CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái quát chung về môn Tiếng Việt và dạy học tiếng Việt ở trường Tiểu học theo hướng phát triển năng lực 1. Về môn học Tiếng Việt ở trường Tiểu học a. Vị trí, vai trò của học Tiếng Việt ở Tiểu học *Vị trí của môn Tiếng Việt: Tiếng Việt có vị trí hết sức quan trọng đối với cuộc sống của mỗi con người.
Có ngôn ngữ con người mới có khả năng giao tiếp và tư duy. *Vai trò của môn Tiếng Việt: Môn Tiếng Việt có vai trò vô cùng quan trọng trong trường Tiểu học, là nền tảng để học sinh học tốt các môn học khác. *Mục tiêu môn Tiếng Việt: Theo chương trình GDPT 2018, môn Tiếng Việt ở Tiểu học là môn học bắt buộc nhằm mục tiêu: “a) Giúp học sinh hình thành và phát triển những phẩm chất chủ yếu. “b) Giúp học sinh bước đầu hình thành các năng lực chung, phát triển năng lực ngôn ngữ ở tất cả các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe với mức độ căn bản.
*Yêu cầu cần đạt về phẩm chất chủ yếu và năng lực: Cũng theo chương trình GDPT 2018, yêu cần đạt về năng lực chung là “Hình thành, phát triển ở học sinh những phẩm chất chủ yếu và năng lực chung theo các mức độ phù hợp với môn học, cấp học” [4, tr. Một số vấn đề về dạy học Tiếng Việt ở trường Tiểu học theo hướng phát triển năng lực Giai đoạn 1: Lớp 1, 2, 3 Đối với học sinh lớp 1, 2, 3, chương trình căn bản của môn Tiếng Việt là luyện tập thành thạo cho học sinh kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết. Ở giai đoạn 10 này học sinh chủ yếu được hình thành các kĩ năng cơ bản trên, làm tiền đề cho phát triển năng lực ở giai đoạn tiếp theo. Giai đoạn 2: Lớp 4, 5 Trong giai đoạn này, học sinh được tiếp nhận, củng cố thêm kiến thức về luyện từ và câu (ngữ pháp) và tập làm văn (viết văn).
Dựa vào các kĩ năng cơ bản được tiếp thu ở giai đoạn đầu, các em hình thành các mảng kiến thức nâng cao hơn. Một số vấn đề về kiểm tra, đánh giá trong dạy học Tiếng Việt ở trường Tiểu học theo hướng phát triển năng lực 1. Kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực a. Khái niệm *Kiểm tra: Kiểm tra là một thuật ngữ được dùng nhiều trong nhiều lĩnh vực có nội hàm rất rộng, được sử dụng tùy theo mục đích và cấp bậc của chủ thể hoạt động kiểm tra.
Theo từ điển Tiếng Việt: “Kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét” [30, tr.523] Trần Thị Tuyết Oanh định nghĩa: “Kiểm tra là quá trình thu thập thông tin, số liệu, chứng cứ từ riêng lẻ đến hệ thống về mức độ, tiến độ, kết quả thực hiện mục tiêu của quá trình dạy học” [28, tr.31] Theo tác giả Savin “Kiểm tra là một phương tiện quan trọng không chỉ để ngăn ngừa việc lãng quên mà còn để nắm được tri thức một cách vững chắc hơn”. Như vậy, khi nói tới kiểm tra chúng ta xem xét trên hai phương diện: thực tế và giáo dục. Kiểm tra trong GD là một hình thức kiểm tra sư phạm công việc học tập của HS. Kiểm tra việc tổ chức và phương pháp tự học ở nhà của HS, kiểm tra chất lượng tri thức và kỹ năng về một vấn đề đã học qua hoặc nói khác đi là kiểm tra chất lượng nắm vững chương trình.
Trên cơ sở nghiên cứu các khái niệm, chúng tôi cho rằng “Kiểm tra trong quá trình dạy học là quá trình xác định mục đích, nội dung lựa chọn các 11 phương pháp, tập hợp các số liệu, bằng chứng để xác định mức đạt được của người học trong quá trình rèn luyện, học tập và phát triển. Kiểm tra bao gồm việc xác định điều cần kiểm tra, công cụ kiểm tra và sử dụng kết quả kiểm tra”. *Đánh giá: Theo từ điển Tiếng Việt: “Đánh giá được hiểu là nhận định một giá trị” [29, tr. Theo tác giả Trần Bá Hoành thì “Đánh giá là quá trình hình thành những nhận định phán đoán về kết quả của công việc, dựa vào sự phân tích những thông tin thu được.
Đối chiếu với những mục tiêu, tiêu chuẩn đã đề ra nhằm đề xuất những quyết định thích hợp để cải thiện được thực trạng, điều chỉnh, nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc” [17, tr. Tác giả Trần Thị Tuyết Oanh chỉ ra: “Đánh giá là đưa ra những nhận định, phán xét, kết luận về mức độ đã đạt được của người học trong quá trình thực hiện mục tiêu dạy học” [28, tr.33] Trong GD, đánh giá được coi là quá trình thu thập, phân tích và giải thích thông tin một cách có hệ thống nhằm xác định mức độ đạt đến các mục tiêu GD về phía HS. Đánh giá có thể thực hiện bằng phương pháp định lượng (đo lường) hay định tính (quan sát). Tác giả Hoàng Đức Thuận, Lê Đức Phúc cho rằng “Đánh giá trong GD là quá trình thu thập và xử lý kịp thời, có hệ thống thông tin về hiện trạng, khả năng hay nguyên nhân của chất lượng và hiệu quả GD văn cứ vào mục tiêu dạy học, mục tiêu đào tạo làm cơ sở cho những chủ trương, biện pháp và hành động GD tiếp theo” [Tr.
