Xây dựng và sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học nội dung giáo dục địa phương lớp 1 2 3 ở tỉnh ninh bình

Hồ sơ tư liệu danh nhân đóng vai trò quan trọng trong việc dạy học giáo dục địa phương cho học sinh lớp 1, 2, 3 tại… 109 trang · Trường Đại Học Hoa Lư · 2023.

• Tác giả: Bùi Thị Khánh Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Văn Viễn
• Trường học: Trường Đại Học Hoa Lư
• Chuyên ngành: Sư Phạm Tiểu Học - Mầm Non
• Đề tài: Xây Dựng Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân Trong Dạy Học Giáo Dục Địa Phương Lớp 1, 2, 3 Tại Ninh Bình
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Ninh Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• XÁC NHẬN CỦA NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
• DANH MỤC KÍ HIỆU VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM
• 1.1.1. Danh nhân
• 1.1.2. Tư liệu
• 1.1.3. Hồ sơ và hồ sơ tư liệu
• 1.1.4. Hồ sơ tư liệu danh nhân
• 1.2. VAI TRÒ CỦA VIỆC SỬ DỤNG HỒ SƠ TƯ LIỆU DANH NHÂN LỊCH SỬ TRONG DẠY HỌC GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG
• 1.3. NỘI DUNG, YÊU CẦU VÀ QUY TRÌNH XÂY DỰNG HỒ SƠ TƯ LIỆU DANH NHÂN LỊCH SỬ
• 1.3.1. Nội dung hồ sơ tư liệu danh nhân
• 1.3.2. Quy trình xây dựng hồ sơ tư liệu danh nhân
• 1.4. NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG LỚP 1, 2, 3 CỦA TỈNH NINH BÌNH LIÊN QUAN ĐẾN HỆ THỐNG DANH NHÂN
• 1.4.1. Chương trình Giáo dục địa phương lớp 1
• 1.4.2. Chương trình Giáo dục địa phương lớp 2
• 1.4.3. Chương trình Giáo dục địa phương lớp 3
• 2. CHƯƠNG 2: HỒ SƠ TƯ LIỆU DANH NHÂN TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG LỚP 1, 2, 3 Ở TỈNH NINH BÌNH
• 2.1. HỆ THỐNG CÁC DANH NHÂN TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG LỚP 1,2,3 Ở TỈNH NINH BÌNH
• 2.2. HỒ SƠ TƯ LIỆU DANH NHÂN
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG HỒ SƠ TƯ LIỆU DANH NHÂN TRONG GIẢNG DẠY GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG LỚP 1, 2, 3 Ở TỈNH NINH BÌNH
• 3.1. BIỆN PHÁP SỬ DỤNG HỒ SƠ TƯ LIỆU DANH NHÂN
• 3.1.1. Biện pháp sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong giờ nội khóa
• 3.1.2. Biện pháp sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong giờ ngoại khóa
• 3.2. THỰC HÀNH ĐỐI CHỨNG
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân Trong Dạy Học

Hồ sơ tư liệu danh nhân đóng vai trò quan trọng trong việc dạy học giáo dục địa phương cho học sinh lớp 1, 2, 3 tại Ninh Bình. Việc xây dựng hồ sơ này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa địa phương mà còn tạo động lực cho các em trong việc học tập. Ninh Bình, với nhiều danh nhân nổi tiếng, là nguồn tư liệu phong phú cho giáo viên trong quá trình giảng dạy.

1.1. Khái Niệm Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân

Hồ sơ tư liệu danh nhân là tập hợp thông tin về các nhân vật lịch sử có ảnh hưởng lớn đến văn hóa và xã hội địa phương. Những thông tin này giúp học sinh nhận thức rõ hơn về vai trò của các danh nhân trong lịch sử.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Hồ Sơ Tư Liệu Trong Dạy Học

Việc sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học giúp giáo viên truyền đạt kiến thức một cách sinh động và hấp dẫn hơn. Học sinh sẽ dễ dàng tiếp thu kiến thức khi có hình ảnh và câu chuyện liên quan đến các danh nhân.

II. Vấn Đề Trong Việc Xây Dựng Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân

Mặc dù việc xây dựng hồ sơ tư liệu danh nhân mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải một số thách thức. Việc thu thập thông tin chính xác và đầy đủ về các danh nhân là một trong những vấn đề lớn nhất. Ngoài ra, giáo viên cũng cần có kỹ năng trong việc sử dụng hồ sơ này để đạt hiệu quả cao nhất trong giảng dạy.

