Xuất Khẩu Rau Quả Việt Nam Sang Nhật Bản Đến Năm 2025

Xuất khẩu rau quả Việt Nam sang Nhật Bản đang trở thành một trong những lĩnh vực tiềm năng nhất trong… 57 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2020.

• Tác giả: Lê Phương Hà
• Người hướng dẫn: GS.TS Đỗ Đức Binh
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Xuất Khẩu Rau Quả Việt Nam Sang Nhật Bản Đến Năm 2025: Cơ Hội và Thách Thức
• Loại tài liệu: đề tài
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT QUAN HỆ VIỆT NAM - NHẬT BẢN VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU RAU QUẢ SANG NHẬT BẢN
• 1.1. Khái quát quan hệ Việt Nam — Nhật Bản
• 1.2. Tổng quan về thị trường rau quả Nhật Bản
• 1.3. Đặc điểm thị trường rau quả Nhật Bản
• 1.4. Nhu cầu nhập khẩu rau quả của thị trường Nhật Bản
• 1.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu rau quả Việt Nam sang Nhật Bản
• 1.5.1. Các nhân tố thuộc về Nhật Bản
• 1.5.2. Thuế nhập khẩu
• 1.5.3. Thủ tục nhập khẩu
• 1.5.4. Quy định về dán nhãn
• 1.5.5. Các nhân tố thuộc về Việt Nam
• 1.5.6. Chất lượng rau quả
• 1.5.7. Sự phát triển của yếu tố hạ tầng
• 1.5.8. Sự phát triển của khoa học công nghệ
• 1.5.9. Một số những nhân tố khác
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU RAU QUẢ VIỆT NAM SANG NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN 2015-2020
• 2.1. Tình hình xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam giai đoạn 2015-2020
• 2.2. Sản lượng kim ngạch xuất khẩu
• 2.3. Cơ cấu mặt hàng rau quả xuất khẩu
• 2.4. Giá cả xuất khẩu
• 2.5. Các chính sách, giải pháp Việt Nam áp dụng đẩy mạnh xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản
• 2.6. Đánh giá chung thực trạng xuất khẩu hiện nay
• 2.6.1. Ưu điểm và kết quả đạt được chủ yếu
• 2.6.2. Nguyên nhân của những hạn chế bất cập
• 2.6.2.1. Nguyên nhân thuộc về Nhà nước
• 2.6.2.2. Nguyên nhân thuộc về doanh nghiệp và hiệp hội
• 2.6.2.3. Nguyên nhân thuộc về người nông dân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU MẶT HÀNG RAU QUẢ CỦA VIỆT NAM SANG NHẬT BẢN
• 3.1. Triển vọng xuất khẩu rau quả Việt Nam sang Nhật Bản
• 3.2. Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang Nhật Bản
• 3.2.1. Giải pháp hỗ trợ từ phía nhà nước
• 3.2.2. Giải pháp từ phía doanh nghiệp và hiệp hội
• 3.2.3. Giải pháp đối với người nông dân trồng rau quả
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xuất Khẩu Rau Quả Việt Nam Sang Nhật Bản Đến Năm 2025

Xuất khẩu rau quả Việt Nam sang Nhật Bản đang trở thành một trong những lĩnh vực tiềm năng nhất trong thương mại quốc tế. Với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng thuận lợi, Việt Nam có thể cung cấp nhiều loại rau quả chất lượng cao cho thị trường Nhật Bản. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang Nhật Bản đã tăng trưởng ổn định trong những năm qua, với tốc độ tăng trưởng trung bình khoảng 16% mỗi năm. Điều này cho thấy cơ hội lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc mở rộng thị trường xuất khẩu.

1.1. Đặc Điểm Thị Trường Rau Quả Nhật Bản

Thị trường rau quả Nhật Bản có những yêu cầu khắt khe về chất lượng và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Các sản phẩm rau quả nhập khẩu phải đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng cao, bao gồm quy định về dư lượng hóa chất và quy trình sản xuất. Điều này tạo ra thách thức cho các nhà xuất khẩu Việt Nam trong việc đảm bảo sản phẩm của họ đáp ứng các tiêu chuẩn này.

1.2. Cơ Hội Xuất Khẩu Rau Quả Việt Nam Sang Nhật Bản

Nhật Bản là một trong những thị trường lớn nhất cho rau quả Việt Nam, với nhu cầu cao về các sản phẩm như thanh long, xoài và chuối. Các hiệp định thương mại tự do giữa hai nước cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc xuất khẩu, giúp giảm thuế nhập khẩu và tăng cường hợp tác thương mại.

II. Thách Thức Trong Xuất Khẩu Rau Quả Sang Nhật Bản

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng việc xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các doanh nghiệp Việt Nam cần phải vượt qua những rào cản về chất lượng, quy định nhập khẩu và cạnh tranh từ các nước khác. Đặc biệt, việc tuân thủ các quy định về an toàn thực phẩm và chất lượng sản phẩm là rất quan trọng để duy trì uy tín trên thị trường.

2.1. Quy Định Khắt Khe Về Chất Lượng

Nhật Bản có các quy định nghiêm ngặt về chất lượng và an toàn thực phẩm. Các sản phẩm rau quả phải được kiểm tra và chứng nhận trước khi nhập khẩu. Điều này đòi hỏi các nhà xuất khẩu Việt Nam phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đáp ứng các tiêu chuẩn này.

