Các yếu tố tác động đến dự định khởi sự kinh doanh của thanh niên Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Luận án các yếu tố tác động đến dự định khởi sự kinh doanh của thanh niên việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Khởi Nghiệp
• Đề tài: Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Khởi Nghiệp Của Thanh Niên Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ KHỞI SỰ KINH DOANH VÀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY KHỞI SỰ KINH DOANH
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về khởi sự kinh doanh và các yếu tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh
• 1.2. Các nghiên cứu ngoài nước
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN THỰC TRẠNG DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH CỦA THANH NIÊN VIỆT NAM
• 5. CHƯƠNG 5: BÀN LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THANH NIÊN VIỆT NAM KHỞI SỰ KINH DOANH
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Sự cần thiết của nghiên cứu

Khởi nghiệp đã trở thành một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế ở Việt Nam. Kinh tế tư nhân đóng góp 43,22% GDP và 39% vốn đầu tư cho toàn bộ nền kinh tế. Các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đã được ban hành nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho thanh niên tham gia vào hoạt động khởi sự kinh doanh. Nghị quyết số 10-NQ/TW đã đề ra mục tiêu gia tăng số lượng doanh nghiệp, với kỳ vọng đến năm 2030 sẽ có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động. Khởi sự kinh doanh không chỉ tạo ra việc làm mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo trong nền kinh tế. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần phải tập trung vào việc thúc đẩy khởi nghiệp trong thanh niên, đặc biệt là trong độ tuổi từ 16-30. Nghiên cứu này sẽ tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của thanh niên Việt Nam.

1.1. Tầm quan trọng của khởi nghiệp

Khởi nghiệp được coi là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế ở nhiều quốc gia. Các doanh nghiệp mới không chỉ tạo ra việc làm mà còn góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của người dân. Nghiên cứu cho thấy rằng khởi sự kinh doanh gắn liền với việc tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới và quy trình hoạt động mới, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh. Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu, việc khởi nghiệp trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp đã được ban hành nhằm khuyến khích thanh niên tham gia vào hoạt động này, tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các doanh nghiệp mới.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến khởi nghiệp

Nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều yếu tố tác động đến quyết định khởi nghiệp của thanh niên. Dự định khởi sự kinh doanh là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Theo Ajzen (1991), hành động khởi nghiệp diễn ra khi cá nhân có thái độ tích cực và có dự định rõ ràng về hành động đó. Các yếu tố như thái độ đối với tiền bạc, chuẩn mực chủ quan, và nhận thức kiểm soát hành vi đều có ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh. Nghiên cứu cũng cho thấy rằng kinh nghiệm khởi nghiệp và giáo dục khởi sự kinh doanh có tác động tích cực đến dự định khởi nghiệp của thanh niên. Do đó, việc tìm hiểu các yếu tố này là cần thiết để đề xuất các giải pháp thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp trong thanh niên Việt Nam.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định các yếu tố tác động đến dự định khởi sự kinh doanh của thanh niên Việt Nam. Nghiên cứu sẽ tìm hiểu các yếu tố như thái độ đối với tiền bạc, chuẩn mực chủ quan, và nhận thức kiểm soát hành vi. Đồng thời, nghiên cứu cũng sẽ phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố này và dự định khởi sự kinh doanh. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp trong thanh niên, từ đó đề xuất các giải pháp và khuyến nghị nhằm hỗ trợ thanh niên khởi sự kinh doanh.

2.1. Các câu hỏi nghiên cứu

Nghiên cứu sẽ tìm ra câu trả lời cho các câu hỏi chính như: (1) Thái độ đối với tiền bạc ảnh hưởng như thế nào đến dự định khởi sự kinh doanh của thanh niên? (2) Thái độ đối với khởi nghiệp của bản thân có ảnh hưởng như thế nào đến dự định khởi sự kinh doanh? (3) Chuẩn mực chủ quan ảnh hưởng như thế nào đến dự định khởi sự kinh doanh? (4) Nhận thức kiểm soát hành vi ảnh hưởng như thế nào đến dự định khởi sự kinh doanh? (5) Nhu cầu thành tích ảnh hưởng như thế nào đến dự định khởi sự kinh doanh? (6) Kinh nghiệm khởi nghiệp của bản thân tác động như thế nào tới dự định khởi sự kinh doanh? (7) Giáo dục khởi sự kinh doanh tác động như thế nào tới dự định khởi sự kinh doanh? (8) Hỗ trợ của chính phủ ảnh hưởng như thế nào đến dự định khởi sự kinh doanh?

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sẽ sử dụng phương pháp định tính và định lượng để thu thập và phân tích dữ liệu. Quy trình nghiên cứu bao gồm hai bước chính: nghiên cứu sơ bộ và nghiên cứu chính thức. Nghiên cứu sơ bộ sẽ được thực hiện thông qua tổng quan tài liệu và phỏng vấn ý kiến chuyên gia, từ đó đề xuất mô hình nghiên cứu và thang đo. Nghiên cứu chính thức sẽ được thực hiện thông qua điều tra bằng bảng hỏi và xử lý dữ liệu để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu đã được đề xuất. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho việc thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp trong thanh niên Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam đang chứng kiến sự chuyển dịch mang tính chiến lược khi khu vực kinh tế tư nhân được xác định là một động lực then chốt của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo số liệu từ Cục Phát triển Doanh nghiệp (2017), khu vực kinh tế tư nhân đã đóng góp 43,22% GDP và chiếm 39% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Nhằm hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 03/06/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (phấn đấu đạt 1 triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2020, 1,5 triệu vào năm 2025, 2 triệu vào năm 2030 và đóng góp 50 - 60% GDP), việc khai phóng tiềm năng của lực lượng thanh niên—ước tính khoảng 23,3 triệu người, chiếm 24,6% dân số cả nước theo Viện Nghiên cứu Thanh niên (2018)—là một yêu cầu cấp bách. Mặc dù năm 2017 ghi nhận khoảng 126 nghìn doanh nghiệp thành lập mới, nâng quy mô lũy kế lên xấp xỉ 688 nghìn doanh nghiệp hoạt động (Trần Kim Chung và Tô Ngọc Phan, 2019), bài toán thúc đẩy làn sóng khởi sự kinh doanh (KSKD) bền vững vẫn đối mặt với nhiều rào cản nội tại và môi trường.

