Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm và đặc điểm xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội Vi phạm hành chính là hành vi do cá nhân, tổ chức thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm quy tắc quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm hình sự và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính” (Pháp lệnh Xử lý VPHC năm 1989), đến Pháp lệnh Xử lý VPHC năm 1995 và năm 2002 thì khái niệm vi phạm hành chính như trên đã không còn nữa và được đưa một cách gián tiếp vào trong khái niệm “xử lý vi phạm hành chính” [40] và cho đến hiện nay, khái niệm vi phạm hành chính lại được khái niệm một cách cụ thể là: “Vi phạm hành chính là hành vi lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị XPVPHC” (khoản 1, Điều 2 của Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012) [33] Qua khái niệm trên, cho ta thấy VPHC có các đặc điểm như: thứ nhất, VPHC là hành vi có lỗi; thứ hai, VPHC xâm hại tới hoạt động quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm; thứ ba, VPHC phải bị xử phạt hành chính. Lĩnh vực BHXH là một trong những chính sách xã hội quan trọng của Đảng và Nhà nước vì an sinh xã hội là tiêu chí của tiến bộ, bình đẳng và công bằng xã hội, là một trong những nhân tố cơ bản thể hiện sự văn minh và phát triển của mỗi quốc gia thì BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập vì phải nghỉ việc do bị ốm, tai nạn rủi ro, khám thai, sinh con, bị tai nạn lao động, bị bệnh nghề 6 nghiệp, không tiếp tục làm việc do hết tuổi lao động hoặc bị chết trên cơ sở có đóng BHXH (khoản 1 Điều 3 Luật BHXH).
Vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH là hành vi do cá nhân, tổ chức thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm quy tắc quản lý Nhà nước về BHXH mà không phải là tội phạm hình sự và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính. Việc thực hiện hành vi VPPL trong lĩnh vực BHXH là các cách thức, các thủ đoạn mà các chủ thể vi phạm pháp luật hành chính về BHXH thực hiện. Theo đó, thuật ngữ “thủ đoạn “ được hiểu là cách thức, mánh lới để thực hiện hành vi, theo Từ điển Tiếng Việt thì “Thủ đoạn là cách hành động, tính toán theo chiều hướng chuyển thiệt hại của người khác thành lợi ích của mình”. Vi phạm pháp luật trong lĩnh vực BHXH là hành vi nguy hiểm cho xã hội do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện cố ý hoặc vô ý vi phạm đến các quy định của pháp luật trong quản lý và thực hiện chính sách BHXH, thủ đoạn thực hiện hành vi VPPL trong lĩnh vực BHXH là hệ thống những hành vi, những mánh lới, những cách thức của đối tượng thực hiện hành vi VPPL trong lĩnh vực BHXH nhằm đạt mục đích đã đặt ra từ trước của các đối tượng vi phạm, ví dụ như vi phạm quy định về đóng BHXH, BHTN, vi phạm quy định về giải quyết và chi trả các chế độ BHXH, BHTN, vi phạm về cấp và quản lý sổ BHXH… Như vậy, ta có thể hiểu xử phạt VPHC trong lĩnh vực BHXH là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt (cưỡng chế hành chính), và biện pháp khắc phục hậu quả như buộc truy nộp số tiền BHXH bắt buộc, BHTN, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp chưa đóng, chậm đóng và lãi chậm đóng theo lãi xuất đầu tư quỹ BHXH trong năm; buộc phải thực hiện đúng quy định về cấp, quản lý sổ BHXH; buộc nộp lại số tiền thu lợi bất chính từ hành vi vi phạm pháp luật BHXH mà có… đối với cá nhân, cơ quan, đơn vị, tổ chức thực hiện hành vi VPHC trong lĩnh vực BHXH theo quy định của pháp luật về xử phạt VPHC.
7 Hoạt động XPVPHC về BHXH được thực hiện trên nhiều lĩnh vực khác nhau như: thu, nộp tiền và giải quyết, chi trả các chế độ BHXH (chế độ ốm đau, thai sản, dưỡng sức phục hồi sức khỏe sau ốm đau, sau thai sản và chế độ hưu trí, tử tuất); thu, nộp tiền và giải quyết chi trả chế độ BHTN (trợ cấp thất nghiệp, hỗ trợ học nghề, hỗ trợ tìm việc làm); thu, nộp tiền và giải quyết chi trả bảo hiểm TNLĐ - BNN; cấp và quản lý sổ BHXH… Xử phạt VPHC trong lĩnh vực BHXH có một số đặc điểm sau: Thứ nhất, Chủ thể xử phạt vi phạm hành chính là nhiều cơ quan có thẩm quyền khác nhau, khác với các vụ việc hình sự, dân sự… chỉ do một cơ quan xem xét là Tòa án việc áp dụng pháp luật về xử phạt vi phạm pháp luật hành chính trong lĩnh vực BHXH do nhiều cơ quan thực hiện như: Chủ tịch UBND phường, Chủ tịch UBND quận, Chủ tịch UBND tỉnh, Chánh Thanh tra Sở LĐTB-XH, Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam, Giám đốc BHXH tỉnh. Thứ hai, xử phạt VPHC là sự cưỡng chế của Nhà nước đối với chủ thể vi phạm về quản lý nhà nước bằng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cùng với bộ máy cưỡng chế và công cụ cưỡng chế hành chính. Cưỡng chế hành chính trong lĩnh vực BHXH được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật do nhiều cơ quan ban hành như: Luật Xử lý VPHC năm 2012; Nghị định số 86/2010/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt VPHC trong lĩnh vực BHXH; Nghị định số 95/2013/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt VPHC trong lĩnh vực lao động, BHXH và đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng lao động; Nghị định số 88/2015/NĐ-CP của Chính phủ sửa, đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 95/2013/NĐ-CP của Chính phủ. Thứ ba, việc xử phạt VPHC được thực hiện theo trình tự, thủ tục hành chính.