2.1. Thách Thức Trong Việc Thu Thập Tư Liệu

Việc tìm kiếm và xác minh thông tin về các danh nhân có thể gặp khó khăn do thiếu tài liệu hoặc thông tin không chính xác. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có sự kiên nhẫn và kỹ năng nghiên cứu tốt.

2.2. Kỹ Năng Sử Dụng Hồ Sơ Tư Liệu

Giáo viên cần được đào tạo về cách sử dụng hồ sơ tư liệu một cách hiệu quả. Việc này không chỉ giúp họ truyền đạt kiến thức tốt hơn mà còn tạo sự hứng thú cho học sinh trong quá trình học tập.

III. Phương Pháp Xây Dựng Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân Hiệu Quả

Để xây dựng hồ sơ tư liệu danh nhân hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và hệ thống. Việc phân loại thông tin, sắp xếp theo chủ đề và thời gian sẽ giúp giáo viên dễ dàng trong việc tìm kiếm và sử dụng tài liệu.

3.1. Phân Loại Tư Liệu Theo Chủ Đề

Phân loại tư liệu theo các chủ đề như lịch sử, văn hóa, và giáo dục sẽ giúp giáo viên dễ dàng tìm kiếm thông tin cần thiết cho bài giảng.

3.2. Sắp Xếp Tư Liệu Theo Thời Gian

Sắp xếp tư liệu theo thời gian sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự phát triển của các danh nhân qua các giai đoạn lịch sử khác nhau.

IV. Ứng Dụng Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân Trong Giảng Dạy

Hồ sơ tư liệu danh nhân có thể được ứng dụng trong nhiều hoạt động giảng dạy khác nhau. Từ việc giảng dạy lý thuyết đến các hoạt động ngoại khóa, hồ sơ này sẽ giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về lịch sử và văn hóa địa phương.

4.1. Sử Dụng Trong Giờ Học Chính Khóa

Giáo viên có thể sử dụng hồ sơ tư liệu trong các giờ học chính khóa để minh họa cho các bài học về lịch sử và văn hóa địa phương, giúp học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức.

4.2. Tổ Chức Hoạt Động Ngoại Khóa

Hồ sơ tư liệu cũng có thể được sử dụng trong các hoạt động ngoại khóa như tham quan di tích lịch sử, giúp học sinh trải nghiệm thực tế và hiểu rõ hơn về các danh nhân.

V. Kết Luận Về Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân Trong Giáo Dục

Việc xây dựng và sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 tại Ninh Bình là một bước đi quan trọng. Nó không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa địa phương.

5.1. Tương Lai Của Hồ Sơ Tư Liệu Danh Nhân

Trong tương lai, việc phát triển hồ sơ tư liệu danh nhân sẽ tiếp tục được chú trọng, nhằm đáp ứng nhu cầu giáo dục ngày càng cao của xã hội.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Tiến

Cần có các giải pháp cải tiến trong việc xây dựng và sử dụng hồ sơ tư liệu, bao gồm việc đào tạo giáo viên và phát triển nguồn tư liệu phong phú hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ninh Bình là địa bàn có bề dày truyền thống lịch sử và chiều sâu văn hóa, từng giữ vị trí kinh đô của nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên của Việt Nam và là nơi phát tích của ba triều đại phong kiến: Đinh, Tiền Lê, Lý. Gắn liền với các địa danh, di tích lịch sử trên địa bàn tỉnh là hệ thống danh nhân tiêu biểu có nhiều đóng góp dựng nước, giữ nước và phát triển văn hóa như Đinh Bộ Lĩnh, Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Trịnh Tú, Dương Vân Nga, Trương Hán Siêu, Vũ Duy Thanh, Phạm Thận Duật cùng nhiều nhà khoa bảng, nhà hoạt động cách mạng.

Trong bối cảnh thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, nội dung Giáo dục địa phương được xác định là một bộ phận bắt buộc nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết cơ bản về văn hóa, lịch sử, truyền thống, kinh tế - xã hội của quê hương; bồi dưỡng phẩm chất yêu nước, ý thức trách nhiệm và kỹ năng vận dụng thực tiễn. Thực hiện chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ngành giáo dục tỉnh Ninh Bình đã hoàn thành việc biên soạn và ban hành bộ sách "Tài liệu giáo dục địa phương" cho các lớp 1, 2, 3 (cùng lớp 6, 7, 10), đồng thời tiếp tục lộ trình biên soạn cho các khối lớp còn lại.

Tuy nhiên, việc triển khai dạy học phân môn này tại các trường tiểu học gặp khó khăn do thiếu hụt hệ thống tài liệu bổ trợ chuyên sâu, trực quan và khoa học để giáo viên khai thác. Nhằm khắc phục tình trạng "dạy chay", "học chay", nâng cao chất lượng bài giảng và hỗ trợ học sinh tiếp thu kiến thức phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi tiểu học, tác giả Bùi Thị Khánh Ngân đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài "Xây dựng và sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học nội dung Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 ở tỉnh Ninh Bình".

