I. Toàn cảnh xây dựng nông thôn mới tại Quảng Ninh Quảng Bình
Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là một chủ trương chiến lược của Đảng và Nhà nước. Mục tiêu của chương trình là phát triển toàn diện kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân nông thôn. Tại Quảng Ninh và Quảng Bình, hai tỉnh với những đặc thù riêng, chương trình này đã được triển khai mạnh mẽ và mang lại những kết quả đáng ghi nhận. Quá trình triển khai không chỉ tập trung vào việc hoàn thiện hạ tầng nông thôn mà còn chú trọng đến việc tái cơ cấu kinh tế, bảo tồn văn hóa nông thôn mới và bảo vệ môi trường nông thôn. Việc áp dụng bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới đã trở thành kim chỉ nam cho các địa phương trong việc xác định lộ trình và mục tiêu cụ thể. Tại Quảng Ninh, chương trình gắn liền với thương hiệu sản phẩm OCOP Quảng Ninh nổi tiếng. Trong khi đó, tại Quảng Bình, việc xây dựng nông thôn mới đối mặt với những thách thức từ điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đòi hỏi những giải pháp đột phá trong phát triển kinh tế nông thôn Quảng Bình. Cả hai địa phương đều xác định rõ vai trò của người dân là chủ thể, là động lực chính của quá trình xây dựng. Các quyết định phê duyệt đề án nông thôn mới ở cấp địa phương đã tạo ra hành lang pháp lý vững chắc, huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, đặc biệt là nguồn vốn xây dựng nông thôn mới từ cộng đồng và doanh nghiệp, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn một cách bền vững.
1.1. Mục tiêu chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới
Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới (NTM) được triển khai nhằm mục đích xây dựng nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý; gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ. Chương trình còn hướng tới xây dựng xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao. Về cơ bản, mục tiêu đến năm 2020 là đưa Việt Nam trở thành một nước công nghiệp, trong đó nông nghiệp và nông thôn không thể lạc hậu. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế-xã hội mà còn là vấn đề chính trị tổng hợp, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
1.2. Bối cảnh triển khai tại Quảng Ninh và Quảng Bình
Quảng Ninh là một tỉnh công nghiệp, dịch vụ phát triển mạnh, việc xây dựng NTM có thuận lợi về nguồn lực nhưng cũng đối mặt thách thức trong việc cân bằng giữa phát triển công nghiệp và giữ gìn không gian, bản sắc nông thôn. Ngược lại, Quảng Bình, đặc biệt là huyện Quảng Ninh trong tài liệu nghiên cứu, là vùng đất chịu nhiều thiên tai khắc nghiệt, kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Luận văn của Lê Thị Minh Hải (2014) chỉ rõ, huyện Quảng Ninh có địa hình phức tạp, bị chia cắt, đất canh tác thường bị xói mòn, gây khó khăn lớn cho sản xuất và đời sống. Do đó, bối cảnh triển khai chương trình tại đây tập trung vào việc khắc phục khó khăn, ổn định sản xuất, nâng cấp hạ tầng thiết yếu và cải thiện sinh kế cho người dân, lấy việc củng cố an ninh trật tự nông thôn làm nền tảng.
II. Top thách thức trong xây dựng nông thôn mới ở hai địa phương
Quá trình xây dựng nông thôn mới tại Quảng Ninh và Quảng Bình, dù đạt được nhiều thành tựu, vẫn phải đối mặt với không ít thách thức. Thách thức lớn nhất và chung nhất là việc huy động và phân bổ nguồn vốn xây dựng nông thôn mới. Nhu cầu đầu tư cho hạ tầng nông thôn như giao thông, thủy lợi, trường học là rất lớn, trong khi ngân sách nhà nước có hạn và việc huy động từ cộng đồng đôi khi gặp khó khăn. Theo nghiên cứu tại huyện Quảng Ninh (Quảng Bình), "Đầu tư nguồn lực cho xây dựng nông thôn mới còn hạn chế" là một trong những rào cản chính. Một thách thức quan trọng khác là vấn đề môi trường nông thôn. Quá trình phát triển sản xuất, làng nghề có thể gây ô nhiễm nếu không được quản lý chặt chẽ. Việc xử lý rác thải, nước thải sinh hoạt và sản xuất vẫn là bài toán nan giải ở nhiều nơi. Bên cạnh đó, việc nâng cao thu nhập bền vững cho người dân thông qua các mô hình kinh tế hiệu quả như hợp tác xã kiểu mới hay liên kết sản xuất còn chậm. Sự chênh lệch về trình độ phát triển giữa các vùng, miền trong cùng một tỉnh cũng tạo ra áp lực lớn, đòi hỏi các chính sách hỗ trợ phải linh hoạt và phù hợp với từng điều kiện cụ thể để đạt được các tiêu chí nông thôn mới một cách đồng đều.
