ pháp luật chặt chẽ các quy định của pháp luật dé kịp thời phát hiện, ngăn ngừa vi phạm pháp luật trong xét xử, góp phần vào việc nhằm đảm bảo công tác xét xử của Tòa án có căn cứ và hợp pháp. Có thé thấy rằng dé bảo đảm quyén con người, Tòa án phải tuân thủ đúng quy định của pháp luật, việc điều tra xét hỏi tại phiên toà, việc ra các bản án, quyết định.
Viện kiểm sát phải thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình mới bảo đảm việc xét xử vụ án hình sự có căn cứ và hợp pháp, đồng thời hạn chế được lạm dụng quyền lực và vi phạm quyên con người trong xét xử hình sự. Bảo vệ quyền con người bằng hoạt động kiểm sát xét xử vụ án hình sự không làm mất đi tính độc lập xét xử của Tòa án mà còn là thiết chế ngăn ngừa nguy cơ, phát hiện vi phạm độc lập xét xử của tòa án. Hoạt động xét xử vụ án hình sự là hoạt động nhân danh quyền lực Nhà nước, vừa chấp hành pháp luật, vừa áp dụng pháp luật để kiểm tra lại toàn bộ hoạt động điều tra, truy tố, từ đó quyết định hình phạt đối với người phạm tội. Do đó, việc để xảy ra sai lầm, thiếu sót trong xét xử có tác động đặc biệt lớn đến quyền con người.
Kiểm sát xét xử là hoạt động kiểm sát hành vi và quyết định tố tụng khi áp dụng pháp luật. Hoạt động kiểm sát phải tuân thủ pháp luật chặt chẽ, Kiểm sát viên sẽ sử dụng các quy định của pháp luật để kịp thời phát hiện, ngăn ngừa vi phạm pháp luật trong xét xử. Hoạt động kiểm sát xét xử vụ án hình sự có vai trò hỗ trợ Tòa án trong công tác xét xử. Bởi nó có mục đích bảo vệ quyền con người thông qua việc kiểm tra, giám sát việc tuân thủ pháp luật trong hoạt động xét xử.
Đó là bảo đảm cho Tòa án xét xử có căn cứ và hợp pháp, việc thi hành các quyết định, bản án không gặp trở ngại, đảm bảo vừa có căn cứ vừa không vi phạm tổ tụng. Tat cả các phiên toà xét xử đều phải có mặt Kiểm sát viên, vừa thực hiện chức năng công tố, vừa thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử hình sự.