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là tìm hiểu hệ thống thông tin liên quan đến các danh nhân tỉnh Ninh Bình trong chương trình Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3; từ đó tổng hợp, xây dựng bộ hồ sơ tư liệu danh nhân chuẩn mực nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy của giáo viên và khả năng tiếp nhận của học sinh. Để thực hiện mục đích này, khóa luận đặt ra ba nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu, hệ thống hóa các vấn đề lý luận liên quan đến danh nhân, hồ sơ tư liệu danh nhân và phương pháp sử dụng trong dạy học.
2. Xây dựng bộ hồ sơ tư liệu danh nhân có trong nội dung Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 tại tỉnh Ninh Bình.
3. Đề xuất một số biện pháp sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong giờ học nội khóa và ngoại khóa, tiến hành kiểm nghiệm sư phạm.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình xây dựng và sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học nội dung Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 ở tỉnh Ninh Bình. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các danh nhân xuất hiện trong chương trình và sách Tài liệu Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 tỉnh Ninh Bình, cùng các di tích lịch sử - văn hóa gắn liền với các danh nhân này trên địa bàn tỉnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập nền tảng lý luận dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các nghị quyết, văn kiện của Đảng về giáo dục và văn hóa, kết hợp với các nguyên lý tâm lý học nhận thức lứa tuổi học sinh tiểu học và lý luận phương pháp dạy học lịch sử. Đặc biệt, tác giả viện dẫn đặc điểm phát triển tâm lý trẻ em lứa tuổi 6–9 tuổi: hệ thống tín hiệu thứ nhất chiếm ưu thế, tư duy trực quan - hình tượng phát triển mạnh hơn tư duy từ ngữ - logic. Do đó, việc tri giác tài liệu thông qua hình ảnh, âm thanh, hiện vật cụ thể là con đường tối ưu để hình thành biểu tượng lịch sử và biểu tượng danh nhân.

Về mặt khái niệm, tác giả trích dẫn định nghĩa danh nhân từ các từ điển học thuật và nhà nghiên cứu: Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên ("người có danh tiếng"), Đào Duy Anh ("người có tiếng được nhiều người biết"), quan điểm của GS. Vũ Khiêu (những người sinh thời đóng góp to lớn cho đất nước, quê hương, qua đời vẫn sống trong lòng nhân dân và được noi gương) và định nghĩa chuyên sâu của GS.TS Bùi Quang Thanh về danh nhân lịch sử. Về khái niệm tư liệu và hồ sơ, đề tài viện dẫn Khoản 10 Điều 2 Luật Lưu trữ 2011 để xác định hồ sơ là tập hợp tài liệu có liên quan về một vấn đề, sự việc hoặc đối tượng cụ thể; đồng thời dựa trên các phân tích chuyên môn của GS.TS Nguyễn Thị Côi trong công trình Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử để định nghĩa hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học lịch sử. Đó là hệ thống tư liệu đa phương thức (thành văn, hình ảnh, tài liệu số hóa, phim tài liệu...) thể hiện thân thế, sự nghiệp của nhân vật nhằm phục vụ hoạt động dạy và học.

Tác giả phối hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích, tổng hợp, so sánh và hệ thống hóa các nguồn tư liệu thành văn, giáo trình, văn kiện giáo dục.
• Phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic: Tái hiện tiểu sử danh nhân theo tiến trình thời gian kết hợp làm rõ vai trò, bản chất cống hiến lịch sử.
• Phương pháp điều tra, phỏng vấn, thực nghiệm sư phạm: Khảo sát thực tế dạy học tại các cơ sở giáo dục tiểu học trên địa bàn tỉnh Ninh Bình, tổ chức thực hành đối chứng nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm bộ sách Tài liệu giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 tỉnh Ninh Bình; các nguồn thư tịch cổ và địa chí chính thống như Đại Việt sử ký toàn thư, Đồng Khánh dư địa chí, Địa chí Ninh Bình, Danh nhân Ninh Bình, Kinh đô Hoa Lư xưa và nay; cùng các nguồn tư liệu số được phát hành bởi các cơ quan báo chí, truyền hình quốc gia và địa phương (Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Phát thanh và Truyền hình Ninh Bình, Hãng phim Hoạt hình Việt Nam).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 1 tập trung làm rõ các khái niệm công cụ, khẳng định vai trò của hồ sơ tư liệu danh nhân (HSTLDN) và khảo sát nội dung chương trình Giáo dục địa phương tiểu học tại Ninh Bình. Tác giả phân loại tư liệu lịch sử thành ba nhóm chính: tư liệu thành văn (sách, bài báo chính thống), tư liệu hiện vật (di tích khảo cổ, đình, chùa, đền thờ) và tư liệu hình ảnh (tranh, ảnh, phim tài liệu, phim hoạt hình lịch sử).