Luận án "Các yếu tố tác động tới dự định khởi sự kinh doanh của thanh niên Việt Nam" (chuyên ngành Quản trị Kinh doanh / Kinh tế học Phát triển) được xây dựng nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu mang tính hệ thống: chưa có công trình thực nghiệm quy mô lớn nào tại Việt Nam tích hợp đồng thời các nhân tố tâm lý cá nhân, giáo dục đào tạo và môi trường thể chế đặc thù để lý giải cơ chế hình thành dự định KSKD của thanh niên ở cả khu vực thành thị lẫn nông thôn.

Mục tiêu cốt lõi của luận án là nhận diện, đo lường và kiểm định mức độ tác động trực tiếp cũng như gián tiếp của các nhân tố thuộc bản thân thanh niên và môi trường bên ngoài tới dự định KSKD. Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được cụ thể hóa thành:

• Câu hỏi 1 - 8 (Tác động trực tiếp): Mức độ và chiều hướng tác động của (1) Thái độ đối với tiền bạc, (2) Thái độ đối với KSKD, (3) Chuẩn mực chủ quan, (4) Nhận thức kiểm soát hành vi, (5) Nhu cầu thành tích, (6) Kinh nghiệm KSKD, (7) Giáo dục KSKD, và (8) Hỗ trợ từ Chính phủ tới dự định KSKD của thanh niên Việt Nam?
• Câu hỏi 9 - 10 (Cơ chế trung gian): Thái độ đối với KSKD đóng vai trò là biến trung gian như thế nào trong mối quan hệ giữa (9) Kinh nghiệm KSKD và (10) Giáo dục KSKD với dự định KSKD?
• Hệ thống giả thuyết: H1 (Thái độ đối với tiền bạc $\rightarrow$ Dự định KSKD, +); H2 (Thái độ đối với KSKD $\rightarrow$ Dự định KSKD, +); H3 (Chuẩn mực chủ quan $\rightarrow$ Dự định KSKD, +); H4 (Nhận thức kiểm soát hành vi $\rightarrow$ Dự định KSKD, +); H5 (Nhu cầu thành tích $\rightarrow$ Dự định KSKD, +); H6 (Kinh nghiệm KSKD $\rightarrow$ Dự định KSKD, +); H7 (Thái độ làm trung gian mối quan hệ Kinh nghiệm $\rightarrow$ Dự định KSKD); H8 (Giáo dục KSKD $\rightarrow$ Dự định KSKD, +); H9 (Thái độ làm trung gian mối quan hệ Giáo dục KSKD $\rightarrow$ Dự định KSKD).

Phạm vi nghiên cứu bao quát về không gian tại 9 tỉnh, thành phố đại diện cho 3 miền Bắc - Trung - Nam, bao gồm 3 đô thị trung tâm (Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh) và 6 địa bàn nông thôn trọng điểm (Hải Dương, Bắc Giang, Nghệ An, Bình Định, Đồng Tháp, Bến Tre). Về thời gian, dữ liệu thứ cấp được tổng hợp giai đoạn 2011 - 2018 và dữ liệu sơ cấp điều tra thực nghiệm diện rộng trên nhóm thanh niên độ tuổi 18 - 30 được thu thập năm 2018, xử lý phân tích chuyên sâu năm 2019.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về khởi sự kinh doanh kế thừa dòng chảy học thuật quốc tế khởi xướng bởi Drucker (1985), Gorman và cộng sự (1997), Thurik và Wennekers (2004), khẳng định KSKD là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh và giải quyết việc làm. Trong lý thuyết hành vi, Ajzen (1991) chỉ ra rằng hành vi KSKD là hành vi có chủ đích, trong đó dự định (Entrepreneurial Intention - EI) là tiền đề dự báo chính xác nhất (Krueger & Brazeal, 1994; Krueger và cộng sự, 2000; Henley, 2007).

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận nhiều luồng quan điểm trái chiều sâu sắc:

