Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hoạt động trải nghiệm đã trở thành nội dung giáo dục bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Tại thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông, quy mô giáo dục tiểu học trong năm học 2021-2022 ghi nhận 7.856 học sinh phân bổ tại 14 cơ sở trường học. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu cấp thiết về năng lực thiết kế và thực thi hoạt động trải nghiệm cho đội ngũ giáo viên đứng lớp.

Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy phần lớn giáo viên còn lúng túng trong khâu tổ chức, thiếu kỹ năng dẫn dắt học sinh và chưa khai thác tối đa nguồn lực không gian thực tiễn địa phương. Nhằm giải quyết điểm nghẽn này, đề tài nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng quản lý công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tại 5 trường tiểu học đại diện trên địa bàn thành phố Gia Nghĩa trong giai đoạn 2020-2022.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xây dựng hệ thống giải pháp quản lý mang tính đồng bộ và khả thi cao cho Hiệu trưởng các trường tiểu học. Nghiên cứu hướng tới việc chuẩn hóa 100% kỹ năng tổ chức hoạt động cho giáo viên, tối ưu hóa nguồn lực cơ sở vật chất và nâng cao chất lượng giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh tiểu học vùng Tây Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết quản lý tổ chức theo tiếp cận chức năng được phát triển bởi các học giả quản lý giáo dục hàng đầu như Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Lê Khánh Tuấn. Cấu trúc quản lý bao gồm 4 chức năng cốt lõi vận hành theo chu trình khép kín: Kế hoạch hóa, Tổ chức thực hiện, Chỉ đạo triển khai và Kiểm tra, giám sát, đánh giá. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb và các quan điểm tâm lý học sư phạm của F.N. Gônôbôlin về rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp.

Khung lý thuyết của luận văn được định hình qua 4 khái niệm nền tảng:

  • Hoạt động trải nghiệm ở cấp tiểu học: Hoạt động giáo dục bắt buộc giúp học sinh huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng để tham gia vào các mối quan hệ xã hội, phục vụ cộng đồng và khám phá bản thân.
  • Kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm: Khả năng vận dụng linh hoạt tri thức sư phạm và kinh nghiệm thực tiễn để thiết kế kịch bản, điều phối không gian, thời gian và xử lý tình huống phát sinh trong quá trình hướng dẫn học sinh.
  • Công tác bồi dưỡng kỹ năng: Quá trình cập nhật tri thức chuyên môn, hoàn thiện kỹ thuật sư phạm nhằm nâng cao năng lực nghề nghiệp thường xuyên cho đội ngũ giáo viên.
  • Quản lý công tác bồi dưỡng kỹ năng: Sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý trường học nhằm huy động tối ưu nhân lực, vật lực, tài lực để đạt mục tiêu bồi dưỡng chuẩn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của ngành giáo dục và nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa. Khảo sát được thực hiện trên mẫu 130 khách thể, bao gồm 3 cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Gia Nghĩa, 11 cán bộ quản lý cấp trường (5 Hiệu trưởng, 6 Phó Hiệu trưởng) và 116 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 5 trường tiểu học được lựa chọn đại diện cho cả khu vực trung tâm và vùng khó khăn (Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai, Tiểu học Ntrang Lơng, Tiểu học Phan Chu Trinh, Tiểu học Nguyễn Viết Xuân và Tiểu học Nguyễn Bá Ngọc). Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên đảm bảo tính đại diện cao cho toàn bộ 14 trường có cấp tiểu học trên địa bàn.

Phương pháp xử lý số liệu sử dụng công cụ thống kê toán học, lượng hóa kết quả theo thang đo 4 mức độ: Tốt (từ 3,26 đến 4,00 điểm), Khá (từ 2,51 đến 3,25 điểm), Trung bình (từ 1,76 đến 2,50 điểm) và Yếu (từ 1,00 đến 1,75 điểm). Việc sử dụng thang điểm Likert 4 mức độ giúp loại trừ tâm lý chọn điểm trung lập, làm rõ khoảng cách thực tế giữa nhận thức và kỹ năng hành động của giáo viên trong suốt chu kỳ nghiên cứu từ năm học 2020-2021 đến 2021-2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nhận thức về vai trò của công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong đội ngũ đạt mức điểm trung bình rất cao (đạt 3,42 điểm, xếp loại Tốt). Có tới 94,8% giáo viên (110 trên tổng số 116 giáo viên được khảo sát) đồng thuận rằng hoạt động trải nghiệm đóng vai trò then chốt trong việc chuyển đổi tư duy giáo dục từ truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực người học.