Khóa luận phân tích vai trò của HSTLDN trên hai bình diện:

• Đối với giáo viên: Hỗ trợ nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ; cải tiến phương pháp dạy học, khắc phục lối truyền thụ một chiều; tích hợp bồi dưỡng kiến thức liên môn và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin vào thiết kế kế hoạch bài dạy.
• Đối với học sinh: Khắc sâu kiến thức trọng tâm, tạo biểu tượng cụ thể về nhân vật lịch sử; hình thành phẩm chất yêu nước, lòng kính trọng người có công; bồi dưỡng các năng lực cốt lõi gồm năng lực tự chủ và tự học, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, kích thích hứng thú nhận thức.

Tác giả đề xuất 3 yêu cầu khi xây dựng HSTLDN:

1. Đảm bảo tính cơ bản, hệ thống, logic: Lựa chọn tư liệu chuẩn xác, đúng chuẩn kiến thức kỹ năng, không nhồi nhét tư liệu thừa.
2. Đảm bảo tính giáo dục và tính vừa sức: Chắt lọc nội dung phù hợp với nhận thức của học sinh lớp 1, 2, 3; gắn với việc liên hệ các địa danh, tên đường, tên trường học tại địa phương.
3. Đảm bảo yếu tố kỹ thuật và thẩm mỹ: Bố cục khoa học, hình ảnh sắc nét, kích thước phù hợp, phát huy ưu thế bài giảng điện tử nhưng không lạm dụng công nghệ làm lu mờ mục tiêu bài học.

Quy trình xây dựng HSTLDN được khóa luận xác lập gồm 5 bước: Bước 1: Xác định mục tiêu của việc xây dựng HSTLDN; Bước 2: Xác định công cụ và kỹ năng cần thiết; Bước 3: Xác định đối tượng sử dụng; Bước 4: Xác định cấu trúc hồ sơ; Bước 5: Xây dựng nội dung chi tiết.

Cuối chương 1, tác giả thống kê, phân tích các chủ đề liên quan đến danh nhân trong tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Ninh Bình:

• Lớp 1: Chủ đề 3 – Một số nhân vật lịch sử tiêu biểu ở địa phương (yêu cầu kể tên, nêu thông tin cơ bản và liên hệ địa danh gắn với nhân vật).
• Lớp 2: Chủ đề 4 – Các vị Vua ở Ninh Bình; Chủ đề 5 – Lễ hội Hoa Lư; Chủ đề 6 – Nghệ thuật truyền thống ở quê hương em.
• Lớp 3: Chủ đề 2 – Danh tướng ở Ninh Bình; Chủ đề 3 – Lễ hội đền Đức Thánh Nguyễn; Chủ đề 5 – Hát xẩm.

Chương 2: Hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học nội dung Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 ở tỉnh Ninh Bình

Chương 2 là nội dung cốt lõi mang tính học liệu của đề tài. Tác giả tiến hành rà soát toàn bộ tài liệu Giáo dục địa phương của 3 khối lớp và xác định được hệ thống 13 danh nhân tiêu biểu. Mỗi danh nhân được xây dựng thành một hồ sơ độc lập theo cấu trúc chuẩn mực gồm 6 tiêu chí: Tên danh nhân; Năm sinh, năm mất; Vai trò/công trạng lịch sử; Tư liệu thành văn (trích dẫn tên sách, bài viết, số trang cụ thể); Tư liệu hình ảnh (ảnh, liên kết video phim tài liệu/hoạt hình công khai); Di tích liên quan (chỉ giới hạn các địa điểm trên địa bàn tỉnh Ninh Bình).