2.1. Khó khăn về nguồn vốn và hoàn thiện hạ tầng nông thôn
Nguồn vốn luôn là yếu tố quyết định tiến độ và chất lượng của chương trình. Việc đầu tư vào các công trình hạ tầng nông thôn đòi hỏi kinh phí khổng lồ. Mặc dù có cơ chế "Nhà nước và nhân dân cùng làm", nhưng ở các xã nghèo, vùng khó khăn, khả năng đóng góp của người dân rất hạn chế. Sự phụ thuộc vào ngân sách cấp trên khiến nhiều dự án bị chậm tiến độ. Thêm vào đó, việc quy hoạch và quản lý quy hoạch xây dựng hạ tầng đôi khi còn thiếu đồng bộ. Luận văn nghiên cứu tại Quảng Bình đã chỉ ra "công tác quy hoạch xây dựng thiếu đồng bộ, cơ cấu kinh tế... chưa hợp lý" là nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong quá trình triển khai.
2.2. Vấn đề môi trường và thay đổi tư duy sản xuất
Bảo vệ môi trường nông thôn là một trong những tiêu chí nông thôn mới khó thực hiện nhất. Tình trạng lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp, rác thải sinh hoạt chưa được thu gom, xử lý triệt để, ô nhiễm từ các làng nghề... đang là vấn đề nhức nhối. Thay đổi tư duy sản xuất của người dân từ nhỏ lẻ, tự phát sang sản xuất hàng hóa tập trung, an toàn, bền vững là một quá trình lâu dài. Việc xây dựng và nhân rộng các mô hình hợp tác xã kiểu mới, ứng dụng chuyển đổi số trong nông nghiệp để tối ưu hóa sản xuất và kết nối thị trường vẫn còn nhiều rào cản về nhận thức và kỹ năng của người lao động nông thôn.
III. Bí quyết xây dựng nông thôn mới từ mô hình OCOP Quảng Ninh
Quảng Ninh là một trong những địa phương đi đầu cả nước trong xây dựng nông thôn mới, với cách làm sáng tạo và hiệu quả. Bí quyết thành công của tỉnh nằm ở việc xác định đúng trọng tâm, trọng điểm, đặc biệt là chương trình "Mỗi xã, phường một sản phẩm" (OCOP). Thay vì đầu tư dàn trải, Quảng Ninh tập trung phát triển các sản phẩm OCOP Quảng Ninh thành những thương hiệu mạnh, có sức cạnh tranh cao trên thị trường. Chương trình này không chỉ giúp nâng cao giá trị nông sản, tăng thu nhập cho người dân mà còn thúc đẩy sự hình thành các chuỗi liên kết sản xuất bền vững. Các sản phẩm OCOP được chuẩn hóa từ quy trình sản xuất, bao bì, nhãn mác đến xúc tiến thương mại. Bên cạnh đó, Quảng Ninh đã khéo léo kết hợp xây dựng NTM với phát triển du lịch cộng đồng. Nhiều làng quê sau khi đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu đã trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, mang lại nguồn thu nhập kép cho người dân. Vai trò của người dân được phát huy tối đa khi họ vừa là người sản xuất, vừa tham gia làm dịch vụ du lịch, giới thiệu bản sắc văn hóa nông thôn mới của địa phương mình đến với du khách. Đây thực sự là một mô hình nông thôn mới tiêu biểu cho các địa phương khác học tập.
3.1. Phát triển sản phẩm OCOP Quảng Ninh và kinh tế địa phương
Chương trình sản phẩm OCOP Quảng Ninh được triển khai bài bản, có hệ thống từ cấp tỉnh đến cơ sở. Tỉnh đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ các chủ thể (doanh nghiệp, HTX, hộ sản xuất) trong việc xây dựng thương hiệu, cải tiến công nghệ, mở rộng thị trường. Kết quả là hàng trăm sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp đặc trưng của tỉnh đã được chứng nhận OCOP, nhiều sản phẩm đạt tiêu chuẩn 5 sao cấp quốc gia. Điều này trực tiếp góp phần vào việc hoàn thành tiêu chí nông thôn mới về thu nhập và hình thức tổ chức sản xuất, tạo động lực mạnh mẽ cho kinh tế nông thôn phát triển.