• Về chuẩn mực chủ quan (Subjective Norms): Autio và cộng sự (2001), Krueger và cộng sự (2000), Liñán và Chen (2009) cho rằng chuẩn mực chủ quan tác động mờ nhạt hoặc không có ý nghĩa thống kê tới dự định KSKD. Ngược lại, Kolvereid (1996a), Kolvereid và Tkachev (1999), Kolvereid và Isaksen (2006), Yordanova và Tarrazon (2010) chứng minh chuẩn mực chủ quan có liên kết dương chặt chẽ với dự định tự làm chủ.
• Về nhận thức kiểm soát hành vi (Perceived Behavioral Control - PBC): Chen và cộng sự (1998), Basu và Virick (2008), Ruhle và cộng sự (2010) khẳng định PBC thúc đẩy mạnh mẽ dự định KSKD; trong khi Elfving và cộng sự (2009) cùng Do Paço và cộng sự (2011) tranh luận rằng PBC không tác động trực tiếp mà vận hành qua cơ chế cam kết mục tiêu.
• Về giáo dục KSKD (Entrepreneurship Education): Turker và Selcuk (2009), Bae và cộng sự (2014), Fayolle và Gailly (2015) ghi nhận tác động tích cực; ngược lại Alberti (1999) và đặc biệt là Oosterbeek và cộng sự (2008) tại Hà Lan chỉ ra rằng giáo dục khởi nghiệp có thể làm suy giảm ý định KSKD do người học nhận thức rõ rệt hơn về rủi ro và độ phức tạp thực tế.
• Về kinh nghiệm KSKD: Krueger (1993) và Basu và Virick (2008) khẳng định kinh nghiệm tạo niềm tin và thái độ tích cực; đối lập với Davidsson (1995) khi cho rằng kinh nghiệm quá khứ không có tác động đáng kể lên thái độ và dự định KSKD.

Tại Việt Nam, các công trình của Lê Quân (2007), Phan Anh Tú và Giang Thị Cẩm Tiên (2015), Nguyễn Quốc Nghi và cộng sự (2016), Đoàn Thị Thu Trang (2018) đã bước đầu tiếp cận mô hình TPB nhưng chủ yếu giới hạn trong phạm vi sinh viên đại học kỹ thuật hoặc kinh tế tại một địa phương đơn lẻ. Khảo sát của Nguyễn Anh Tuấn và cộng sự (2018) cho thấy có từ 37,7% đến 55,4% thanh niên đánh giá chính sách hỗ trợ KSKD hiện nay còn kém hiệu quả (động lực chính sách yếu 53%, triển khai kém 51,7%), nhưng chưa lượng hóa mối quan hệ cấu trúc giữa các rào cản này với ý định hành vi.

Luận án định vị khoảng trống học thuật bằng cách đặt thanh niên Việt Nam vào giao thoa giữa bối cảnh văn hóa Á Đông giàu tính cộng đồng ("cha truyền con nối", tâm lý "ăn chắc mặc bền") và nền kinh tế chuyển đổi năng động, kiểm định mô hình đa biến trên quy mô 9 tỉnh thành nhằm bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho kho tàng y văn quốc tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và tích hợp hai nền tảng lý thuyết kinh điển: Lý thuyết Hành vi có Kế hoạch (Theory of Planned Behavior - TPB, Ajzen, 1991) và Mô hình Sự kiện Khởi nghiệp (Shapero's Entrepreneurial Event Model - SEE, Shapero & Sokol, 1982).

                                  +------------------------------+
                                  |   Thái độ với tiền bạc       |
                                  |   (Lim & Teo, 2003)          |
                                  +--------------+---------------+
                                                 | (H1+)
                                                 v
+--------------------------+ (H7/Med1)    +--------------+    (H2+)     +--------------------------+
|  Kinh nghiệm KSKD        |------------->|  Thái độ đối |------------->|                          |
|  (Krueger, 1993)         |   (H6+)      |  với KSKD    |              |                          |
+--------------------------+------------->| (Ajzen, 1991)|              |                          |
                                          +--------------+              |                          |
+--------------------------+ (H9/Med2)           ^                      |   DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ        |
|  Giáo dục KSKD           |---------------------+                      |   KINH DOANH (EI)        |
|  (Fayolle & Gailly, 2015)|   (H8+)                                    |   CỦA THANH NIÊN         |
+--------------------------+------------------------------------------->|   VIỆT NAM               |
                                                                        |   (Ajzen, 1991;          |
+---------------------------------------------------------------------->|    Krueger et al., 2000) |
| Chuẩn mực chủ quan (Fishbein & Ajzen, 1975) (H3+)                     |                          |
+---------------------------------------------------------------------->|                          |
| Nhận thức kiểm soát hành vi (Ajzen, 1991) (H4+)                       |                          |
+---------------------------------------------------------------------->|                          |
| Nhu cầu thành tích (McClelland, 1961) (H5+)                           |                          |
+---------------------------------------------------------------------->|                          |
| Chính sách hỗ trợ từ Chính phủ (Stephen et al., 2005) (Trực tiếp/ĐC)   |                          |
+----------------------------------------------------------------------+--------------------------+

Đóng góp lý luận đột phá của nghiên cứu thể hiện qua:

1. Lý giải cơ chế truyền dẫn qua biến trung gian Thái độ đối với KSKD: Chứng minh kinh nghiệm và giáo dục KSKD không chỉ tác động đơn tuyến mà được chuyển hóa thông qua cấu trúc nhận thức/thái độ cá nhân trước khi hình thành dự định.
2. Bổ sung biến Thái độ đối với tiền bạc (Money Attitude - Lim & Teo, 2003): Đưa thước đo giá trị tài chính và sự tự chủ tài chính vào mô hình giải thích dự định KSKD của thanh niên trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
3. Mở rộng phạm vi giải thích của Nhu cầu thành tích (Need for Achievement - McClelland, 1961): Xác lập bằng chứng cho thấy khát vọng khẳng định bản thân của tuổi trẻ là động lực tâm lý mạnh mẽ bù đắp cho sự thiếu hụt nguồn lực ban đầu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng lý thuyết: TPB (Ajzen, 1991), SEE (Shapero & Sokol, 1982), Thuyết Vốn Con người (Human Capital Theory - Becker, 1962; Schultz, 1961) và Lý thuyết Thể chế hỗ trợ (Cuzin & Fayolle, 2006; Stephen và cộng sự, 2005).