STT	Tên danh nhân	Năm sinh, năm mất	Khối lớp xuất hiện	Chủ đề trong chương trình
1	Đinh Bộ Lĩnh	924 – 979	Lớp 1, Lớp 2	Chủ đề 3 (Lớp 1); Chủ đề 4 (Lớp 2)
2	Nguyễn Công Trứ	1778 – 1858	Lớp 1	Chủ đề 3 (Lớp 1)
3	Phạm Thận Duật	1825 – 1885	Lớp 1	Chủ đề 3 (Lớp 1)
4	Nguyễn Minh Không	1065 – 1141	Lớp 1, Lớp 3	Chủ đề 3 (Lớp 1); Chủ đề 2 (Lớp 3)
5	Trương Hán Siêu	? – 1354	Lớp 1	Chủ đề 3 (Lớp 1)
6	Lương Văn Tụy	1914 – 1932	Lớp 1	Chủ đề 3 (Lớp 1)
7	Lê Hoàn	941 – 1005	Lớp 2	Chủ đề 4 (Lớp 2)
8	Dương Vân Nga	952 – 1000	Lớp 2	Chủ đề 4 (Lớp 2)
9	Nguyễn Bặc	924 – 979	Lớp 3	Chủ đề 2 (Lớp 3)
10	Đinh Điền	924 – 980	Lớp 3	Chủ đề 2 (Lớp 3)
11	Trịnh Lỗi	? – 1434	Lớp 3	Chủ đề 2 (Lớp 3)
12	Nguyễn Hữu An	1926 – 1995	Lớp 3	Chủ đề 2 (Lớp 3)
13	Hà Thị Cầu	1928 – 2013	Lớp 2, Lớp 3	Chủ đề 6 (Lớp 2); Chủ đề 5 / Chủ đề 6 (Lớp 3)

Nội dung từng hồ sơ thể hiện sự chọn lọc kỹ lưỡng:

• Đinh Bộ Lĩnh: Xác lập công trạng dẹp loạn 12 sứ quân, xưng đế, đặt tên nước Đại Cồ Việt, định đô Hoa Lư, cho đúc đồng tiền đầu tiên. Nguồn thư tịch chỉ dẫn gồm Đại Việt sử ký toàn thư [2.58-61], Địa chí Ninh Bình [tr.318-328], các bộ phim hoạt hình như Cậu Bé Cờ Lau, phim tài liệu Đinh Tiên Hoàng Đế (12 tập); gắn với Đền vua Đinh, Đàn Kính Thiên Tràng An, Động Hoa Lư.
• Nguyễn Công Trứ: Khai hoang lấn biển thành lập huyện Kim Sơn; gắn với đền thờ tại Kim Sơn.
• Phạm Thận Duật: Nhà văn hóa, tham gia phong trào Cần Vương, duyệt bản Khâm định Việt sử thông giám cương mục; gắn với Nhà thờ họ Phạm Nhàn Ngu (Yên Mạc, Yên Mô).
• Nguyễn Minh Không: Quốc sư thời Lý, chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông, lập nhiều chùa, tổ sư nghề đúc đồng; gắn với chùa Bái Đính Cổ, đền Thánh Nguyễn.
• Lương Văn Tụy: Thanh niên cộng sản cắm cờ búa liềm trên núi Non Nước ngày 07/11/1929.
• Hà Thị Cầu: Nghệ nhân ưu tú, "báu vật dân gian" của nghệ thuật hát xẩm vùng Yên Phong, Yên Mô.

Chương 3: Một số biện pháp sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong giảng dạy Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 ở tỉnh Ninh Bình

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm ứng dụng HSTLDN vào hai hình thức dạy học cơ bản: nội khóa và ngoại khóa, đồng thời trình bày kết quả thực hành đối chứng.

Thứ nhất, biện pháp sử dụng HSTLDN trong giờ học nội khóa:

• Sử dụng khi thiết kế kế hoạch bài học (KHBH): Giáo viên thực hiện quy trình 5 bước chuẩn bị: (1) Xác định yêu cầu cần đạt của bài học; (2) Khai thác nguồn tư liệu mở rộng từ HSTLDN; (3) Xác định ý tưởng sư phạm, phương pháp và kỹ thuật dạy học linh hoạt; (4) Dự kiến phương án, phương tiện và kịch bản xử lý sự cố thiết bị; (5) Tiến hành thiết kế giáo án và bài giảng điện tử. Tác giả minh họa cụ thể việc khai thác tư liệu kênh chữ (câu hỏi gợi mở), kênh hình (chọn lọc ảnh đắt giá như tượng thờ vua Đinh) và video ngắn (đoạn phim Đinh Tiên Hoàng đế) trong Chủ đề 3 - Lớp 1.
• Sử dụng khi tổ chức các hoạt động học tập trên lớp:
  • Hoạt động khởi động: Sử dụng đoạn phim tư liệu ngắn hoặc câu hỏi nhận thức từ hồ sơ để vừa kiểm tra bài cũ, vừa dẫn dắt vào bài mới theo "cấu trúc giờ học mềm dẻo".
  • Hoạt động hình thành kiến thức: Triển khai 4 biện pháp thành phần, trong đó nhấn mạnh quy trình 5 bước khai thác phim tài liệu: Bước 1: Xác định mục đích xem phim; Bước 2: Nêu câu hỏi/nhiệm vụ định hướng trước khi xem; Bước 3: Tổ chức theo dõi phim; Bước 4: Thảo luận nhóm giải quyết nhiệm vụ; Bước 5: Báo cáo kết quả và kết luận lịch sử. Bên cạnh đó, HSTLDN được dùng để giải thích rõ bản chất sự kiện (như trò chơi "tập trận cờ lau" bản chất là sự luyện tập chiến thuật chỉ huy quân sự của Đinh Bộ Lĩnh) và tổ chức hoạt động nhóm (viết kịch bản, phân vai đối thoại giữa Đinh Bộ Lĩnh, Nguyễn Bặc, Đinh Điền).
  • Hoạt động luyện tập: Tổ chức cho học sinh hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ tư duy đơn giản.
  • Hoạt động vận dụng, mở rộng: Giao bài tập tự luận/trắc nghiệm liên hệ thực tế địa phương và hướng dẫn học sinh bước đầu sưu tầm tranh ảnh danh nhân.