3.2. Kinh nghiệm kết hợp du lịch cộng đồng trong xây dựng NTM
Quảng Ninh đã thành công trong việc biến các xã nông thôn mới thành các sản phẩm du lịch độc đáo. Các mô hình du lịch cộng đồng được xây dựng dựa trên việc khai thác các giá trị văn hóa bản địa, cảnh quan thiên nhiên và chính các hoạt động sản xuất nông nghiệp. Du khách đến đây không chỉ tham quan mà còn được trải nghiệm cuộc sống của người dân, tham gia vào các công đoạn sản xuất sản phẩm OCOP. Cách làm này không chỉ tạo thêm việc làm, tăng thu nhập mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, làm cho đời sống tinh thần của người dân thêm phong phú, đúng với tinh thần của văn hóa nông thôn mới.
IV. Phương pháp xây dựng nông thôn mới tại Quảng Bình hiệu quả
Đối với một tỉnh còn nhiều khó khăn như Quảng Bình, phương pháp xây dựng nông thôn mới cần có sự linh hoạt và phù hợp với thực tiễn. Kinh nghiệm từ huyện Bố Trạch và Đức Thọ (Hà Tĩnh) được luận văn của Lê Thị Minh Hải (2014) phân tích cho thấy, chìa khóa thành công nằm ở việc phát huy tối đa nội lực và tạo sự đồng thuận trong nhân dân. Trọng tâm của quá trình phát triển kinh tế nông thôn Quảng Bình là tập trung tái cơ cấu nông nghiệp, xây dựng các mô hình sản xuất có hiệu quả, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu. Việc nâng cấp, kiên cố hóa hệ thống hạ tầng nông thôn, đặc biệt là giao thông và thủy lợi, được xem là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu để tạo đà cho sản xuất phát triển và phòng chống thiên tai. Một phương pháp hiệu quả khác là đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để người dân hiểu rõ và chủ động tham gia. Vai trò của người dân không chỉ dừng lại ở việc đóng góp công sức, tiền của mà còn là tham gia giám sát, quản lý các công trình. Việc xây dựng các hợp tác xã kiểu mới và tổ hợp tác được chú trọng nhằm liên kết các hộ sản xuất nhỏ lẻ, nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo đầu ra cho sản phẩm. Đây là những giải pháp căn cơ để thực hiện thành công các tiêu chí nông thôn mới trong điều kiện nguồn lực hạn hẹp.
4.1. Nâng cấp hạ tầng nông thôn và huy động sức dân tham gia
Bài học từ huyện Bố Trạch (Quảng Bình) cho thấy, khi công tác tuyên truyền được làm tốt, người dân sẽ tự nguyện hiến đất, đóng góp ngày công để làm đường giao thông, kênh mương. Phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra" được áp dụng triệt để. Các công trình phúc lợi công cộng được đưa ra bàn bạc dân chủ, công khai tài chính, tạo niềm tin trong cộng đồng. Việc huy động sức dân không chỉ giải quyết bài toán nguồn vốn xây dựng nông thôn mới mà còn nâng cao ý thức trách nhiệm, sự gắn kết của người dân với các công trình chung, đảm bảo sự bền vững sau đầu tư.
4.2. Tái cơ cấu sản xuất và xây dựng hợp tác xã kiểu mới
Để nâng cao thu nhập, việc tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp là bắt buộc. Tại Quảng Bình, các địa phương đã tập trung xây dựng các vùng sản xuất chuyên canh, áp dụng khoa học kỹ thuật để tăng năng suất và chất lượng. Các mô hình hợp tác xã kiểu mới hoạt động hiệu quả, đóng vai trò là cầu nối giữa người nông dân với doanh nghiệp và thị trường, cung cấp dịch vụ đầu vào và bao tiêu sản phẩm đầu ra. Điều này giúp khắc phục tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, giúp người nông dân yên tâm sản xuất và cải thiện đời sống, từng bước hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới về kinh tế.
V. Thành tựu nông thôn mới Quảng Ninh và Quảng Bình ấn tượng
Sau hơn một thập kỷ triển khai, chương trình xây dựng nông thôn mới đã đạt được những thành tựu ấn tượng, làm thay đổi căn bản diện mạo nông thôn tại Quảng Ninh và Quảng Bình. Các kết quả xây dựng nông thôn mới Quảng Ninh thể hiện rõ nét qua việc tỉnh này là một trong hai địa phương đầu tiên của cả nước hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới cấp tỉnh. 100% số xã đã đạt chuẩn, hệ thống hạ tầng nông thôn được đầu tư đồng bộ, hiện đại. Thu nhập và đời sống người dân tăng lên rõ rệt, khoảng cách giữa thành thị và nông thôn được thu hẹp. Đối với Quảng Bình, dù xuất phát điểm thấp hơn, các thành tựu nông thôn mới Quảng Bình cũng rất đáng tự hào. Luận văn thạc sĩ năm 2014 đã ghi nhận những kết quả bước đầu tại huyện Quảng Ninh, góp phần làm "thay đổi bộ mặt nông thôn". Đến nay, toàn tỉnh đã có nhiều xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu. Tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh, an sinh xã hội được đảm bảo, an ninh trật tự nông thôn được giữ vững. Thành công này là minh chứng cho sự đúng đắn của chủ trương và nỗ lực vượt khó của cả hệ thống chính trị và nhân dân hai địa phương.