Điều kiện biên (boundary conditions) được xác lập rõ ràng: Mô hình áp dụng cho thanh niên Việt Nam từ 18 đến 30 tuổi, sinh sống tại các vùng địa kinh tế khác nhau (đô thị lớn và nông thôn chuyển đổi), hoạt động trong môi trường thể chế pháp lý đang hoàn thiện giai đoạn sau Nghị quyết 10-NQ/TW. Khung phân tích phân tách rõ 2 nhóm nhân tố: (1) Nhóm nhân tố nội tại (Thái độ KSKD, Thái độ tiền bạc, Nhận thức kiểm soát hành vi, Nhu cầu thành tích, Kinh nghiệm) và (2) Nhóm nhân tố ngoại tại (Chuẩn mực chủ quan, Giáo dục KSKD, Chính sách hỗ trợ của Chính phủ).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết học thực chứng (Positivism) kết hợp thực chứng hậu hiện đại (Post-positivism), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design):

• Giai đoạn định tính sơ bộ: Tổng quan y văn trong và ngoài nước, thực hiện phỏng vấn sâu chuyên gia (các nhà nghiên cứu khởi nghiệp, giảng viên, nhà hoạch định chính sách và doanh nhân trẻ) nhằm điều chỉnh thang đo phù hợp với văn hóa và ngữ cảnh Việt Nam.
• Giai đoạn định lượng chính thức: Khảo sát thử nghiệm (pilot study) để đánh giá độ tin cậy sơ bộ của bảng hỏi, sau đó triển khai khảo sát diện rộng bằng cấu trúc bảng hỏi chuẩn hóa. Thiết kế đa cấp (Multi-level design) bao hàm cấp độ cá nhân lồng ghép trong bối cảnh không gian vùng miền (Đô thị vs Nông thôn).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp định mức (Stratified Quota Sampling) tại 9 tỉnh/thành phố: Miền Bắc (Hà Nội, Hải Dương, Bắc Giang), Miền Trung (Đà Nẵng, Nghệ An, Bình Định), Miền Nam (TP. Hồ Chí Minh, Đồng Tháp, Bến Tre). Tiêu chuẩn chọn mẫu: công dân Việt Nam trong độ tuổi 18 - 30, gồm cả sinh viên đại học/cao đẳng và thanh niên đã tham gia thị trường lao động.
• Quy trình thu thập dữ liệu: Bảng câu hỏi cấu trúc đóng sử dụng thang đo Likert 5 điểm (1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý). Quy trình kiểm soát chất lượng dữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt qua 3 bước: sàng lọc bảng hỏi trùng lặp/thiếu thông tin, kiểm tra tính hợp lệ logic và làm sạch dữ liệu trước khi mã hóa.
• Độ tin cậy và giá trị thang đo: Đánh giá độ nhất quán nội tại qua hệ số Cronbach’s Alpha ($\alpha > 0,7$), kiểm định giá trị hội tụ (Convergent Validity) qua phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích nhân tố khẳng định (CFA) với các chỉ số thích hợp ($CR > 0,7$, $AVE > 0,5$).

Data và phân tích

• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phần mềm SPSS 22.0 và AMOS/SmartPLS để phân tích thống kê mô tả, kiểm định mô hình đo lường (Measurement Model) và mô hình cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM).
• Kiểm định mô hình cấu trúc: Đánh giá độ phù hợp của mô hình tổng thể qua các chỉ số: CMIN/df $< 3$, GFI $> 0,9$, TLI $> 0,9$, CFI $> 0,9$ và RMSEA $< 0,08$.
• Kiểm định tác động trung gian: Sử dụng kỹ thuật lặp mẫu Bootstrap (Bootstrap Resampling với 5.000 mẫu lặp, khoảng tin cậy 95% Bias-Corrected CI) nhằm xác định mức ý nghĩa thống kê của các hiệu ứng gián tiếp (Indirect Effects) từ Kinh nghiệm và Giáo dục KSKD qua Thái độ tới Dự định KSKD.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dựa trên kết quả phân tích định lượng quy mô lớn trên 9 tỉnh thành, luận án rút ra các phát hiện cốt lõi:

