Chương 1 CƠ CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN VÀ XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI CƠ CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm cộng đồng người Xã hội loài người, qua tất cả các giai đoạn và thời kỳ phát triển, bao giờ cũng có một cơ cấu nhất định. Cơ cấu của xã hội loài người là một cơ cấu đa dạng, phức tạp, bao gồm nhiều mối quan hệ giữa người với người, giữa cộng đồng người này với cộng đồng người khác.
Con người với tính cách là con người của xã hội có rất nhiều mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau trên tất cả các lĩnh vực của đời sống hiện thực. Xã hội loài người bao gồm những cơ cấu khác nhau, mỗi cơ cấu phân chia xã hội thành những cộng đồng người nhất định theo một góc độ hay một phương diện nào đó. Các cộng đồng, các nhóm xã hội, các tập đoàn xã hội được coi là những yếu tố xuất phát để cấu tạo nên xã hội loài người. Từ đó, chúng ta có thể hiểu: Cộng đồng người là sự tập hợp các thành viên của xã hội theo một nguyên tắc nhất định, nó tồn tại trong một lĩnh vực hoạt động, sinh hoạt nhất định của xã hội.
Có rất nhiều cộng động người, xét theo từng lĩnh vực khác nhau: - Cộng đồng người sản xuất: tập thể lao động trong các nhà máy, xí nghiệp, công trường, hợp tác xã,. - Cộng đồng người về chính trị: các đảng phái, các đoàn thể, các tổ chức chính trị, các hội,. - Cộng đồng xã hội dân cư theo lãnh thổ (làng, xã, huyện, tỉnh), các cộng đồng nghề nghiệp, các cộng đồng dân tộc, tôn giáo,… 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Người ta có thể phân chia xã hội theo các tập đoàn xã hội, nhóm xã hội lớn, như: nhóm thợ thủ công, nhóm quân nhân, nhóm viên chức, nhóm sinh viên, nhóm sinh viên,. Trong xã hội có giai cấp, chỉ nhấn mạnh đến sự phân hóa xã hội thành các cộng đồng xã hội, các nhóm xã hội lớn, phủ định sự phân hóa giai cấp; hoặc ngược lại, coi cơ cấu xã hội là cơ cấu giai cấp, không chú ý đến sự phân chia xã hội thành các cộng đồng người, các tập đoàn, các nhóm xã hội đều là phiến diện, dẫn đến sai lầm về nguyên tắc trong việc hoạch định chính sách, chủ trương cũng như giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Khái niệm quan hệ xã hội Quan hệ xã hội là mối quan hệ đa dạng, phong phú phát sinh giữa các nhóm xã hội, các cộng đồng người và cả trong nội bộ từng nhóm xã hội, giai cấp, tầng lớp xã hội, cộng đồng dân tộc,. trong đời sống và sinh hoạt kinh tế, xã hội, chính trị, văn hóa. Mỗi cá nhân tham gia vào mối quan hệ xã hội với tính cách là thành viên của các cộng đồng, các nhóm xã hội này hay các cộng đồng, các nhóm xã hội khác. Quan hệ xã hội là tất cả những quan hệ giữa người và người hình thành trong các quá trình của đời sống xã hội.
Khái niệm cơ cấu xã hội Cơ cấu xã hội là tổng hợp tất cả các cơ cấu theo từng góc độ khác nhau của xã hội và hệ thống các cộng đồng người tương đối ổn định, liên hệ với nhau bới những quan hệ xã hội theo một kiểu nào đó, hay một nguyên tắc nhất định. Cơ cấu xã hội được hiểu theo hai nghĩa: - Theo nghĩa rộng: Cơ cấu xã hội bao gồm tất cả các cộng đồng người được xác định, hình thành một cách tự nhiên (khách quan) trong lịch sử: các dân tộc, tộc người, giai cấp, tầng lớp xã hội và cả những cộng đồng người được hình thành một cách có ý thức (chủ quan), như: các chính đảng, đoàn thể quần chúng và các tổ chức xã hội khác. Toàn bộ sự tác động lẫn nhau giữa các cộng đồng người ấy trên các lĩnh vực xã hội tạo thành toàn bộ những quan hệ xã hội. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Theo nghĩa hẹp: Cơ cấu xã hội chỉ bao gồm những cộng đồng người (các giai cấp, dân tộc, tộc người, nhóm xã hội và những tầng lớp trong một giai cấp, dân tộc,.) được hình thành một cách khách quan trong lịch sử và sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các cộng đồng đó.
Cơ cấu xã hội là một khái niệm mở. Có nghĩa là, vấn đề này còn có thể được phát triển cả bề rộng lẫn bề sâu. Điều đó tùy thuộc vào sự phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật,. Vì thế, để nghiên cứu, nhận thức về cơ cấu xã hội một cách chuẩn xác, đầy đủ, đòi hỏi phải nghiên cứu nó dưới nhiều góc độ, “lát cắt” khác nhau, trong đó “lát cắt” quan trọng nhất của cơ cấu xã hội là cơ cấu xã hội – giai cấp.