2.2. Cạnh Tranh Từ Các Nước Khác

Việt Nam không phải là quốc gia duy nhất xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản. Các nước như Thái Lan, Hàn Quốc và Trung Quốc cũng là những đối thủ cạnh tranh mạnh mẽ. Do đó, việc xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản phẩm là rất cần thiết để chiếm lĩnh thị trường.

III. Phương Pháp Thúc Đẩy Xuất Khẩu Rau Quả Sang Nhật Bản

Để tăng cường xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản, các doanh nghiệp Việt Nam cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc cải thiện chất lượng sản phẩm, nâng cao quy trình sản xuất và tăng cường hợp tác với các đối tác Nhật Bản là những yếu tố quan trọng. Ngoài ra, việc tham gia các hội chợ thương mại và sự kiện xúc tiến thương mại cũng giúp nâng cao nhận thức về sản phẩm Việt Nam.

3.1. Cải Thiện Chất Lượng Sản Phẩm

Để đáp ứng yêu cầu của thị trường Nhật Bản, các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại và quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như GlobalGAP sẽ giúp nâng cao uy tín và chất lượng sản phẩm.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Với Đối Tác Nhật Bản

Hợp tác với các đối tác Nhật Bản trong lĩnh vực phân phối và tiêu thụ rau quả sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường dễ dàng hơn. Việc xây dựng mối quan hệ lâu dài với các nhà nhập khẩu Nhật Bản cũng là một chiến lược quan trọng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Xuất Khẩu Rau Quả Sang Nhật Bản

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã thành công trong việc xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản. Họ đã áp dụng các chiến lược marketing hiệu quả và xây dựng thương hiệu mạnh mẽ. Các sản phẩm như thanh long và xoài đã trở thành những mặt hàng chủ lực trong xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang Nhật Bản.

4.1. Các Doanh Nghiệp Thành Công Trong Xuất Khẩu

Một số doanh nghiệp như Vinamit và TH True Milk đã thành công trong việc xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản. Họ đã đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đảm bảo chất lượng sản phẩm.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Xuất Khẩu

Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang Nhật Bản đã tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm qua, cho thấy tiềm năng lớn cho ngành nông sản Việt Nam.

V. Kết Luận Về Xuất Khẩu Rau Quả Việt Nam Sang Nhật Bản Đến Năm 2025

Xuất khẩu rau quả Việt Nam sang Nhật Bản đến năm 2025 hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, các doanh nghiệp cần phải vượt qua nhiều thách thức và áp dụng các giải pháp hiệu quả. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng cường hợp tác quốc tế sẽ là chìa khóa cho sự thành công.

5.1. Triển Vọng Tương Lai Của Xuất Khẩu

Với sự phát triển của các hiệp định thương mại tự do và nhu cầu ngày càng cao từ thị trường Nhật Bản, xuất khẩu rau quả Việt Nam có nhiều triển vọng trong tương lai. Các doanh nghiệp cần nắm bắt cơ hội này để mở rộng thị trường.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Để Tăng Cường Xuất Khẩu

Cần có các chính sách hỗ trợ từ phía nhà nước và các hiệp hội ngành hàng để thúc đẩy xuất khẩu rau quả. Việc tổ chức các chương trình đào tạo và hội thảo cũng sẽ giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng cho các nhà xuất khẩu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia nhiệt đới sở hữu điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng và khí hậu thuận lợi cho canh tác nông nghiệp, với diện tích trồng rau quả đạt khoảng 1,6 triệu ha và gần 70% lực lượng lao động hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp. Kể từ năm 1995, ngành xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã ghi nhận sự phát triển liên tục, đưa sản phẩm thâm nhập vào hơn 50 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong cơ cấu thị trường xuất khẩu, Nhật Bản luôn duy trì vị trí trong nhóm 5 đối tác nhập khẩu rau quả lớn nhất của Việt Nam với tốc độ tăng trưởng bình quân đạt khoảng 16%/năm.

Quan hệ thương mại song phương giữa hai quốc gia được củng cố thông qua các khuôn khổ hội nhập kinh tế quan trọng như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện ASEAN - Nhật Bản (AJCEP), Hiệp định Đối tác Kinh tế Việt Nam - Nhật Bản (VJEPA) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Tuy nhiên, thị phần rau quả Việt Nam tại Nhật Bản vẫn chiếm tỷ trọng tương đối khiêm tốn trước sự cạnh tranh của các quốc gia khác và các rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt từ thị trường nhập khẩu.

