MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Thừa kế và di sản thừa kế là vấn đề mang tính kinh tế, mang tính xã hội truyền thống nhƣng cũng là vấn đề phức tạp về mặt pháp lý. Có thể nói, di sản thừa kế là yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc làm phát sinh và thực hiện quan hệ dân sự về thừa kế. Đích cuối cùng của tranh chấp thừa kế chính là xác định đúng khối tài sản thừa kế và phân chia di sản thừa kế theo đúng kỷ phần mà ngƣời thừa kế có quyền đƣợc hƣởng, việc xác định đúng di sản thừa kế có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giải quyết các án kiện về thừa kế.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, việc xác định di sản thừa kế- yếu tố quan trọng hàng đầu đối với việc giải quyết các án kiện về thừa kế còn nhiều khó khăn cả về mặt lý luận và trong thực tiễn áp dụng. Trong bối cảnh hội nhập, với thực trạng của nền kinh tế thị trƣờng và xây dụng Nhà nƣớc pháp quyền ở nƣớc ta hiện nay thì vấn đề tài sản thuộc quyền sở hữu của cá nhân ngày càng trở nên phức tạp và đa dạng Vì vậy, vấn đề di sản thừa kế và xác định di sản thừa kế cũng đặt ra nhiều hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn cần giải quyết. Tuy nhiên trong tiễn, do sự phát triển mạnh mẽ từng ngày, từng giờ của đời sống kinh tế - xã hội của đất nƣớc, nên pháp luật về thừa kế hiện hành vẫn chƣa thể trù liệu hết những trƣờng hợp, tình huống xảy ra trên thực tế. Còn một số quy định pháp luật về thừa kế chung chung, mang tính chất khung, chƣa chi tiết, chƣa rõ ràng, lại chƣa có văn bản hƣớng dẫn thi hành cho từng vấn đề cụ thể.
Các tranh chấp về thừa kế có xu hƣớng ngày càng tăng trong thực tế với tính chất ngày càng phức tạp. Sự áp dụng pháp luật không thống nhất giữa các cấp Tòa án, sự hiểu biết pháp luật còn hạn chế của các cá nhân là 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những yếu tố làm cho tranh chấp về thƣ̀a kế , đă ̣c biê ̣t là các tranh chấ p liên quan đế n viê ̣c xác đinh ̣ di sản thƣ̀ kế và cách phân chia dia sả n thƣ̀a kế ngày một tăng, làm cho các vụ kiện tranh chấp về bị kéo dài, không dứt điểm. Hơn nữa, khi cơ chế thi ̣trƣờng đƣơ ̣c mở ra , con ngƣời có điề u kiê ̣n lao đô ̣ng tố t hơn vì vâ ̣y mà khố i tài sản ho ̣ làm ra trƣớc khi chế t là rấ t lớn , đồ ng nghiã với đó là quyề n lơ ̣i của nhƣ̃ng ngƣời đƣơ ̣c thƣ̀a kế khố i tài sản đó cũng bi ̣ảnh hƣởng rấ t nhiề u nế u nhƣ không xác đinh ̣ đúng di sản thƣ̀a kế , ngay cả khi xác đinh ̣ đúng di sản thƣ̀a kế mà cách phân chia di sản s ai thì cũng ảnh hƣởng rấ t nhiề u đế n quyề n lơ ̣i của ngƣời đƣơ ̣c hƣởng thƣ̀a kế. Xác định di sản thừa kế và cách phân chia di sản thừa kế là hai mặt của một vấn đề, nó không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà thực tiễn c ũng rất quan trọng.
Tuy vậy, nếu không hiểu rõ những quy định của pháp luật về xác định di sản thừa kế và cách phân chia di sản để nhận thức đƣợc quyền định đoạt tài sản của ngƣời để la ̣i di sản cũng nhƣ cách phân chia di sản, thì việc để lại thừa kế lại là nguyên nhân làm bùng phát tranh chấp giữa những ngƣời thừa kế của họ về sau này. Việc định đoạt tài sản của ngƣời để la ̣i thƣ̀a kế không đúng phạm vi luật định có thể còn làm ảnh hƣởng trực tiếp đến quyền lợi của một số ngƣời khác dẫn đến những tranh chấp nhƣ đã và đang xảy ra trong thực tế là một trong những nguyên nhân làm tổn hại đến truyền thống đạo đức đã có từ lâu đời của dân tộc. Xuất phát từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: "Xác định và phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam hiện nay” là một đề tài có ý nghĩa quan trọng cấp bách cả về phƣơng diện lý luận cũng nhƣ thực tiễn. Tình hình nghiên cứu đề tài: Hiện nay, các đề tài nghiên cứu về thừa kế tƣơng đối nhiều và ở các cấp độ khác nhau nhƣ các khoá luận cử nhân, luận văn cao học và các luận án tiến sĩ.
Ngoài ra, còn một số bài viết trong các tạp chí Luật học của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật của Bộ Tƣ Pháp, Tạp chí Toà án Nhân dân. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Các luận án tiến sĩ: - Phùng Trung Tập: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay”. Luận án nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của thừa kế theo pháp luật ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay. Nội dung chủ yếu của luận án làm rõ các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội ảnh hƣởng đến việc điều chỉnh pháp luật về diện và hàng thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam.