1. Thái độ đối với KSKD và Thái độ đối với tiền bạc là hai động lực định hình mạnh mẽ nhất: Phù hợp với nhận định của Lim & Teo (2003), thanh niên Việt Nam nhìn nhận độc lập tài chính và thu nhập cao là thước đo thành công, từ đó thúc đẩy mạnh mẽ ý định dấn thân thành lập doanh nghiệp ($p < 0,001$).
2. Vai trò trung gian toàn phần/bán phần của Thái độ đối với KSKD: Giáo dục KSKD và Kinh nghiệm KSKD có tác động trực tiếp và gián tiếp có ý nghĩa thống kê lên Dự định KSKD thông qua việc cải thiện thái độ tích cực. Giáo dục khởi nghiệp cung cấp kiến thức thực tế giúp thanh niên tự tin hơn, làm gia tăng nhận thức khả thi và tính hấp dẫn của nghề nghiệp doanh nhân.
3. Sự dịch chuyển trong chuẩn mực chủ quan của văn hóa Á Đông: Trái ngược với kết quả của Autio và cộng sự (2001) hay Liñán và Chen (2009) tại phương Tây, chuẩn mực chủ quan tại Việt Nam có tác động dương đáng kể đến dự định KSKD. Sự ủng hộ của gia đình, bạn bè và mạng lưới xã hội đóng vai trò là điểm tựa tinh thần và nguồn vốn mồi quan trọng.
4. Ảnh hưởng hai chiều của Nhận thức kiểm soát hành vi và Nhu cầu thành tích: Nhu cầu thành tích (McClelland, 1961) tác động thuận chiều mạnh mẽ đến dự định KSKD. Tuy nhiên, nhận thức kiểm soát hành vi ở nhóm thanh niên nông thôn có sự phân hóa rõ rệt so với đô thị do hạn chế về khả năng tiếp cận công nghệ và vốn tín dụng.
5. Đánh giá thực trạng chính sách hỗ trợ: Kết quả củng cố nghiên cứu của Nguyễn Anh Tuấn và cộng sự (2018), chỉ ra rằng nhận thức về tính hiệu quả của các chính sách hỗ trợ từ Chính phủ hiện nay còn thấp, tạo ra "nút thắt cổ chai" kìm hãm việc chuyển hóa dự định thành hành vi KSKD thực tế.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật (Theoretical Advances): Tích hợp thành công mô hình TPB và SEE trong bối cảnh một nền kinh tế đang phát triển; giải quyết mâu thuẫn học thuật về vai trò của chuẩn mực chủ quan và giáo dục khởi nghiệp; khẳng định vai trò trung gian then chốt của thái độ trong chuyển giao tri thức/kinh nghiệm sang ý định hành vi.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp bộ thang đo chuẩn hóa đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị hội tụ trên mẫu đại diện 9 tỉnh thành Bắc - Trung - Nam, có thể tái lập trong các nghiên cứu hành vi kinh tế tại các thị trường mới nổi.
• Về thực tiễn quản trị và đào tạo (Practical Applications): Các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần tái cấu trúc chương trình đào tạo KSKD theo hướng trải nghiệm thực chiến, kết nối cố vấn doanh nghiệp (mentoring), tránh lối truyền thụ lý thuyết hàn lâm thuần túy.
• Về chính sách công (Policy Recommendations):
  • Học tập kinh nghiệm Hàn Quốc: Xây dựng mô hình "Quỹ Mẹ" (Fund of Funds) tương tự KVIC (nơi KVIC đã tạo ra 66,6% số quỹ và 81,1% vốn đầu tư mạo hiểm tại Hàn Quốc tính đến năm 2016) để dẫn vốn mồi từ ngân sách nhà nước, kích hoạt dòng vốn đầu tư mạo hiểm tư nhân.
  • Học tập kinh nghiệm Israel: Phân bổ tỷ lệ chi ngân sách cho R&D ở mức cao (Israel đạt 4,5% GDP, Hàn Quốc đạt 4,6% GDP năm 2017 theo OECD), đồng thời phát triển mạng lưới vườn ươm công nghệ (incubators/accelerators) do tư nhân vận hành nhưng nhà nước chia sẻ rủi ro tài chính ban đầu.
  • Học tập kinh nghiệm Mỹ: Đơn giản hóa thủ tục hành chính, xây dựng hành lang pháp lý minh bạch cho các nhà đầu tư thiên thần, ưu đãi thuế cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và thành lập các quỹ đầu tư hợp tác công - tư như mô hình Huron River Ventures.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional Data): Dữ liệu sơ cấp được thu thập tại một thời điểm (năm 2018), do đó chỉ đo lường được dự định KSKD (Intention) chứ chưa theo dõi được hành vi thành lập doanh nghiệp thực tế theo thời gian (Longitudinal behavior).
• Độ bao phủ mẫu: Mặc dù khảo sát tại 9 tỉnh thành đại diện cho 3 miền, mẫu nghiên cứu vẫn chưa bao phủ hết các vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số nơi điều kiện sinh kế có nhiều đặc thù.
• Phương pháp tự đánh giá (Self-reported bias): Thu thập dữ liệu qua bảng hỏi tự điền có thể tồn tại sai số do người trả lời mong muốn thể hiện bản thân (Social Desirability Bias).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Tiến hành nghiên cứu theo chuỗi thời gian (Longitudinal Study) theo dõi thanh niên từ khi có dự định đến giai đoạn 3 - 5 năm sau để xác định tỷ lệ chuyển đổi từ dự định sang hành vi KSKD thực tế (Intention-Behavior Gap).
2. Kiểm định vai trò điều tiết (Moderating role) của bối cảnh văn hóa vùng miền, giới tính và tác động của công nghệ số (Digital Entrepreneurship) trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0.
3. Nghiên cứu sâu về tác động của các hình thức hỗ trợ tài chính vi mô và vườn ươm khởi nghiệp nông thôn đối với thanh niên khởi nghiệp đổi mới sáng tạo nông nghiệp.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