Đề tài tập trung giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về thương mại quốc tế, quan hệ ngoại giao kinh tế và các nhân tố định hình hoạt động xuất khẩu rau quả sang thị trường Nhật Bản.
2. Phân tích thực trạng xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn 2015–2020 trên các phương diện: quy mô kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, cơ cấu chủng loại, giá cả và chính sách xúc tiến.
3. Đánh giá những thành tựu đạt được, nhận diện các điểm nghẽn, hạn chế tồn tại và phân tích nguyên nhân cốt lõi từ góc độ quản lý Nhà nước, doanh nghiệp xuất khẩu và người nông dân canh tác.
4. Đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy xuất khẩu mặt hàng rau quả Việt Nam sang thị trường Nhật Bản đến năm 2025.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của chuyên đề được xác định rõ:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam sang thị trường Nhật Bản và các chính sách, giải pháp hỗ trợ xúc tiến xuất khẩu liên quan.
• Phạm vi không gian: Hoạt động thương mại xuất nhập khẩu rau quả giữa Việt Nam và thị trường Nhật Bản.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá dữ liệu thực trạng xuất khẩu trong giai đoạn 2015–2020 và định hướng hệ thống giải pháp đến năm 2025.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Chuyên đề vận dụng hệ thống lý luận về thương mại quốc tế, quy tắc rào cản kỹ thuật và các cam kết hội nhập kinh tế quốc tế:

• Khung khổ hiệp định thương mại: Phân tích lộ trình cắt giảm thuế quan theo cam kết của Hiệp định VJEPA (có hiệu lực từ ngày 01/10/2009 với cam kết xóa bỏ 7.287 dòng thuế, trong đó có 784 dòng thuế nông sản xóa bỏ ngay lập tức và hơn 800 dòng thuế nông - thủy sản giảm về 0% vào năm 2020), Hiệp định AJCEP và Hiệp định CPTPP.
• Hệ thống tiêu chuẩn và văn bản pháp luật của Nhật Bản: Tiếp cận các quy định pháp lý bao gồm Luật Hải quan, Luật Vệ sinh Thực phẩm (Điều 16 về an toàn bao bì tiếp xúc thực phẩm), Luật Kiểm dịch An toàn vệ sinh Thực phẩm, Luật Tiêu chuẩn hoá và Ghi nhãn Nông Lâm sản (hệ thống nhãn hữu cơ JAS), Luật Đo lường, Luật Bảo vệ Sức khoẻ, Luật Khuyến khích Sử dụng hiệu quả các Nguồn tài nguyên (quy định phân loại rác trên bao bì), Luật Chống Đánh giá sai sự thật và mô tả gây hiểu lầm, Luật Bảo vệ Sở hữu trí tuệ; quy định về mức dư lượng hóa chất nông nghiệp tối đa (MRLs theo hệ thống Danh mục tích cực với ngưỡng dung sai mặc định 0,01 ppm) do Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Xã hội Nhật Bản (MHLW) ban hành; tiêu chuẩn quốc tế CODEX.
• Quy chuẩn kỹ thuật sản xuất tại Việt Nam: Mô hình Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt (VietGAP, GlobalGAP) và các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng chế biến quốc tế (HACCP, ISO, BRC).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai bao gồm:

• Phương pháp tổng hợp và phân tích lý luận: Hệ thống hóa các lý thuyết thương mại hàng hóa, các rào cản kỹ thuật và quy định kiểm dịch thực vật.
• Phương pháp thu thập, thống kê và so sánh dữ liệu: Thu thập chuỗi dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Hải quan Việt Nam, Trung tâm Thương mại Thế giới (Trademap), Tổ chức Ngoại thương Nhật Bản (JETRO), Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn nhằm đo lường biến động kim ngạch, thị phần và giá trị xuất khẩu.
• Phương pháp suy luận logic và duy vật biện chứng: Đối chiếu thực trạng sản xuất, chuỗi cung ứng logistics với các yêu cầu kỹ thuật của thị trường Nhật Bản để xác định nguyên nhân tồn tại và xây dựng giải pháp khả thi.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát quan hệ Việt Nam - Nhật Bản và các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản

Chương 1 làm rõ nền tảng quan hệ đối tác giữa hai quốc gia cùng bức tranh tổng thể về thị trường nông sản Nhật Bản:

• Quan hệ hợp tác Việt Nam - Nhật Bản: Kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 21/09/1973, hai nước đã nâng cấp quan hệ lên "Đối tác chiến lược vì hòa bình và phồn vinh ở châu Á" (2009) và "Đối tác chiến lược sâu rộng" (2014). Năm 2016, Nhật Bản là đối tác thương mại lớn thứ 4 của Việt Nam với tổng kim ngạch 29,7 tỷ USD (xuất khẩu đạt 14,6 tỷ USD, nhập khẩu đạt 15 tỷ USD) và là quốc gia cung cấp vốn ODA lớn nhất cho Việt Nam (chiếm 30% tổng nguồn ODA quốc tế).
• Đặc điểm thị trường rau quả Nhật Bản: Người tiêu dùng Nhật Bản ưu tiên nông sản nội địa và rau quả tươi do kiểm soát được độ tươi ngon và an toàn thực phẩm. Thị trường đặt ra tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật nghiêm ngặt, bắt buộc truy xuất nguồn gốc rõ ràng, chú trọng bao bì tiện dụng, thân thiện với môi trường và có chứng nhận nhãn mác (JAS, ECO). Xu hướng già hóa dân số (người từ 65 tuổi trở lên chiếm gần 30%) thúc đẩy nhu cầu tiêu thụ các loại rau quả giàu vitamin, khoáng chất, ít calo.
• Nhu cầu nhập khẩu: Sản xuất nội địa của Nhật Bản chỉ đáp ứng khoảng 3/4 nhu cầu do diện tích đất canh tác thu hẹp và lao động nông nghiệp giảm xuống dưới 4%. Năm 2019, các nguồn cung cấp rau quả lớn nhất cho Nhật Bản gồm Trung Quốc (chiếm 28,67% thị phần), Hoa Kỳ (16,23%) và Philippines (9,23%).
• Các nhân tố ảnh hưởng:
  • Phía Nhật Bản: Rào cản kỹ thuật khắt khe; quy định nghiêm ngặt về MRLs (vi phạm bị tăng cường giám sát 30%, tái phạm bị kiểm tra 100% tại cảng và phải có hồ sơ 60 lần kiểm tra sạch trong 1 năm hoặc 300 lần sạch trong 2 năm mới được gỡ bỏ); quy định cấm chiếu xạ (ngoại trừ khoai tây); yêu cầu dán nhãn bằng tiếng Nhật.
  • Phía Việt Nam: Quy mô sản xuất nhỏ lẻ (nông hộ manh mún chiếm tới 80% diện tích trồng cây ăn quả cả nước), khó kiểm soát vùng trồng tập trung; hạ tầng logistics bảo quản lạnh và vận chuyển còn bất cập; việc ứng dụng khoa học kỹ thuật và công nghệ sau thu hoạch chưa đồng bộ.