- Phạm Văn Tuyết: “Thừa kế theo di chúc trong Bộ luật Dân sự Việt Nam”. Đề tài nghiên cứu những vấn đề nhƣ: khái niệm về di chúc, quyền của ngƣời lập di chúc, các điều kiện có hiệu lực của di chúc. - Trần Thị Huệ: “Di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam- những vấn đề lý luận và thực tiễn”. Luận án tập trung nghiên cứu về những vấn đề nhƣ: cơ sở lý luận về di sản thừa kế, quy định của pháp luật dân sự Việt Nam về di sản thừa kế, thanh toán và phân chia di sản thừa kế, thực tiễn áp dụng trong việc xác định, thanh toán, phân chia di sản thừa kế và kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về di sản thừa kế.
+ Luận văn cao học: - Nguyễn Thị Vĩnh: “Thừa kế theo pháp luật trong BLDS ViệtNam”. Nội dung chủ yếu gồm các vấn đề sau: khái niệm thừa kế theo pháp luật, diện và hàng thừa kế, thừa kế thế vị, các trƣờng hợp thừa kế theo phápluật. - Nguyễn Thị Hồng Bắc: “Một số vấn đề thừa kế theo pháp luật trong BLDS Việt Nam”. Đề tài nghiên cứu có tính sơ lƣợc về lịch sử của thừa kế theo pháp luật ở Việt Nam, một số nguyên tắc chủ yếu của thừa kế, các trƣờng hợp thừa kế theo pháp luật, căn cứ phân chia hàng thừa kế.
+ Các công trình nghiên cứu khác: - Viện Khoa học Pháp lý: “Bình luận khoa học một số vấn đề cơ bản của BLDS”. Các tập bình luận phân tích nội dung cơ bản của các qui đinh trong BLDS 1995 nói chung và các qui định về thừa kế nói riêng. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Viện Nghiên cứu về Nhà nƣớc và pháp luật: “Những vấn đề cơ bản về BLDSViệt Nam”. Đây là số tạp chí chuyên đề về BLDS (số 5/ 1995).Trong đó có chuyên đề về chế định thừa kế trong BLDS.
Chuyên đề này nghiên cứu các nguyên tắc cơ bản của điều chỉnh pháp luật về thừa kế, căn cứ khoa học để phân chia các hàng thừa kế. - Trƣờng Đại học Luật Hà Nội, số tạp chí chuyên đề về BLDS (1996). Trong đó có bài viết về những điểm mới của di sản dùng vào việc thờ cúng trong BLDS so với Pháp lệnh Thừa kế 1990. - Tòa án Nhân dân Tối cao: “Những vấn đề lý luận và thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả công tác giải quyết các tranh chấp thừa kế tại Tòa án nhân dân”.
Đây là công trình cấp bộ nghiên cứu về thừa kế, nội dung chủ yếu của đề tài là các vấn đề thực tiễn xét xử của Toà án trong việc giải quyết tranh chấp về thừa kế. - Nguyễn Ngọc Điện: “Một số suy nghĩ về thừa kế trong BLDS”.Tác giả so sánh pháp luật về thừa kế của Việt Nam qua các thời kỳ phát triển và so với chế định thừa kế trong Bộ luật Dân sự 3. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài: Mục đích của đề tài là dựa trên cơ sở lý luận để nghiên cứu các quy định của luật thực định về xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế và cách phân chia di sản thƣ̀a kế , Qua đó tìm ra những bất cập, thiếu sót của luật thực định để nêu phƣơng hƣớng hoàn thiện. Với mục đích trên, luận văn thực hiện một số nhiệm vụ sau đây: - Nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế và cách phân chia di sản thƣ̀a kế làm cơ sở để nghiên cứu các phần tiếp theo của luận văn.
Với nhiệm vụ này , tác giả xây dƣ̣ng các khái niệm khoa học về di sản , di sản thừa kế, thừa kế, di tă ̣ng v. Qua đó phân tích để tìm ra mối liên hệ biện chứng và sự khác nhau giữa chúng. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về viê ̣c xác đinh ̣ di sản và cách phân chia di sản. Với nhiệm vụ này, luận văn phân tích các quy định của BLDS, tìm hiểu mục đích, cơ sở của các điều luật nhằm đƣa ra cách hiểu điều luật mang tính khoa học và phù hợp với thực tiễn nhất.
Luận văn cũng tìm ra những bất cập, thiếu khoa học, thiếu chính xác trong quy định của pháp luật về thừa kế làm tiêu đề cho hƣớng hoàn thiện các quy định của BLDS. - Đƣa ra một số kiến nghị đề xuất hƣớng sửa đổi , bổ sung các điều luật nhằm hoàn thiện quy định của BLDS về viê ̣c xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế và cách phân chia di sản thừa kế Luận văn không nghiên cứu thừa kế nói chung mà chỉ tập trung làm rõ nội dung của viê ̣c xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế , cách phân chia di sản trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề chính nhƣ : Điều kiện để tài sản trở thành di sản thƣ̀a kế , quyền định đoạt và những hạn chế đối với quyền định đoạt của ngƣời lập di chúc, phƣơng thức xác định nghĩa vụ cho từng ngƣời thừa kế, phƣơng thức phân chia di sản theo di chúc.