• Giá trị học thuật: Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế về hành vi khởi nghiệp tại các nền kinh tế chuyển đổi; tiềm năng trích dẫn cao trên các tạp chí chuyên ngành Quản trị, Kinh tế học và Xã hội học.
• Tác động tới chính sách quốc gia: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm vững chắc phục vụ việc giám sát, đánh giá việc thực hiện Nghị quyết 10-NQ/TW, Đề án 844 (Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia) và Đề án 1665 (Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp).
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Gián tiếp nâng cao tỷ lệ thành công của các dự án thanh niên lập nghiệp, giảm thiểu rủi ro phá sản doanh nghiệp non trẻ, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động và nâng cao năng suất nền kinh tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp (TPB + SEE + Thuyết Thể chế), bộ câu hỏi khảo sát chuẩn hóa và quy trình phân tích SEM/Bootstrap mẫu mực.
• Giảng viên và các nhà nghiên cứu cấp cao: Sử dụng kết quả thực nghiệm để phát triển các nghiên cứu so sánh quốc tế (cross-country comparative studies) về văn hóa doanh nhân.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Nhà hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Bộ GD&ĐT): Có căn cứ thực tế để tinh chỉnh chính sách hỗ trợ vốn, thuế và thiết kế các chương trình vườn ươm thanh niên khởi nghiệp hiệu quả.
• Các tổ chức ươm tạo, Quỹ đầu tư mạo hiểm và Doanh nghiệp: Nắm bắt đặc điểm tâm lý, kỳ vọng và rào cản của thanh niên để thiết kế các gói tài trợ, chương trình tăng tốc (accelerator) phù hợp nhu cầu thực tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã tích hợp thành công mô hình TPB của Ajzen (1991) với Mô hình SEE của Shapero & Sokol (1982), đồng thời kiểm định vai trò trung gian có ý nghĩa thống kê của biến Thái độ đối với KSKD trong việc chuyển hóa tác động từ Kinh nghiệm và Giáo dục KSKD sang Dự định KSKD. Nghiên cứu cũng bổ sung thành tố Thái độ đối với tiền bạc (Lim & Teo, 2003) vào mô hình hành vi tại một quốc gia Á Đông đang chuyển đổi.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?

So với các nghiên cứu của Phan Anh Tú và Giang Thị Cẩm Tiên (2015) hay Đoàn Thị Thu Trang (2018) chỉ khảo sát đơn lẻ sinh viên tại một trường hoặc một thành phố, luận án đã triển khai phương pháp lấy mẫu phân tầng đa vùng trên 9 tỉnh thành đại diện cho cả 3 miền và 2 khu vực đô thị - nông thôn; kết hợp phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM) và kỹ thuật Bootstrap 5.000 mẫu để kiểm định quan hệ phi tuyến và hiệu ứng trung gian.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Mặc dù đa số lý thuyết phương Tây cho rằng chuẩn mực chủ quan có tác động yếu lên ý định KSKD, tại Việt Nam chuẩn mực chủ quan lại tác động rất mạnh mẽ, phản ánh đặc trưng văn hóa gia đình và tính cộng đồng sâu sắc. Đồng thời, sự đánh giá thấp của thanh niên đối với hiệu quả chính sách công hiện hành (trên 50% cho rằng thiếu động lực triển khai) là minh chứng thực nghiệm cảnh báo khoảng cách giữa ban hành văn bản và thực thi chính sách.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án trình bày chi tiết quy trình 2 bước (nghiên cứu sơ bộ định tính $\rightarrow$ nghiên cứu chính thức định lượng), bảng cấu trúc thang đo Likert 5 điểm kèm nguồn gốc trích dẫn, các tiêu chí loại trừ mẫu và quy trình làm sạch dữ liệu, cho phép các nhà khoa học khác tái lập hoàn toàn quy trình khảo sát trên các nhóm đối tượng hoặc quốc gia tương đồng.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án?

Mở rộng sang nghiên cứu theo dõi dọc (Longitudinal tracking 10 năm) về hành trình khởi nghiệp thực tế của thanh niên; phân tích tác động của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và khởi nghiệp xanh (Green Entrepreneurship) tới mô hình kinh doanh của giới trẻ.

Kết luận

Luận án "Các yếu tố tác động tới dự định khởi sự kinh doanh của thanh niên Việt Nam" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cụ thể:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về khởi sự kinh doanh, tích hợp vững chắc các mô hình hành vi kinh điển (TPB, SEE, nAch, Vốn con người, Thể chế).
2. Khẳng định vai trò quyết định của các yếu tố nội tại, trong đó Thái độ đối với KSKD và Thái độ đối với tiền bạc là động lực thúc đẩy trung tâm.
3. Làm rõ cơ chế trung gian của Thái độ, chứng minh con đường truyền dẫn từ giáo dục đào tạo và kinh nghiệm thực tiễn tới ý định hành vi.
4. Cung cấp bức tranh thực nghiệm quy mô lớn với dữ liệu đại diện 9 tỉnh thành Bắc - Trung - Nam, làm rõ sự khác biệt giữa đô thị và nông thôn.
5. Đúc rút bài học kinh nghiệm quốc tế giá trị từ các mô hình thành công của Mỹ, Israel và Hàn Quốc (đặc biệt về quỹ vốn mồi KVIC và chi tiêu R&D).
6. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ và khả thi, góp phần hiện thực hóa mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2030 theo tinh thần Nghị quyết 10-NQ/TW của Đảng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ KHỞI SỰ KINH DOANH VÀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY KHỞI SỰ KINH DOANH 1. Tổng quan nghiên cứu về khởi sự kinh doanh và các yếu tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh Khởi sự kinh doanh đã và đang trở nên quan trọng và được coi là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế ở nhiều quốc gia trên thế giới, với nhiều các doanh nghiệp mới được thành lập, cùng với đó là các công việc mới được tạo ra và thu nhập, đời sống của người dân ngày càng tốt hơn (Drucker, 1985; Gorman và cộng sự, 1997). KSKD thường gắn liền với việc tạo ra các doanh nghiệp mới, các sản phẩm/dịch vụ mới, hoặc quy trình hoạt động mới của một công ty, điều đó phần nào giúp nâng cao năng lực đổi mới, năng lực cạnh tranh và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế ở nhiều quốc gia (Thurik và Wennekers, 2004). Abdullah Azhar và cộng sự (2010) tiếp tục khẳng định sự phát triển các hoạt động KSKD góp phần tạo thêm công ăn việc làm cho xã hội, giảm bớt tỉ lệ thất nghiệp ở nhiều quốc gia.