---

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu mặt hàng rau quả Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn 2015-2020

Chương 2 tập trung phân tích số liệu thống kê thực tế về kết quả xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang thị trường Nhật Bản:

Năm	Giá trị xuất khẩu (nghìn USD)	Tốc độ tăng trưởng (+/- %)	Tỷ trọng trong tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả VN (%)
2015	74.131	-	4,02%
2016	75.273	+1,54%	3,06%
2017	127.493	+69,29%	< 4,00%
2018	95.500	-24,88%	-
2019	122.400	+28,10%	-
7T/2020	79.000	+11,75% (so với cùng kỳ)	-

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu của Tổng cục Hải quan

• Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu: Sản phẩm xuất khẩu được chia thành 5 nhóm chính:
  1. Rau tươi: Khoai mỡ, đậu bắp, bông cải xanh, cải bó xôi, bí đỏ vỏ xanh, cà tím, ớt, lá tía tô.
  2. Rau gia vị: Hành và tỏi đông lạnh.
  3. Quả tươi: Chuối, thanh long (ruột trắng, ruột đỏ), xoài (Cát Chu, xoài Tượng), vải thiều.
  4. Rau quả đóng hộp: Dứa hộp, vải hộp, nấm hộp, chôm chôm, xoài nhuyễn.
  5. Rau quả sấy khô/muối/đông lạnh: Chuối sấy, mận muối, đậu cô-ve đông lạnh, xoài và vải đông lạnh.
• Tiến trình mở cửa các loại quả tươi chủ lực:
  • Xoài: Được phép nhập khẩu từ ngày 17/9/2015 sau 4 năm đàm phán; năm 2015 xuất 80 tấn, năm 2016 đạt 934 tấn (chiếm 34% tổng lượng xoài xuất khẩu của Việt Nam nhưng chỉ chiếm 0,2% thị phần nhập khẩu xoài tại Nhật năm 2017). Xoài xuất khẩu phân thành 3 hạng: Hạng đặc biệt, Hạng I và Hạng II với yêu cầu cuống không dài quá 1,0 cm, không vết thâm lớn hơn 3–5 cm².
  • Thanh long: Thanh long ruột đỏ chính thức được xuất khẩu từ năm 2017; yêu cầu bắt buộc xử lý nhiệt bằng hơi nước nóng, có giấy chứng nhận của Cục Bảo vệ Thực vật không nhiễm ruồi đục quả và bao bì ghi rõ "for Japan".
  • Vải thiều: Được Bộ Nông Lâm Ngư nghiệp Nhật Bản cấp phép nhập khẩu từ vụ vải năm 2020 sau 5 năm đàm phán.
• Thực tiễn xây dựng vùng chuyên canh tại địa phương:
  • Tỉnh An Giang: Hình thành các vùng trồng xoài chuyên biệt (xoài Tượng da xanh tại Chợ Mới, xoài Keo tại An Phú và Tân Châu, xoài Cát Chu/Hòa Lộc tại Tri Tôn và Tịnh Biên); ứng dụng 500 ha tưới nhỏ giọt theo công nghệ Israel; được cấp 34 mã số vùng trồng với diện tích 972 ha.
  • Tỉnh Bắc Giang: Quy hoạch 19 mã số vùng trồng vải thiều với diện tích 103 ha tại Lục Ngạn và Yên Thế, sản lượng ước đạt 600 tấn phục vụ thị trường Nhật Bản.
• Hoạt động xúc tiến thương mại: Doanh nghiệp Việt Nam tham gia các hội chợ thường niên tại Nhật Bản như Hội chợ Thực phẩm và Đồ uống Quốc tế (FOODEX Japan tại Chiba), Fooma Japan, Wine & Gourmet Japan.
• Hạn chế và nguyên nhân:
  • Tỷ trọng rau quả Việt Nam tại Nhật Bản còn thấp (chiếm 0,6–0,9% thị phần nhập khẩu của Nhật Bản so với 4,8–5,3% của Thái Lan; giá trị rau quả chỉ chiếm tối đa 0,76% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang Nhật năm 2017).
  • Chi phí logistics quá cao: Cước vận chuyển hàng không của Việt Nam là 3 USD/kg (chỉ có 4 hãng bay) so với Thái Lan là 1,8 USD/kg (có 10 hãng bay); khâu chiếu xạ phụ thuộc đơn vị độc quyền; tổng chi phí vận chuyển, chiếu xạ, đóng gói chiếm trên 50% giá thành sản phẩm.
  • Doanh nghiệp thiếu liên kết chuỗi giá trị, chủ yếu xuất khẩu qua trung gian là công ty thương mại Nhật Bản, chưa thâm nhập trực tiếp vào chuỗi siêu thị bán lẻ. Nông dân tại nhiều nơi vẫn duy trì thói quen canh tác truyền thống, thiếu đồng bộ trong kiểm soát chất lượng.