Thứ hai, biện pháp sử dụng HSTLDN trong giờ ngoại khóa:

• Tổ chức cho học sinh sưu tầm tư liệu danh nhân: Giáo viên định hướng địa chỉ website tin cậy, giao nhiệm vụ nhóm chuẩn bị trong 10 ngày, tổ chức báo cáo và đánh giá trên lớp qua 4 bước.
• Tổ chức cuộc thi tìm hiểu danh nhân: Thực hiện theo 6 bước (Xác định quy mô và thời lượng dưới 90 phút; Xác định mục tiêu và yêu cầu; Phân công nhiệm vụ; Xây dựng kế hoạch ban hành trước ít nhất 2 tuần; Tổ chức chương trình; Đánh giá và khen thưởng). Tác giả dẫn chứng kế hoạch sân khấu hóa "Tìm hiểu về Đinh Bộ Lĩnh" cho học sinh khối 3.

Thứ ba, thực hành đối chứng: Tác giả tiến hành dạy học thực nghiệm và đối chứng để kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp. Kết quả được phản ánh qua danh mục bảng số liệu trong văn bản: Bảng 3. Thống kê kết quả thực hành đối chứng và Bảng 3. Tổng hợp kết quả thực hành đối chứng (trang 49), minh chứng sự chuyển biến tích cực về mức độ tiếp thu và hứng thú học tập của học sinh ở các lớp sử dụng HSTLDN so với các lớp đối chứng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể sau:

1. Xây dựng hoàn chỉnh bộ hồ sơ tư liệu cho 13 danh nhân tiêu biểu xuất hiện trong chương trình Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 của tỉnh Ninh Bình. Bộ hồ sơ được chuẩn hóa theo 6 tiêu chí khoa học, kết hợp hài hòa giữa thư tịch cổ chính thống và nguồn học liệu số hóa hiện đại.
2. Xác lập hệ thống giải pháp phương pháp luận đồng bộ: Quy trình 5 bước xây dựng hồ sơ tư liệu; quy trình 5 bước thiết kế kế hoạch bài dạy; quy trình 5 bước khai thác phim tư liệu lịch sử; cùng các quy trình tổ chức hoạt động nhóm, hoạt động ngoại khóa, sưu tầm và thi tìm hiểu danh nhân.
3. Đóng góp thực tiễn: Cung cấp một bộ công cụ học liệu bổ trợ trực tiếp, có địa chỉ tham khảo rõ ràng, giúp giáo viên tiểu học tại tỉnh Ninh Bình tiết kiệm thời gian chuẩn bị giáo án điện tử, nâng cao chất lượng bài giảng và hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học phân môn Giáo dục địa phương theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình GDPT 2018.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Đề tài chỉ giới hạn khảo sát và xây dựng tư liệu cho 13 danh nhân xuất hiện trong chương trình Giáo dục địa phương từ lớp 1 đến lớp 3; phạm vi khảo sát di tích liên quan chỉ khu biệt trong địa giới hành chính tỉnh Ninh Bình. Các khối lớp 4 và lớp 5 chưa được khảo sát do thời điểm nghiên cứu (năm 2023) sách giáo khoa các lớp này chưa được phát hành chính thức theo lộ trình cuốn chiếu của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi lộ trình ban hành tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Ninh Bình ở các lớp 4 và 5 để mở rộng, bổ sung danh nhân vào hệ thống hồ sơ tư liệu; hoàn thiện bộ công cụ học liệu đa phương tiện phục vụ xuyên suốt toàn bộ cấp tiểu học.