Đồng quan điểm đó, Nafukho và Helen Muyia (2010) chứng minh rằng KSKD là điều sống còn trong việc tạo ra và hoàn thiện một nền kinh tế mạnh khỏe. Cũng chính về thế, hướng nghiên cứu về khởi sự kinh doanh nhận được sự quan tâm của nhiều học giả, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Các nghiên cứu ngoài nước Nghiên cứu của Lee và cộng sự (2006) cho rằng tinh thần khởi nghiệp được chú trọng ở nhiều quốc gia và được xem là cách thức để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. Nghiên cứu của Sobel & King (2008) nhận định khởi nghiệp là chìa khóa quan trọng để tăng trưởng kinh tế, chính vì vậy việc thúc đẩy giới trẻ khởi nghiệp là một trong những ưu tiên hàng đầu của các nhà chính sách.

Để khơi dậy tinh thần khởi nghiệp thì chương trình giáo dục có tác động hết sức quan trọng. Astebro và cộng sự (2012) cung cấp bằng chứng ở Mỹ cho thấy đào tạo về khởi nghiệp không chỉ là chương trình dành riêng cho sinh viên ngành kinh doanh mà nó còn là chương trình hết sức quan trọng đối với sinh viên thuộc khối khoa học tự nhiên, kỹ thuật và cả trong lĩnh vực nghệ thuật. Rae & Woodier-Harris (2013) cho rằng muốn doanh nghiệp có một nền tảng kiến thức tốt và quản lý doanh nghiệp thành công thì cần phải xây dựng chương trình học khởi nghiệp rộng rãi cho sinh viên, cung cấp cho họ kiến thức cần thiết để khởi nghiệp thành công và định hướng con đường sự nghiệp đúng đắn. Huber và công sự (2014) phân tích hiệu quả của việc giáo dục khởi nghiệp 7 sớm cho các trẻ em tiểu học ở Hà Lan và chứng minh rằng việc đầu tư sớm giáo dục khởi nghiệp cho trẻ em 11 hoặc 12 tuổi mang đến hiệu quả trong việc nâng cao kiến thức, kỹ năng khởi nghiệp.

Ở mỗi quốc gia khác nhau đều có những nét đặc trưng riêng về văn hóa, kinh tế, chính trị, vì thế nghiên cứu giáo dục khởi nghiệp dựa trên những nét đặc trưng này sẽ góp phần đóng góp quan trọng cho lý thuyết và thực tiễn giáo dục đại học hướng đến thúc đẩy hoạt động khởi sự kinh doanh. Một số nghiên cứu của các tác giả nước ngoài khi nghiên cứu về dự định KSKD cho rằng cá nhân với mong muốn tự làm chủ bản thân thường nhận thức được rằng khởi sự kinh doanh là một hướng phát triển nghề nghiệp phù hợp với mình (Daviddson, 1995) và là con đường để theo đuổi ý tưởng, đạt được những mục tiêu cá nhân và thành tựu tài chính của mình (Barringer và Ireland, 2010). Wong và Choo (2009) cũng cho rằng việc bắt đầu một doanh nghiệp không phải là một sự kiện, mà là một quá trình có thể mất nhiều năm suy nghĩ, học hỏi và tạo dựng doanh nghiệp. Một người sẽ không trở thành doanh nhân một cách đột ngột, mà họ sẽ trở thành doanh nhân bởi do ảnh hưởng bởi một số yếu tố và quan trọng nhất chính là dự định KSKD của bản thân người đó (Krueger và các cộng sự, 2000).

Dự định về KSKD có thể được coi là bước đầu tiên trong quá trình KSKD (Mazzarol và cộng sự, 1999; Mohammad Ismail và cộng sự, 2009) bởi vì dự định là tiền đề trực tiếp của hành vi (Ajzen, 1991) và hành vi KSKD không được thực hiện một cách vô thức mà là một hoạt động có chủ đích (Henley, 2007). Như vậy, dự định KSKD là tiền đề trực tiếp của hành vi KSKD. Nhiều tác giả đã tìm hiểu động cơ thúc đẩy thanh niên khởi nghiệp, điển hình như: Nghiên cứu của Reynolds (1997) cho rằng trình độ học vấn và nhu cầu thành đạt, khả năng chấp nhận rủi ro và có xu hướng đổi mới là những yếu tố quyết định đến việc khởi nghiệp của thanh niên trong độ tuổi 25-40. Hai tác giả Kruerger và Brazeal (1994) chỉ ra tiềm năng khởi sự của cá nhân chính là yếu tố quyết định hành vi khởi sự kinh doanh.

Ajzen (1991) đề cập tới thái độ đối với hành vi ở một mức độ mà cá nhân có đánh giá tiêu cực hay tích cực với hành vi đó. Armitage và Conner (2001) cũng cho rằng, thái độ đối với hành vi phản ánh các đánh giá tích cực hoặc tiêu cực của cá nhân về việc thực hiện một hành vi cụ thể. Ở một góc độ khác, thì Li (2007) định nghĩa trong nghiên cứu của mình về thái độ đối với hành vi như là sự hấp dẫn đối với tự làm chủ. Florin và các đồng nghiệp (2007), tóm tắt từ các kết quả nghiên cứu trước (Gasse, 1985; Robinson và cộng sự, 1991) đã kết luận, thái độ với hành vi có thể được hiểu là khi thái độ của cá nhân tạo thành một mô hình toàn diện và có trật tự cho biết sự thống 8 nhất trong định hướng của người đó đối với hoạt động kinh doanh.