---

Chương 3: Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam sang Nhật Bản

Chương 3 xây dựng các định hướng và giải pháp cụ thể dựa trên triển vọng thị trường:

• Triển vọng thị trường: Nhật Bản tiêu thụ khoảng 5,4 triệu tấn trái cây/năm (nhập khẩu 1,8 triệu tấn, trong đó chuối chiếm trên 1 triệu tấn, dứa chiếm 200 nghìn tấn). Nông nghiệp Nhật Bản chỉ còn đóng góp khoảng 1% GDP vào năm 2019. Lợi thế thuế quan từ VJEPA, CPTPP và nhu cầu tiêu thụ trái cây nhiệt đới của Nhật Bản mở ra dư địa lớn cho Việt Nam.
• Giải pháp từ phía Nhà nước:
  • Tiếp tục đàm phán liên chính phủ để mở cửa thị trường cho các loại quả tươi tiếp theo (bưởi, nhãn, chôm chôm, vú sữa).
  • Ban hành chính sách hỗ trợ phát triển logistics nông nghiệp, tháo gỡ tình trạng độc quyền chiếu xạ, khuyến khích đầu tư hạ tầng kho lạnh tại vùng nguyên liệu, đàm phán giảm giá cước vận tải hàng không.
  • Đổi mới công tác xúc tiến thương mại, tăng ngân sách hỗ trợ doanh nghiệp tham gia hội chợ quốc tế và cung cấp báo cáo thông tin thị trường định kỳ.
• Giải pháp từ phía Doanh nghiệp và Hiệp hội:
  • Đầu tư đổi mới công nghệ thu hoạch, sơ chế, bảo quản lạnh và chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị sản phẩm.
  • Áp dụng nghiêm ngặt hệ thống quản lý chất lượng đạt chứng nhận quốc tế (HACCP, ISO, BRC).
  • Chủ động liên kết với các hợp tác xã xây dựng chuỗi giá trị khép kín, xây dựng thương hiệu nông sản rõ ràng và đàm phán trực tiếp với các tập đoàn bán lẻ tại Nhật Bản.
• Giải pháp đối với Người nông dân:
  • Chuyển đổi tư duy sang sản xuất hàng hóa tập trung, liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp thu mua và hợp tác xã.
  • Tuân thủ quy trình canh tác an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, mô hình IPM; tuân thủ thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật và duy trì nghiêm ngặt mã số vùng trồng đã được cấp phép.

---

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa dữ liệu thực nghiệm: Chuyên đề cung cấp chuỗi số liệu chi tiết về hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn 2015–2019 và 7 tháng đầu năm 2020, ghi nhận mốc tăng trưởng đột biến năm 2017 (+69,29%) khi kim ngạch đạt 127,49 triệu USD.
• Làm rõ rào cản chuỗi cung ứng: Tác giả bóc tách cụ thể cấu trúc chi phí xuất khẩu, chỉ ra điểm nghẽn về cước hàng không (3 USD/kg so với 1,8 USD/kg của Thái Lan) và khâu kiểm định/chiếu xạ khiến chi phí phụ trợ chiếm trên 50% giá thành sản phẩm.
• Đóng góp về mặt giải pháp: Đề xuất mô hình giải pháp ba bên (Nhà nước hoàn thiện cơ chế đàm phán và hạ tầng logistics; Doanh nghiệp chuẩn hóa chuỗi cung ứng và chứng nhận chất lượng; Nông dân duy trì kỷ luật canh tác theo mã số vùng trồng).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về dữ liệu thời gian: Do hoàn thành vào tháng 10/2020, số liệu nghiên cứu của chuyên đề dừng lại ở năm 2019 và 7 tháng đầu năm 2020, chưa phản ánh toàn diện tác động dài hạn của đại dịch Covid-19 và biến động kinh tế toàn cầu giai đoạn 2021–2025.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Đánh giá định lượng tác động sâu rộng của Hiệp định CPTPP đối với từng mặt hàng rau quả cụ thể; nghiên cứu tối ưu hóa chi phí chuỗi logistics lạnh (cold chain) từ vùng trồng đến các kênh phân phối bán lẻ tại Nhật Bản.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Logistics và Quản trị chuỗi cung ứng; các chuyên viên xúc tiến thương mại nông nghiệp; các doanh nghiệp đang và sẽ xuất khẩu nông sản sang thị trường Đông Á.
• Nội dung giá trị: Bảng phân loại chi tiết các quy định pháp lý kiểm nghiệm an toàn thực phẩm của Nhật Bản (MRLs, quy chế kiểm tra vi phạm, thủ tục MHLW), tiêu chuẩn kỹ thuật phân loại chất lượng xoài, quy chuẩn dán nhãn JAS và bài học thực tiễn về cấp mã số vùng trồng tại An Giang và Bắc Giang.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tính đến năm 2020, Việt Nam có bao nhiêu loại trái cây tươi được phép xuất khẩu chính thức sang Nhật Bản?