Thứ hai, mức độ thực hiện các nội dung bồi dưỡng kỹ năng có sự chênh lệch rõ rệt. Trong khi kỹ năng xây dựng kế hoạch hoạt động đạt mức Khá (điểm trung bình 2,85), thì kỹ năng kiểm tra, đánh giá học sinh qua trải nghiệm và kỹ năng phối hợp với cha mẹ học sinh chỉ dừng lại ở mức Trung bình (điểm trung bình lần lượt là 2,38 và 2,42, thấp hơn khoảng 16% so với kỹ năng lập kế hoạch).

Thứ ba, về phương thức bồi dưỡng, 82,8% các đơn vị vẫn lệ thuộc vào hình thức tập trung định kỳ truyền thống. Các phương pháp mang tính tương tác cao như giải quyết tình huống thực tế và sắm vai đạt hiệu quả Khá (điểm trung bình 2,76), nhưng việc tự bồi dưỡng qua hệ thống trực tuyến chỉ đạt mức Trung bình (điểm trung bình 2,24).

Thứ tư, nguồn lực bảo đảm còn gặp nhiều trở ngại lớn. Khoảng 72,4% cán bộ và giáo viên đánh giá điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và nguồn kinh phí phục vụ hoạt động trải nghiệm thực địa tại các trường vùng ven xã Đắk Nia và Đắk R’Moan còn ở mức thiếu thốn (điểm trung bình 2,15).

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa giữa nhận thức lý luận và năng lực thực hành phản ánh thực tế rằng công tác quản lý của Hiệu trưởng tại một số trường vẫn nặng về chỉ đạo hành chính, thiếu quy trình theo dõi sát sao sau tập huấn. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Bùi Vĩnh Tuy tại Phú Thọ và Nguyễn Thị Phương Linh tại Thành phố Hồ Chí Minh, khẳng định giáo viên thường gặp rào cản lớn nhất ở kỹ thuật đánh giá sự tiến bộ phi nhận thức của học sinh qua trải nghiệm mở.

Dữ liệu khảo sát thực trạng có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cột kép so sánh mức độ giữa "Tần suất thực hiện" và "Hiệu quả đạt được" của các nhóm kỹ năng sư phạm. Qua đó, bảng ma trận phân tích tương quan Pearson chứng minh mối liên hệ chặt chẽ giữa năng lực quản lý của Hiệu trưởng với mức độ tự tin của giáo viên khi tổ chức các chủ điểm ngoài không gian lớp học.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng quản lý công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học thành phố Gia Nghĩa, luận văn đề xuất hệ thống 5 biện pháp then chốt:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và chuẩn hóa tư duy quản trị: Hiệu trưởng chủ trì tổ chức 100% cán bộ quản lý và giáo viên tham gia các diễn đàn, hội thảo chuyên môn phân tích Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, thực hiện trước tháng 9 hàng năm nhằm xóa bỏ hoàn toàn định kiến xem hoạt động trải nghiệm là môn phụ.

Thứ hai, thiết lập kế hoạch bồi dưỡng tích hợp theo chu kỳ: Ban Giám hiệu phối hợp với các tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch bồi dưỡng 3 năm và kế hoạch chi tiết từng học kỳ, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giáo viên đạt kỹ năng tổ chức xếp loại Tốt từ mức 45% lên trên 85% vào cuối năm học 2023-2024.

Thứ ba, đa dạng hóa phương pháp và hình thức bồi dưỡng thực hành: Đẩy mạnh các phương pháp giải quyết tình huống, đóng vai mô phỏng và làm việc nhóm, bảo đảm thời lượng thực hành chiếm tối thiểu 60% tổng thời gian các đợt tập huấn chuyên đề.

Thứ tư, đổi mới công tác kiểm tra, giám sát dựa trên chuẩn đầu ra: Hiệu trưởng ban hành bộ tiêu chí đánh giá năng lực gồm 5 mức độ rõ ràng, chuyển từ kiểm tra hồ sơ giáo án sang trực tiếp dự giờ thực địa 2 lần mỗi học kỳ cho từng giáo viên, gắn kết quả bồi dưỡng với công tác thi đua khen thưởng cá nhân.

Thứ năm, tăng cường cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa: Hiệu trưởng chủ động tham mưu với chính quyền địa phương, ký kết hợp tác với các trung tâm văn hóa, doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao và huy động Ban đại diện cha mẹ học sinh để bảo đảm 100% các chuyến trải nghiệm thực tế có đủ nguồn tài chính và phương tiện an toàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, Cán bộ quản lý các trường tiểu học (Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng): Bản luận văn cung cấp khung quy trình 4 bước quản trị nhân sự chuyên môn, giúp các nhà quản lý trường học lập kế hoạch bồi dưỡng bài bản, xây dựng tiêu chí đánh giá minh bạch và tối ưu hóa ngân sách hoạt động.