Xavier và cộng sự (2009) định nghĩa thái độ đối với hành vi là mức độ mà cá nhân nhận thức rằng có những cơ hội tốt để khởi sự kinh doanh, hoặc có mối liên kết gắn với vị thế xã hội cao của người làm chủ. Thái độ đối với hành vi KSKD có thể được phát triển và củng cố thông qua các tín hiệu thông tin từ những kinh nghiệm và mô hình mẫu trước đó. Các tín hiệu thông tin bên ngoài (sự sẵn có của các nguồn lực) và bên trong (nhận thức của cá nhân về năng lực và kiến thức nhiệm vụ cụ thể) có thể thúc đẩy sự hiệu quả khởi sự kinh doanh và ngược lại, củng cố thái độ đối với khởi sự kinh doanh (Dell, 2008). Đồng quan điểm đó, Leong (2008) đã tiến hành một nghiên cứu tương tự tại Đại học Mở Malaysia và cho thấy sinh viên càng đánh giá con đường nghề nghiệp tự làm chủ cao bao nhiêu thì dự định trở thành người làm chủ càng cao bấy nhiêu.

Như vậy, cá nhân có thái độ tích cực đối với tự làm chủ, xem khởi sự kinh doanh là phù hợp với mục tiêu tổng thể trong cuộc sống của mình và nhìn thấy cơ hội thực hiện hành động khởi sự kinh doanh, thì rất có khả năng cá nhân đó sẽ hình thành dự định khởi sự kinh doanh (Elfving và cộng sự, 2009). Nghiên cứu về mối quan hệ giữa thái độ đối với hành vi và dự định khởi sự kinh doanh được nhiều tác giả thực hiện, hầu hết các nghiên cứu đều khẳng định thái độ đối với hành vi của một cá nhân có ảnh hưởng trực tiếp và tích cực đến dự định khởi sự kinh doanh của cá nhân đó (Kolvereid và Tkachev, 1999; Krueger và cộng sự, 2000; Dohse và Walter, 2010; Paco và cộng sự, 2011). Hay như, Indirti và cộng sự (2010) nhận thấy rằng thái độ, hành vi và kiến thức của sinh viên có xu hướng kích thích ý định của họ và sẵn sàng để bắt đầu một doanh nghiệp mới trong tương lai. Tương tự, Ferreira và cộng sự, (2012) đã chỉ ra rằng mong muốn đạt thành tích cao, sự tự tin, thái độ cá nhân ảnh hưởng đến mục đích kinh doanh giữa các học sinh trung học.

Ở khía cạnh cấu thành thái độ, Shariff và Saud (2009) cho rằng thái độ của cá nhân liên quan đến dự định KSKD được tạo bởi các yếu tố thúc đẩy và các yếu tố kìm hãm. Họ nhận thấy rằng, các nhân tố như sự thất vọng do không có nhiều cơ hội, sự suy giảm về tình hình kinh tế và sự không hài lòng là các yếu tố thúc đẩy thái độ của cá nhân liên quan đến dự định KSKD. Trong khi đó, các yếu tố kìm hãm thái độ của cá nhân bao gồm các yếu tố như tâm lý ngại thay đổi, thu nhập từ việc làm, khó khăn về thay đổi việc làm trong xã hội… (Kirkwood, 2009). Một nghiên cứu thú vị khác (Nordin, 2005) về điều tra động lực thúc đẩy doanh nhân nữ cho thấy nguồn tài chính là một yếu tố thúc đẩy để bắt đầu một doanh nghiệp.

Ngoài ra, thái độ về tiền bạc và 9 thay đổi của môi trường kinh doanh là những yếu tố quan trọng tác động đến dự định KSKD của sinh viên (Schwarz và cộng sự, 2009). Theo Lim & Teo (2003) thái độ đối với tiền bạc là khi một cá nhân nhìn nhận thu nhập cao sẽ giúp họ có được quyền tự trị, tự do và quyền lực và họ cho rằng thu nhập cao như là thước đo của sự thành công. Ở chiều cạnh khác, chuẩn mực chủ quan đã được nhiều nhà nghiên cứu tranh luận nhằm tìm ra mối liên quan trong việc dự đoán dự định khởi sự kinh doanh. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chuẩn mực chủ quan ảnh hưởng rất ít/ hầu như không có ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh (Autio và cộng sự, (2001); Krueger và cộng sự, 2000; Reynolds và cộng sự, 2004; Linan, 2005; Linan và Chen, 2009) và một số tác giả thì hoàn toàn bỏ qua biến số này khi nghiên cứu về các yếu tố tác động đến dự định khởi sự kinh doanh (Peterman và Kennedy, 2003; Veciana và cộng sự, 2005).

Ngược lại, một số khác lại thấy chuẩn mực chủ quan các tác động quan trọng đến dự định KSKD (Kolvereid và Isaksen, 2006; Yordanova và Tarrazon, 2010,…). Kolvereid (1996a) bằng việc điều tra sinh viên chuyên ngành kinh doanh năm thứ nhất của Na Uy đã cho thấy chuẩn mực chủ quan có mối liên hệ quan trọng trực tiếp với dự định tự làm chủ.