Tính đến giai đoạn 2019–2020, có 4 loại trái cây tươi của Việt Nam được phía Nhật Bản cấp phép nhập khẩu chính thức gồm: chuối, xoài (Cát Chu, xoài Tượng...), thanh long (ruột trắng và ruột đỏ) và vải thiều (chính thức xuất khẩu từ vụ vải năm 2020 sau 5 năm đàm phán).

2. Mức dư lượng hóa chất tối đa (MRLs) của Nhật Bản được quy định như thế nào đối với các chất chưa có quy chuẩn cụ thể?

Đối với các loại hóa chất nông nghiệp không có mức dư lượng tối đa chính thức hoặc tạm thời trong danh mục, Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Xã hội Nhật Bản (MHLW) áp dụng giới hạn dung sai cho phép mặc định tối đa là 0,01 ppm.

3. Những nguyên nhân chính nào khiến giá thành rau quả xuất khẩu của Việt Nam cao hơn các đối thủ cạnh tranh trong khu vực?

Giá thành rau quả Việt Nam bị đội lên cao chủ yếu do chi phí logistics và chiếu xạ: chi phí cước vận chuyển hàng không của Việt Nam sang Nhật Bản là 3 USD/kg (chỉ có 4 hãng bay khai thác) so với mức 1,8 USD/kg của Thái Lan (10 hãng bay); dịch vụ chiếu xạ phụ thuộc đơn vị độc quyền; tổng chi phí vận chuyển, đóng gói và chiếu xạ chiếm trên 50% giá thành.

4. Tỉnh An Giang và Bắc Giang đã triển khai những mô hình thực tế nào để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang Nhật Bản?

• An Giang đã quy hoạch vùng chuyên canh theo từng giống xoài, áp dụng 500 ha công nghệ tưới nhỏ giọt của Israel tại Chợ Mới và được cấp 34 mã số vùng trồng với tổng diện tích 972 ha.
• Bắc Giang đã phối hợp với Cục Bảo vệ Thực vật xây dựng 19 mã số vùng trồng vải thiều đạt chuẩn Nhật Bản với diện tích 103 ha tại huyện Lục Ngạn và Yên Thế, cung cấp sản lượng dự kiến 600 tấn.

---

Kết luận

Chuyên đề thực tập tốt nghiệp của sinh viên Lê Phương Hà đã phân tích toàn diện thực trạng xuất khẩu mặt hàng rau quả Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn 2015–2020. Nghiên cứu làm rõ tiềm năng thị trường cùng những rào cản kỹ thuật khắt khe về vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm dịch và chi phí logistics. Hệ thống giải pháp đồng bộ được đề xuất từ cấp độ chính sách vĩ mô của Nhà nước đến năng lực liên kết chuỗi của doanh nghiệp và quy trình canh tác của nông dân là cơ sở thực tiễn quan trọng nhằm gia tăng kim ngạch xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản đến năm 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quát quan hệ Việt Nam - Nhật Bản và các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu rau quả sang Nhật Bản. Chương 2: Thực trạng xuất khâu mặt hang rau quả Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn 2015-2020. Chương 3: Giải pháp thúc day xuất khâu mặt hàng rau quả của Việt Nam sang Nhật Bản. KHÁI QUAT QUAN HE VIỆT NAM - NHAT BAN VA CAC NHAN TO ANH HUONG DEN XUAT KHAU RAU QUA SANG NHAT BAN 1.

Khai quát quan hệ Việt Nam — Nhật Bản Quan hệ Nhật Bản và Việt Nam được bắt đầu từ cuối thế kỷ XVI khi các nhà buôn Nhật đến Việt Nam dé buôn bán nhưng phải đến thé ki XX, Việt Nam chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao với Nhật Bản vào ngày 21 tháng 9 năm 1973. Sang đến 1992 thì Nhật Bản đã quyết định mở lại viện trợ cho Việt Nam và từ đó quan hệ giữa Việt Nam và Nhật Bản đã được phát triển nhanh chóng trên nhiều lĩnh vực và đã bước sang giai đoạn mới, đi vào chiều sâu. Các mối quan hệ kinh tế chính trị, giao lưu văn hóa cũng không ngừng ngày càng được mở rộng đã hình thành nên khuôn khổ quan hệ ở tam vĩ mô đồng thời sự hiểu biết giữa hai nước ngày một được tăng lên. Nhật Bản là quốc gia nghèo về tài nguyên và đông dân.