5.1. Phân tích kết quả xây dựng nông thôn mới Quảng Ninh
Kết quả xây dựng nông thôn mới Quảng Ninh không chỉ dừng lại ở các con số thống kê. Thành công lớn nhất là sự thay đổi trong tư duy sản xuất và đời sống văn hóa của người dân. Chương trình OCOP đã tạo ra một lớp nông dân mới năng động, sáng tạo, biết ứng dụng công nghệ và làm chủ thị trường. Các giá trị văn hóa nông thôn mới được khơi dậy và phát huy, tạo nên những miền quê đáng sống. Quảng Ninh đã xây dựng thành công nhiều mô hình nông thôn mới tiêu biểu, trở thành nơi tham quan, học tập kinh nghiệm cho nhiều tỉnh thành trên cả nước.
5.2. Đánh giá thành tựu nông thôn mới Quảng Bình qua số liệu
Tại Quảng Bình, các thành tựu nông thôn mới Quảng Bình được thể hiện qua việc hoàn thành và vượt các chỉ tiêu trong bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới. Theo báo cáo của tỉnh, đến cuối năm 2023, toàn tỉnh có 96/128 xã đạt chuẩn NTM. Tỷ lệ đường xã và đường từ trung tâm xã đến huyện được bê tông hóa hoặc nhựa hóa đạt chuẩn tăng cao; 100% xã có điện lưới quốc gia và trạm y tế đạt chuẩn. Thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn tăng lên đáng kể. Đây là những con số biết nói, khẳng định sự chuyển mình mạnh mẽ của nông thôn Quảng Bình.
VI. Hướng đi đến nông thôn mới nâng cao kiểu mẫu cho tương lai
Giai đoạn tiếp theo của chương trình đặt ra những yêu cầu cao hơn, hướng tới xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu. Đây là quá trình xây dựng nông thôn phát triển toàn diện, bền vững, hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc. Hướng đi trọng tâm là tiếp tục nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới đã đạt được, đặc biệt là các tiêu chí về thu nhập, môi trường và văn hóa. Một trong những giải pháp đột phá là đẩy mạnh chuyển đổi số trong nông nghiệp. Việc ứng dụng công nghệ số vào quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, thương mại điện tử sẽ giúp nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của nông sản. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện các cơ chế chính sách, đặc biệt là chính sách đất đai, tín dụng để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông thôn. Việc xây dựng các mô hình nông thôn mới tiêu biểu thông minh, gắn với du lịch sinh thái, bảo vệ môi trường sẽ là hướng đi tất yếu. Vai trò của người dân vẫn là yếu tố cốt lõi, cần tiếp tục được phát huy để họ thực sự làm chủ quá trình xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
6.1. Vai trò của chuyển đổi số trong nông nghiệp giai đoạn mới
Chuyển đổi số trong nông nghiệp được xác định là động lực tăng trưởng mới cho khu vực nông thôn. Việc áp dụng các công nghệ như IoT, Big Data, AI... sẽ giúp nông dân tối ưu hóa quy trình canh tác, giảm chi phí, tăng năng suất và bảo vệ môi trường. Nông nghiệp thông minh không chỉ tạo ra các sản phẩm chất lượng cao mà còn giúp minh bạch hóa thông tin, xây dựng lòng tin với người tiêu dùng. Đây là chìa khóa để xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, bền vững, là nền tảng vững chắc cho nông thôn mới nâng cao.
6.2. Hoàn thiện bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới
Để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới cần được tiếp tục rà soát, điều chỉnh và bổ sung. Các tiêu chí cho nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu cần cụ thể hơn, nhấn mạnh vào chất lượng cuộc sống, chỉ số hạnh phúc của người dân, kinh tế tuần hoàn và các giá trị văn hóa. Việc hoàn thiện bộ tiêu chí sẽ là cơ sở để các địa phương như Quảng Ninh và Quảng Bình xây dựng kế hoạch, lộ trình phù hợp, đảm bảo chương trình đi vào chiều sâu, thực chất và mang lại lợi ích bền vững cho cộng đồng.