Các loại xử phạt vi phạm pháp luật khác như hình sự, dân sự…cũng theo thủ tục tư pháp riêng tương ứng. 8 Thứ tư, đối tượng xử bị phạt VPHC bao gồm cá nhân, cơ quan, đơn vị, tổ chức đã cố ý hoặc vô ý vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước Trên cơ sở đó ta có thể thấy đối tượng bị xử phạt VPHC trong lĩnh vực BHXH là cá nhân, cơ quan, đơn vị, tổ chức đã cố ý hoặc vô ý vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội. Vai trò của xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội Xử phạt VPHC có vai trò quan trọng vì XPVPHC vừa là công cụ, vừa là phương tiện hết sức quan trọng và cần thiết để duy trì và bảo vệ trật tự xã hội nói chung và được xem xét trong lĩnh vực BHXH ở những khía cạnh sau: Một là, việc áp dụng biện pháp XPVPHC có tác dụng giáo dục ý thức pháp luật cho người vi phạm và những chủ thể khác về sự đúng đắn, công bằng của biện pháp xử phạt hành chính được áp dụng, giáo dục cho mọi cá nhân, tổ chức về pháp luật và nhận thức tích cực đối với nhà nước và hình thành ở họ lối sống và ý thức tuân theo pháp luật. Qua đó, bảo đảm trật tự pháp luật nói chung và trật tự quản lý nhà nước trong lĩnh vực BHXH nói riêng.
XPVPHC có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các quy định của pháp luật về BHXH, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp chính đáng của cá nhân, cơ quan, đơn vị và tổ chức trong quan hệ pháp luật về BHXH, hay nói cách khác là khôi phục lại trật tự trong BHXH đã bị thay đổi do các chủ thể VPHC gây ra, ví dụ như người SDLĐ buộc phải đăng ký tham gia và đóng BHXH, BHTN cho NLĐ đúng theo quy định của Luật BHXH để NLĐ được hưởng các chế độ ốm đau, thai sản, TNLĐ - BNN, hưu trí, tử tuất và hưởng trợ cấp thất nghiệp, hỗ trợ học nghề, tìm việc làm. Mặt khác, ngăn chặn và xử lý các hành vi gian lận, giả mạo hồ sơ hưởng các chế độ BHXH, BHTN từ các cá nhân, cơ quan và tổ chức và buộc các đối tượng vi phạm nộp lại cho quỹ BHXH, quỹ BHTN số tiền hưởng lợi bất chính từ việc trục lợi chiếm đoạt quỹ BHXH, BHTN, ngăn chặn và 9 xử lý các hành vi quản lý sổ BHXH không tốt để xảy ra tình trạng hư hỏng, mất mát, cấp khống sổ BHXH nhằm trục lợi các chế độ BHXH… Hai là, XPVPHC giữ vai trò vô cùng quan trọng trong việc phòng chống, ngăn chặn các vi phạm của các cá nhân, tổ chức và qua việc xử phạt các hành vi vi phạm hành chính của các chủ thể sẽ khiến cho họ thấy rõ được trách nhiệm pháp lý để bản thân họ và những người khác tự hiểu và tránh thực hiện hành vi trái pháp luật. Ba là, XPVPHC còn là công cụ hỗ trợ cho công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực trong lĩnh vực BHXH. XPVPHC có vai trò trong việc trừng phạt các chủ thể vi phạm pháp luật BHXH qua đó, gây tác động đến nhận thức của cá nhân, cơ quan, tổ chức vi phạm ý thức về tính chính đáng của biện pháp trách nhiệm được áp dụng, từ đó răn đe, phòng ngừa cá nhân, cơ quan, tổ chức vi phạm hoặc chưa VPPL.
Các yếu tố cấu thành xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội 1. Vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội Khi đề cập đến pháp luật XPVPHC thì một trong những vấn đề cần được quan tâm hàng đầu là cơ sở của việc xử phạt hành chính là có hành vi VPHC được pháp luật quy định.