Trong chiến tranh thế giới thứ 2, nền kinh tế nước này đã bị tàn phá nặng nề. Và từ sau chiến tranh đến nay, nền kinh tế của Nhật Bản trải qua bốn giai đoạn: từ năm 1945 đến năm 1954 Nhat Bản trải qua gia đoạn nhanh chóng phục hồi, giai đoạn phát triển cao độ (từ năm 1955 đến năm 1973), từ năm 1974 đến năm 1990 chuyền sang giai đoạn tăng trưởng chậm lại và bước sang giai đoạn trì trệ từ 1991 đến nay. Hiện nay, Nhật Bản vẫn là một cường quốc với nền kinh tế đứng thứ 3 thế giới ( sau Mỹ và EU) dù nề kinh tế gặp nhiều vấn đề nan giải. Chính quyền Thủ tướng Shinzo Abe từ khi trở lại nắm quyền tháng 12 năm 2012 đã triển khai chính sách đối ngoại với 3 trụ cột là: “Tăng cường quan hệ Nhật-Mỹ, Cải thiện mối quan hệ với các quốc gia láng giềng và ngoại giao phục vụ cho kinh tế”.

Nhật Bản lấy “Quốc gia hòa bình” làm nền tảng đã tích cực triển khai “Ngoại giao toàn cầu” dưới ngọn cờ “Chủ nghĩa hòa bình tích cực”, và đảm bảo 3 lợi ích: an ninh, chiến lược và kinh tế. Về lợi ích an ninh, quốc gia này tăng cường năng lực, nâng cao vai trò của minh và tăng cường uy lực của thé chế An ninh Nhật-Mỹ cũng như ngày càng gia tăng các mối quan hệ, xây dựng sự tin cậy, hợp tác với các đối tác trong và ngoài khu vực Châu á - Thái Bình Dương. Thứ hai là về “lợi ích chiến lược thông qua việc sử dựng nguồn vốn ODA” nhằm thúc đây “Chủ nghĩa hòa bình tích cực”. Cuối cùng là đảm bảo “lợi ích về kinh tế thông qua việc tăng cường quan hệ ngoại giao”.

Nhật Bản phát triển quan hệ với tất cả các khu vực, tham gia vào tất cả các thê chê kinh tê quôc tê và khu vực quan trọng. Ké từ ngày 21 tháng 09 năm 1973, Việt Nam và Nhật Ban đã chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai quốc gia. Quan hệ Việt Nam-Nhật Bản trong những năm qua đã và đang ngày một phát triển toàn diện, sâu rộng và tốt đẹp hơn. Mối quan hệ này phát triển trên nhiều lĩnh vực khác nhau trên cơ sở hai bên dành sự tin cậy cao về chính trị.

Vào năm 1995, lần đầu tiên Tổng Bí thư Đỗ Mười đã có chuyến thăm đầu tiên tới Nhật Bản và đây cũng là nước G7 đầu tiên đón Tổng Bí thư Việt Nam sang thăm. Sang đến năm 2009, Nhật Bản cũng là nước G-7 đầu tiên thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược với Việt Nam, nước G-7 đầu tiên công nhận quy chế kinh tế thị trường của Việt Nam vào năm 2011 và là nước G-7 đâu tiên mời Việt Nam tham dự Hội nghi Thượng đỉnh G-7 mở rộng vào thang 5 năm 2016. Nhân chuyên thăm Việt Nam của Thủ tướng Nhật Ban Junichiro Koizumi tháng 4/2002, Việt Nam-Nhật Bản đã thiết lập khuôn khổ quan hệ Đối tác tin cậy, ôn định lâu dài. Vào tháng 4 năm 2009, trong chuyến thăm chính thức cấp nhà nước của Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh sang Nhật Bản, hai quốc gia đã nhất trí nâng cấp quan hệ lên thành “Đối tác chiến lược vì hòa bình và phon vinh ở châu Á”.

Tháng 10/2010, nhân chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Nhật Bản Naoto Kan, hai bên đã đưa ra Tuyên bố chung Việt Nam - Nhật Bản về Phát triển toàn diện quan hệ Đối tác chiến lược vì mục tiêu hòa bình và phồn vinh ở châu Á,. Vào tháng 3 năm 2014, trong chuyên thăm cấp chính thức của Chủ tịch nước Việt Nam Trương Tấn Sang đến Nhật Bản, Việt Nam và Nhật Bản đã nhất trí nâng cấp mối quan hệ hai nước lên thành “Đối tác chiến lược sâu rộng vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á”. Vào tháng 9 năm 2015, trong chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng sang Nhật Bản, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe và Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã ra “Tuyên bố về tầm nhìn chung quan hệ Việt Nam - Nhật Bản”. Sau đó sang đến năm 2017, tình hình quan hệ giữa Việt Nam và Nhật Bản ngày một phát triển sâu rộng hơn, thân tín hơn và hiệu quả hơn nhờ chuyến thăm chính thức lần đầu tiên của Nhà vua và Hoàng hậu Nhật Bản từ 28 tháng 2 đến ngày 5 tháng 3 năm 2017 và chuyến thăm chính thức cấp Nhà nước sang Việt Nam của Thủ tướng Shinzo Abe vào tháng 1 năm 2017 đã đưa.