Giá trị tham khảo

Công trình là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học, Sư phạm Lịch sử tham khảo phương pháp luận thiết kế hồ sơ tư liệu dạy học và kỹ thuật khai thác học liệu số trong dạy học phân môn Giáo dục địa phương.
• Giáo viên đang trực tiếp giảng dạy khối lớp 1, 2, 3 tại các trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Ninh Bình sử dụng làm tài liệu tham khảo trực tiếp để biên soạn kế hoạch bài học, tìm kiếm liên kết phim tư liệu, tranh ảnh minh họa đạt chuẩn.
• Các nhà nghiên cứu giáo dục, cán bộ quản lý chuyên môn tại các phòng/sở giáo dục tham khảo cấu trúc tích hợp tư liệu lịch sử địa phương vào chương trình giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Bộ hồ sơ tư liệu danh nhân trong khóa luận gồm bao nhiêu danh nhân và được cấu trúc theo những tiêu chí nào?
Khóa luận đã hệ thống hóa được 13 danh nhân tiêu biểu xuất hiện trong chương trình Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 tại Ninh Bình. Cấu trúc mỗi hồ sơ gồm 6 tiêu chí thống nhất: Tên danh nhân; Năm sinh, năm mất; Vai trò/công trạng lịch sử; Tư liệu thành văn (sách, bài viết có số trang cụ thể); Tư liệu hình ảnh (tranh, ảnh, đường dẫn video phim tài liệu/hoạt hình); Các di tích lịch sử gắn liền với danh nhân trên địa bàn tỉnh Ninh Bình.

2. Quy trình khai thác phim tài liệu danh nhân trong hoạt động hình thành kiến thức trên lớp gồm những bước nào?
Tác giả đề xuất quy trình gồm 5 bước bắt buộc:

• Bước 1: Giáo viên xác định rõ mục đích sử dụng đoạn phim đối với bài học.
• Bước 2: Nêu câu hỏi hoặc giao nhiệm vụ định hướng nhận thức cho học sinh trước khi xem.
• Bước 3: Tổ chức cho học sinh theo dõi đoạn phim tư liệu.
• Bước 4: Tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm để giải quyết nhiệm vụ đã đặt ra.
• Bước 5: Đại diện học sinh/nhóm báo cáo kết quả thảo luận, giáo viên nhận xét và chốt kiến thức lịch sử.

3. Hoạt động ngoại khóa tổ chức cuộc thi tìm hiểu danh nhân cần tuân thủ những yêu cầu kỹ thuật và quy trình nào?
Cuộc thi được tổ chức qua quy trình 6 bước: (1) Xác định quy mô và thời lượng (thời lượng tối ưu dưới 90 phút để duy trì sự tập trung); (2) Xác định mục tiêu và yêu cầu; (3) Phân công nhiệm vụ cụ thể; (4) Xây dựng kế hoạch hoàn chỉnh và ban hành trước thời điểm tổ chức ít nhất 2 tuần; (5) Tổ chức chương trình theo kế hoạch; (6) Đánh giá, tổng kết và khen thưởng.

4. Khi sử dụng hồ sơ tư liệu danh nhân để thiết kế kế hoạch bài học, giáo viên thực hiện theo các bước nào?
Giáo viên tiến hành theo 5 bước: (1) Xác định yêu cầu cần đạt của bài học theo chuẩn chương trình; (2) Khai thác nguồn tư liệu phù hợp trong hồ sơ tư liệu ngoài tài liệu địa phương; (3) Xác định ý tưởng sư phạm, phương pháp và kỹ thuật dạy học linh hoạt theo đối tượng học sinh; (4) Dự kiến phương án, phương tiện và kịch bản xử lý sự cố thiết bị (mất điện, hỏng máy chiếu); (5) Hoàn chỉnh thiết kế kế hoạch dạy học và bài giảng điện tử.

5. Tiêu chí lựa chọn di tích và nguồn tư liệu thành văn trong khóa luận có điểm gì đặc thù?
Về di tích, do đề tài phục vụ dạy học Giáo dục địa phương tỉnh Ninh Bình nên tác giả chỉ thống kê các di tích, đền thờ, lăng mộ nằm trong phạm vi ranh giới tỉnh Ninh Bình. Về tư liệu thành văn, tác giả ưu tiên chọn lọc các đầu sách chính thống, uy tín (như Đại Việt sử ký toàn thư, Địa chí Ninh Bình, Kinh đô Hoa Lư xưa và nay...), có trích dẫn số trang cụ thể nhằm tạo thuận lợi cho việc tra cứu của giáo viên.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Thị Khánh Ngân đã giải quyết thấu đáo vấn đề lý luận và thực tiễn về việc xây dựng, ứng dụng hồ sơ tư liệu danh nhân trong dạy học Giáo dục địa phương lớp 1, 2, 3 tỉnh Ninh Bình. Công trình đã chuẩn hóa hệ thống dữ liệu đa phương thức cho 13 danh nhân lịch sử tiêu biểu, đồng thời thiết lập hệ thống biện pháp sư phạm mạch lạc cho các giờ học nội khóa và ngoại khóa. Đây là công trình nghiên cứu phương pháp dạy học có giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đáp ứng đúng yêu cầu cấp thiết của việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông cấp tiểu học tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN CỦA ĐỀ TÀI 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM 1. Danh nhân “Danh nhân” là người có danh tiếng bởi có công trạng với xã hội và được xã hội ghi nhận.