Khái niệm giai cấp Trong lịch sử đã có nhiều quan niệm về giai cấp, song chỉ đến C.Mác – người đã kế thừa và phát triển quan điểm của các nhà nghiên cứu trước đó, mới đưa ra được một phương pháp luận đúng đắn để nghiên cứu vấn đề giai cấp, rằng chỉ có thể hiểu biết vấn đề giai cấp, khi gắn nó với một phương thức sản xuất nhất định. Kế thừa và phát triển những tư tưởng của C.Mác và Ăngghen, trong “Sáng kiến vĩ đại”, Lênin đã đưa ra một định nghĩa nổi tiếng về giai cấp. Ông viết: “ Người ta gọi là giai cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về địa vị của họ trong một hệ thống sản xuất nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (thường thường thì những quan hệ này được pháp luật quy định và thừa nhận) đối với những tư liệu sản xuất về vai trò của họ trong tổ chức lao động xã hội, và như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải xã hội ít hoặc nhiều mà họ được hưởng. Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn này thì có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác, do chỗ các tập đoàn có địa vị khác nhau trong một chế độ kinh tế - xã hội nhất định” [27, tr.
23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chủ nghĩa Mác-Lênin xác định các giai cấp trong những phương thức sản xuất nhất định. Địa vị khác nhau của các tập đoàn xã hội trong mỗi phương thức sản xuất đã tạo nên các giai cấp khác nhau. Địa vị giai cấp được quy định bởi ba nhân tố: 1- quan hệ của nó đối với tư liệu sản xuất, 2- vai trò của nó trong tổ chức lao động xã hội, và 3- quan hệ của nó đối với sản phẩm xã hội. Trong đó, điều có ý nghĩa quyết định việc phân chia giai cấp là mối quan hệ của các tập đoàn người đối với tư liệu sản xuất.
Sự chênh lệch về phần của cải xã hội mà các tập đoàn được hưởng chỉ là kết quả và biểu hiện của sự khác biệt về quan hệ sở hữu của nó đối với tư liệu sản xuất. Định nghĩa giai cấp của Lê-nin là một khái niệm cơ bản của triết học, nó mang bản chất khoa học và cách mạng. Cho đến nay, định nghĩa giai cấp của Lê- nin vẫn giữ nguyên giá trị, vẫn là một định nghĩa khoa học có giá trị cả về lý luận và thực tiễn. Nó là một trong những cơ sở khoa học, là phương pháp luận đúng đắn cho việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn về cơ cấu xã hội – giai cấp.
Khái niệm về cơ cấu xã hội - giai cấp Trong xã hội có giai cấp, nét nổi bật của cơ cấu xã hội theo nghĩa hẹp là cơ cấu xã hội – giai cấp. Cơ cấu xã hội – giai cấp là hệ thống các giai cấp, tầng lớp trong xã hội và những mối quan hệ giữa chúng. Hay có thể định nghĩa theo cách khác: cơ cấu xã hội – giai cấp là cơ cấu xã hội mà trong đó các cộng đồng người được xem xét dưới góc độ giai cấp, tầng lớp và mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp ấy. Trong hệ thống các thành tố cấu thành cơ cấu xã hội, cơ cấu xã hội - giai cấp là yếu tố cấu thành cơ bản nhất.
Nó luôn ở vị trí trung tâm, quan trọng nhất. Lênin nhấn mạnh: “.chúng ta luôn cần phải thấy rõ rằng sự phân chia xã hội thành giai cấp như thế trong quá trình lịch sử là sự kiện căn bản” [28, tr. Sự phân chia chủ yếu, lớn nhất trong lịch sử xã hội loài người là sự phân chia giai cấp. Cơ cấu xã hội – giai cấp thể hiện một cách rõ nét nhất đặc điểm của cơ cấu xã hội, thể hiện bản chất giai cấp của mỗi chế độ xã hội, thông qua đó 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể hiện vị trí xã hội – chính trị của mỗi giai cấp và tính chất của cuộc đấu tranh giữa các tập đoàn xã hội đó.
Cơ cấu xã hội – giai cấp quy định tính chất và thực chất của các quan hệ xã hội, chính trị, tôn giáo,. Nó là yếu tố đặc trưng cho sự khác nhau về chất giữa xã hội này với xã hội khác. Nó là cốt lõi của toàn bộ tổ chức xã hội. Sự biến đổi của cơ cấu xã hội – giai cấp tác động mạnh mẽ nhất đến sự biến đổi toàn bộ cơ cấu xã hội và tổ chức xã hội.
Cơ cấu xã hội – giai cấp thay đổi thì chế độ xã hội – chính trị cũng có sự thay đổi, và ngược lại. Ở nước ta hiện nay, một số nhà nghiên cứu có quan điểm khác nhau về vấn đề giai cấp và cơ cấu xã hội - giai cấp. Có người cho rằng, ở nước ta hiện nay không có giai cấp công nhân, giai cấp nông dân tập thể và giai cấp tiểu tư sản thuần túy, ranh giới phân biệt giai cấp đã mất đi. Vì thế, phân chia xã hội theo giai cấp là không phù hợp, không đúng với thực tại khách quan.
Và do đó, không thể nghiên cứu cơ cấu xã hội trên bình diện cơ cấu xã hội – giai cấp. Có người nhấn mạnh việc phân chia cơ cấu xã hội theo nghề nghiệp, theo lĩnh vực hoạt động. Một số nhà khoa học khác đưa ra khái niệm “nhóm xã hội lớn”. Họ kết hợp sự phân chia dọc và ngang cơ cấu xã hội thành các “nhóm xã hội lớn”.
Tuy nhiên, khi luận giải, những nhà khoa học trên chưa làm rõ được cơ sở lý luận và thực tiễn khoa học cho quan điểm của mình.