Thứ hai, Giáo viên trực tiếp giảng dạy cấp tiểu học: Nguồn tài liệu tham khảo chi tiết về các phương pháp sư phạm hiện đại như giải quyết vấn đề, đóng vai và kỹ thuật tổ chức nhóm, hỗ trợ giáo viên làm chủ kỹ năng thiết kế giáo án trải nghiệm cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5.

Thứ ba, Cán bộ phụ trách chuyên môn tại Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Dữ liệu thực chứng từ 130 mẫu khảo sát tại Gia Nghĩa là căn cứ thực tế để các nhà hoạch định chính sách giáo dục địa phương xây dựng chương trình bồi dưỡng giáo viên cốt cán sát với đặc thù khu vực Tây Nguyên.

Thứ tư, Học viên cao học và các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Luận văn cung cấp hệ thống cơ sở lý luận chuẩn mực, bộ phiếu khảo sát thực trạng chuẩn hóa và phương pháp xử lý số liệu thống kê hữu ích cho các công trình nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Hoạt động trải nghiệm trong Chương trình GDPT 2018 có điểm gì khác biệt so với hoạt động ngoài giờ lên lớp trước đây? Trả lời: Hoạt động trải nghiệm theo chương trình mới là hoạt động giáo dục bắt buộc với thời lượng 105 tiết mỗi năm học, có mục tiêu hình thành năng lực cụ thể và đánh giá kết quả theo chuẩn đầu ra, thay vì mang tính chất phong trào bề nổi tự chọn như trước.

Câu hỏi 2: Tại sao công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm tại thành phố Gia Nghĩa lại mang tính cấp bách? Trả lời: Thành phố Gia Nghĩa có 7.856 học sinh với 19 dân tộc cùng sinh sống, trong khi trên 70% giáo viên tại các trường khảo sát còn gặp khó khăn trong việc tích hợp văn hóa địa phương vào kịch bản hoạt động trải nghiệm thực tế.

Câu hỏi 3: Đâu là hình thức bồi dưỡng giáo viên mang lại hiệu quả cao nhất trong điều kiện hiện nay? Trả lời: Hình thức bồi dưỡng tại chỗ thông qua sinh hoạt tổ chuyên môn và giao lưu cụm trường mang lại hiệu quả cao nhất với điểm đánh giá trên 3,00 điểm, giúp giáo viên trực tiếp tháo gỡ vướng mắc chuyên môn ngay tại cơ sở.

Câu hỏi 4: Nhà trường cần làm gì để giải quyết bài toán thiếu kinh phí khi tổ chức các hoạt động trải nghiệm ngoại khóa? Trả lời: Hiệu trưởng cần linh hoạt kết hợp nguồn ngân sách chi thường xuyên với nguồn lực xã hội hóa hợp pháp, đồng thời liên kết chặt chẽ với các cơ sở văn hóa, di tích lịch sử và làng nghề địa phương để giảm thiểu chi phí di chuyển.

Câu hỏi 5: Tiêu chí nào giữ vai trò quan trọng nhất khi đánh giá kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm của giáo viên? Trả lời: Tiêu chí quan trọng nhất là mức độ lôi cuốn, kích thích tính chủ động sáng tạo và sự phát triển hành vi thái độ tích cực của học sinh trong quá trình tự mình thực hiện các nhiệm vụ trải nghiệm.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý công tác bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học theo chu trình 4 chức năng quản lý khoa học.
  • Đánh giá trung thực thực trạng tại 5 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông với 130 khách thể khảo sát trong giai đoạn 2020-2022.
  • Nhận diện chính xác khoảng cách giữa mức độ nhận thức cao và những hạn chế trong kỹ năng thực hành, kiểm tra đánh giá cũng như điều kiện cơ sở vật chất.
  • Xác lập 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ, bảo đảm tính cấp thiết và tính khả thi cao giúp Hiệu trưởng nâng cao năng lực sư phạm cho đội ngũ giáo viên.
  • Đóng góp bài học kinh nghiệm quản trị thực tiễn cho việc triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 tại các tỉnh khu vực Tây Nguyên.

Trong lộ trình tiếp theo từ năm học 2024-2026, các cơ sở giáo dục cần mở rộng khảo nghiệm mô hình quản lý này trên toàn bộ 14 trường tiểu học tại địa phương. Ban Giám hiệu các nhà trường cần chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm tạo bước đột phá trong công tác phát triển chuyên môn cho giáo viên, đáp ứng kỳ vọng đổi mới giáo dục hiện nay.