Các nhà nghiên cứu đã khẳng định rằng “lịch sử xã hội loài người do con người tạo nên, mỗi con người đều có tư duy, tâm lý, cá tính, thể chất riêng. Việc học, nghiên cứu và viết lịch sử chỉ để biết những cái chung là chưa đủ, mà cần phải biết những cái riêng của con người, nhất là những nhân vật kiệt xuất, những danh nhân lịch sử” [52, tr. Cho đến nay, có khá nhiều quan niệm về danh nhân lịch sử. Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, “danh nhân là người có danh tiếng” [38, tr.

Theo Đào Duy Anh “Danh nhân là người có tiếng được nhiều người biết”[4, tr. Tiếng ở đây là tiếng tốt, tiếng thơm, là tài giỏi; cũng như danh tướng là tướng giỏi [8, tr.82], “danh gia là gia đình có tiếng tốt” [24, tr. Tại Hội thảo quốc tế bàn về các phương pháp sử dụng tiểu sử danh nhân phục vụ đào tạo và nghiên cứu khoa học ở các nước châu Á, GS.Vũ Khiêu cho rằng: “Danh nhân là những người trong lúc sinh thời đã có nhiều đóng góp cho đất nước, cho quê hương. Từ khi qua đời, họ vẫn tiếp tục sống trong lòng mọi người, được mọi người quý trọng và noi gương” [4, tr.

Trong bài “Truyền thống tôn vinh danh nhân của người Việt và vấn đề văn hóa đặt tên trong xã hội đương đại”, sau khi phân tích tục thờ cúng các anh hùng, danh nhân ở nước ta, GS.TS Bùi Quang Thanh cho rằng chưa có một khái niệm rõ ràng về danh nhân, đồng thời ông đưa ra quan niệm về danh nhân lịch sử. Theo tác giả, đây là “khái niệm chỉ các cá nhân tài năng và đức độ mà sự nghiệp hoạt động có tầm ảnh hưởng sâu rộng và quan trọng đến lịch 7 sử phát triển của một dân tộc, được cộng đồng dân tộc thừa nhận, khâm phục và tôn vinh” [8, tr. Tóm lại, danh nhân là người có danh tiếng bởi có công trạng với xã hội và được xã hội ghi nhận. Họ có thể là những nhà chính trị, nhà quân sự, nhà văn hoá, nhà khoa học.

Tư liệu Tư liệu có hai nghĩa: Nghĩa thứ nhất, tư liệu là những thứ vật chất con người sử dụng trong một lĩnh vực hoạt động nhất định nào đó (nói khái quát). Nghĩa thứ hai, tư liệu là tài liệu sử dụng cho việc nghiên cứu (nói khái quát) [21, tr. Tư liệu lịch sử là những dấu tích của con người trong quá khứ, được lưu lại tới ngày nay dưới nhiều dạng thức khác nhau như: truyền miệng, hiện vật, chữ viết… Tư liệu liên quan đến quá trình dạy học chương trình Giáo dục địa phương gồm: Tư liệu thành văn (sách, bài viết), tư liệu hình ảnh (ảnh, phim tài liệu), tư liệu hiện vật (công trình kiến trúc). ⟡ Tư liệu thành văn là nguồn tài liệu giữ vị trí quan trọng hàng đầu trong các nguồn tài liệu lịch sử.

Nguồn tư liệu này giúp chúng ta nghiên cứu hoàn chỉnh, cụ thể về lịch sử, phản ánh những nội dung khá hoàn thiện trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tư tưởng, tôn giáo, quân sự. Tư liệu thành văn (tư liệu viết) bao gồm: Tài liệu được viết trong sách, được lưu trữ lại hoặc được trích dẫn trong tác phẩm kinh điển; những bài đăng, bài báo trên các trang thông tin điện tử chính thống. ⟡ Tư liệu hiện vật bao gồm các di vật khảo cổ, các công trình kiến trúc nghệ thuật (đình, chùa.) là những bằng chứng khách quan, chân thực của lịch sử.