Như vậy, đánh giá được hiểu là quá trình thu thập xử lý thông tin về trình độ khả năng mà người học thực hiện các mục tiêu học tập đã xác định, nhằm tạo cơ sở cho những quyết định sư phạm của giáo viên, cho nhà trường và cho bản thân để giúp họ học tập tiến bộ hơn”. *Kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực: 12 Trong chương trình dạy học theo hướng phát triển năng lực, khái niệm năng lực được sử dụng như sau: “Năng lực liên quan đến bình diện mục tiêu của dạy học: mục tiêu dạy học được mô tả thông qua các năng lực cần hình thành”. Trong các môn học, những nội dung và hoạt động cơ bản được liên kết với nhau nhằm hình thành các năng lực. Năng lực là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn.
Năng lực mô tả việc giải quyết những đòi hỏi về nội dung trong các tình huống: ví dụ như đọc một văn bản cụ thể, nắm vững và vận dụng được các phép tính cơ bản. - Năng lực Theo từ điển Tiếng Việt “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hành động nào đó. Năng lực là phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” [29, tr. Khái niệm năng lực học tập trong PISA: “Thuật ngữ năng lực (literacy) trong PISA bao hàm cả hai khái niệm kiến thức và kĩ năng.
Một trong các mục tiêu của PISA là xác định mức độ mà học sinh ở tuổi 15 có thể kích hoạt các quy trình nhận thức, giúp họ vận dụng những kiến thức và kĩ năng đọc hiểu, toán học và khoa học tích lũy được ở trường học vào các bối cảnh, tình huống thực trong đời sống”. Theo Tài liệu tập huấn Dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển năng lực của học sinh cho rằng: “Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân… nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định. Năng lực thể hiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố (phẩm chất của người lao động, kiến thức và kỹ năng) được thể hiện thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm thực hiện một loại công việc nào đó”. Trong phạm vi đề tài đồng nhất khái niệm năng lực cùng với khái niệm 13 năng lực của Chương trình GD phổ thông tổng thể đó là: “Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,.
Năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống” [4]. Kiểm tra và đánh giá là hai khâu có quan hệ gắn bó mật thiết với nhau. Kiểm tra là cơ sở cung cấp thông tin cho đánh giá, đánh giá phải thông qua kiểm tra. Hai khâu đó hợp thành một quá trình thống nhất là kiểm tra - đánh giá.
Muốn đưa ra đánh giá kết quả học tập của người học thì việc đầu tiên là phải kiểm tra, rà soát lại toàn bộ công việc học tập của người học sau đó tiến hành đo lường thu thập những thông tin cần thiết và cuối cùng mới đưa ra kết quả. Qua nghiên cứu các khái niệm liên quan, tôi nhận thấy: Kiểm tra, đánh giá “là bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy học bởi đối với người giáo viên, khi tiến hành quá trình dạy học phải xác định rõ mục tiêu của bài học, nội dung và phương pháp cũng như kỹ thuật tổ chức quá trình dạy học sao cho hiệu quả. Muốn biết có hiệu quả hay không, người giáo viên phải thu thập thông tin phản hồi từ học sinh để đánh giá và qua đó điều chỉnh phương pháp dạy, kỹ thuật dạy của mình và giúp học sinh điều chỉnh các phương pháp học”. Kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực là “đánh giá khả năng tiềm ẩn của HS dựa trên kết quả đầu ra cuối một giai đoạn học tập, là quá trình tìm kiếm minh chứng về việc HS đã thực hiện thành công các sản phẩm đó.
Đánh giá năng lực nhằm giúp GV có thông tin kết quả học tập của HS để điều chỉnh hoạt động giảng dạy; giúp HS điều chỉnh hoạt động học tập; giúp GV và nhà trường xác nhận, xếp hạng kết quả học tập. Đánh giá quá trình bằng các hình thức, phương pháp đánh gía không truyền thống như quan sát phỏng vấn, hồ sơ, dự án, trình diễn thực, nhiều người 14 cùng tham gia, HS tự đánh giá, … Đánh giá kết quả học tập thông qua dự án hoặc nghiên cứu nhóm được chú trọng”. Mục tiêu *Mục tiêu của kiểm tra, đánh giá là: Công khai nhận định về năng lực và kết quả học tập của học sinh, nhóm và lớp giúp phát triển kỹ năng tự đánh giá và khuyến khích học sinh nhận ra tiến bộ của mình trong học tập. Để xác định mục tiêu kiểm tra, đánh giá hoạt động học tập của học sinh, chúng ta cần dựa vào mục tiêu môn học, mục đích học tập và mối quan hệ giữa chúng.