Việt Nam-Nhật Bản vẫn luôn duy trì tốt mối quan hệ thông qua các cơ chế đối thoại. Hai quốc gia van luôn dành cho nhau sự ủng hộ tại các diễn đàn đa phương như: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Liên hợp quốc (UN), Diễn đàn hợp tác Á - Âu (ASEM), Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC). Lâu nay Nhật Bản vẫn luôn là đối tác kinh tế quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Đây là nước G7 đầu tiên công nhận nền kinh tế thị trường của Việt Nam sau khi chuyên đổi từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp.

Hiện nay Việt Nam và Nhật Bản đang là thành viên của 3 hiệp định thương mại tự do (FTA) song phương và đa phương gồm: “Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện ASEAN-Nhật Bản (AJCEP), Hiệp định Đối tác kinh tế Việt Nam-Nhật Bản (VJFTA) và Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Binh Dương (CPTPP)”. Các hiệp định thương mại tự do này đang mở ra rất nhiều cơ hội và điều kiện thuận lợi phát triển đối với hoạt động giao thương giữa hai nước. Hiện tại, 6 ngành của Việt Nam “ô tô, phụ tùng ô tô; máy nông nghiệp, công nghiệp chế biến nông thủy sản; điện tử; công nghiệp môi trường; tiết kiệm năng lượng; đóng tàu” đang nhận được sự hỗ trợ từ đối tác Nhật Bản dé đưa những ngành này ngày một phát triển hơn. Về khía cạnh thương mại giữa hai quốc gia, Nhật Bản là đối tác thương mại lớn thứ tư của Việt Nam trong năm 2016 (sau Trung Quốc, Hàn Quốc, Hoa Kỳ), kim ngạch xuất nhập khâu giữa hai quốc gia đạt 29,7 tỷ USD.

Xuất khâu của Việt Nam sang Nhật Ban đạt 14,6 ty USD, nhập khâu đạt 15 tỷ USD. Phan đấu đến hết năm 2020, kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai quốc gia sẽ tăng gấp đôi. Vào tháng 1 năm 2017, trong chuyến thăm chính thức cấp Nhà nước của Thủ tướng Shinzo Abe sang Việt Nam, lãnh đạo của hai nước đã đồng ý cho phép nhập khẩu thanh long ruột đỏ của Việt Nam vào thị trường Nhật Bản và cho phép xuất khẩu quả lê của Nhật Bản sang Việt Nam, điều này đã khiến cho kim ngạch thương mại hai nước riêng 4 tháng đầu năm 2017 đạt hơn 10 tỷ USD (tăng 16% so với cùng kỳ 2016). Về lĩnh vực đầu tư, Nhật Bản là quốc gia tài trợ ODA lớn nhất cho Việt Nam.

Trong tông thé nguồn ODA của cộng đồng quốc tế đối dành cho Việt Nam, nguồn vốn ODA của Nhật Ban đã chiếm đến 30%. Vào tháng 1 năm 2017, cũng trong chuyến thăm chính thức Việt Nam của Thủ tướng Shinzo Abe, hai bên đã ky hai một “công ham trao đổi” và hai “hiệp định vay vốn cho một số dự án ODA”, theo đó “Nhật Bản cam kết cung cấp thêm cho Việt Nam khoảng 120 tỷ Yên (xấp xi 1,05 tỷ USD) ODA vốn vay năm tài khóa 2016 cho 4 dự án gồm : Phòng chống thiên tai và biến đồi khí hậu sử dụng vệ tinh quan sát trái dat; bảo đảm an toàn và an ninh hàng hải; quản lý nước Bến Tre; hệ thống thoát nước, xử lý nước thải thành phố Biên Hòa (tỉnh Đồng Nai) giai đoạn 1”. Hợp tác nông nghiệp giữa Việt Nam và Nhật Bản trong nhiều năm qua có bước đột phá khi mà hai bên đã ký kết “Tam nhìn trung và dài hạn trong hợp tác nông nghiệp Việt Nam - Nhật Bản” nhân chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng vào 9 năm 2015; ngoài ra, Nhật Bản cũng rất quan tâm đến các van đề về môi trường, tác động của thiên nhiên và biến đối khí hậu vì thế đã liên tục cung cấp ODA cho Việt Nam đối với các dự án ứng phó biến đổi khí hậu, thể hiện sự hợp tác cũng nhau chung tay ứng phó với sự biến đổi của khí hậu đang ngày một phát triên mạnh mẽ, ngày ngày gây ảnh hưởng đến cuộc sống của con người. Trong chuyến thăm chính thức cấp Nhà nước của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc sang Nhật Bản và tham dự Hội nghị Thượng đỉnh G7 mở rộng, Thủ tướng Nhật Bản đã dành một khoản hỗ trợ không hoàn lại trị giá 2,5 triệu USD cho Việt Nam để ứng phó với biến đổi khí hậu khi mà tình trạng xâm nhập mặn, hạn hán xuất hiện ngày càng nhiều, ảnh hưởng trực tiếp đến cudc song của người dân đặc biệt với một quốc gia phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp như Việt Nam.

Đồng thời, phía Nhật Bản cho biết sẽ nghiên cứu các biện pháp đề hỗ trợ Việt Nam ứng phó lại tình trạng biến đối khí hậu. Từ năm 1992 đến nay, Việt Nam đã cử nhiều tu nghiệp sinh sang học tập và làm việc tại Nhật Ban. Số người lao động và thực tập sinh Việt Nam tại Nhật rơi vào khoảng 72.