Luận văn thạc sĩ: Xác định và phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích xác định và phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam hiện nay, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Phan Văn Nghĩa
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phùng Trung Tập
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Xác định và phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 0.3. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 0.4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của việc nghiên cứu đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ DI SẢN THỪA KẾ
• 1.1. Khái niệm di sản
• 1.2. Khái niệm về di sản thừa kế
• 1.2.1. Di sản thừa kế qua các hình thái kinh tế xã hội
• 1.2.2. Sự phát triển của di sản thừa kế ở Việt Nam qua các thời kỳ

Tóm tắt

I. Tổng quan về xác định và phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam

Xác định và phân chia di sản thừa kế là một vấn đề quan trọng trong pháp luật dân sự Việt Nam. Di sản thừa kế không chỉ là tài sản mà còn là quyền lợi của những người thừa kế. Việc xác định di sản thừa kế đúng cách giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc xác định di sản thừa kế còn gặp nhiều khó khăn và thách thức. Điều này đòi hỏi cần có những quy định pháp luật rõ ràng và cụ thể hơn để giải quyết các tranh chấp phát sinh.

1.1. Khái niệm di sản thừa kế và vai trò của nó trong pháp luật

Di sản thừa kế được hiểu là toàn bộ tài sản có giá trị vật chất hoặc tinh thần mà người để lại cho thế hệ sau. Vai trò của di sản thừa kế không chỉ nằm ở giá trị tài sản mà còn ở việc duy trì các mối quan hệ gia đình và xã hội. Theo quy định của pháp luật, di sản thừa kế bao gồm tài sản, quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản mà người chết để lại.

1.2. Các loại di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam

Di sản thừa kế được phân chia thành hai loại chính: di sản có di chúc và di sản không có di chúc. Di sản có di chúc là tài sản được phân chia theo ý chí của người để lại di sản, trong khi di sản không có di chúc sẽ được phân chia theo quy định của pháp luật. Việc phân loại này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định quyền lợi của người thừa kế.

II. Những thách thức trong việc xác định di sản thừa kế tại Việt Nam

Việc xác định di sản thừa kế tại Việt Nam hiện nay gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu rõ ràng trong các quy định pháp luật. Nhiều trường hợp tranh chấp xảy ra do không có hướng dẫn cụ thể về cách xác định di sản. Hơn nữa, sự khác biệt trong nhận thức và hiểu biết pháp luật giữa các bên liên quan cũng góp phần làm gia tăng các tranh chấp.

2.1. Khó khăn trong việc xác định tài sản thừa kế

Nhiều trường hợp tài sản thừa kế không được ghi nhận rõ ràng trong di chúc hoặc không có di chúc. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc xác định tài sản nào thuộc về di sản thừa kế. Các tranh chấp thường xảy ra giữa các thành viên trong gia đình về quyền sở hữu tài sản.

2.2. Sự không đồng nhất trong áp dụng pháp luật

Sự không đồng nhất trong việc áp dụng các quy định pháp luật về thừa kế giữa các cấp tòa án cũng là một vấn đề lớn. Điều này dẫn đến việc các vụ kiện kéo dài và không có sự thống nhất trong các phán quyết, gây khó khăn cho người thừa kế trong việc bảo vệ quyền lợi của mình.

III. Phương pháp xác định di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam

Để xác định di sản thừa kế, pháp luật Việt Nam quy định một số phương pháp cụ thể. Các phương pháp này giúp đảm bảo quyền lợi của người thừa kế và giảm thiểu tranh chấp. Việc áp dụng đúng các phương pháp này là rất quan trọng trong quá trình phân chia di sản.

3.1. Phương pháp xác định di sản theo di chúc

Khi có di chúc, việc xác định di sản thừa kế sẽ dựa trên ý chí của người lập di chúc. Di chúc phải được lập hợp pháp và rõ ràng để đảm bảo quyền lợi cho người thừa kế. Nếu di chúc không hợp lệ, di sản sẽ được phân chia theo quy định của pháp luật.

3.2. Phương pháp xác định di sản không có di chúc

Trong trường hợp không có di chúc, di sản thừa kế sẽ được phân chia theo quy định của Bộ luật Dân sự. Các hàng thừa kế sẽ được xác định dựa trên mối quan hệ huyết thống và các quy định pháp luật hiện hành. Điều này giúp đảm bảo tính công bằng trong việc phân chia tài sản.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong việc phân chia di sản thừa kế

Việc phân chia di sản thừa kế không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là vấn đề xã hội. Các vụ tranh chấp về di sản thừa kế thường gây ra những mâu thuẫn trong gia đình. Do đó, việc áp dụng các quy định pháp luật một cách hợp lý và công bằng là rất cần thiết.

4.1. Các trường hợp thực tiễn điển hình

Nhiều vụ tranh chấp về di sản thừa kế đã xảy ra trong thực tiễn, điển hình là các vụ kiện giữa các thành viên trong gia đình về quyền sở hữu tài sản. Những vụ kiện này thường kéo dài và gây ra nhiều hệ lụy cho các bên liên quan.

4.2. Giải pháp giảm thiểu tranh chấp di sản thừa kế

Để giảm thiểu tranh chấp về di sản thừa kế, cần có sự tuyên truyền và giáo dục pháp luật cho người dân. Đồng thời, các quy định pháp luật cần được hoàn thiện để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong việc phân chia di sản.

V. Kết luận và hướng phát triển trong lĩnh vực di sản thừa kế

Xác định và phân chia di sản thừa kế là một vấn đề phức tạp nhưng cần thiết trong xã hội hiện đại. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật về di sản thừa kế sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của người thừa kế và giảm thiểu tranh chấp. Hướng phát triển trong lĩnh vực này cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức pháp luật và cải thiện quy trình giải quyết tranh chấp.

5.1. Đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật

Cần có những quy định pháp luật rõ ràng và cụ thể hơn về di sản thừa kế để giảm thiểu tranh chấp. Các quy định này cần phải được cập nhật thường xuyên để phù hợp với thực tiễn xã hội.

5.2. Tăng cường giáo dục pháp luật về thừa kế

Giáo dục pháp luật về thừa kế cho người dân là rất cần thiết. Điều này giúp nâng cao nhận thức và hiểu biết của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc xác định và phân chia di sản thừa kế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn giải quyết các vụ án dân sự tại Việt Nam cho thấy tranh chấp về thừa kế chiếm khoảng 25% đến 30% tổng số các vụ việc dân sự thụ lý hàng năm tại các cấp Tòa án. Đích đến cuối cùng của mọi quan hệ pháp luật về thừa kế là xác định chính xác khối di sản và phân chia đúng kỷ phần cho các đồng thừa kế hợp pháp. Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật Dân sự (mã số 60 38 01 03) của tác giả Phan Văn Nghĩa, thực hiện năm 2015 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phùng Trung Tập tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, đã tập trung giải quyết triệt để nút thắt pháp lý quan trọng này.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xoay quanh việc phân tích những vướng mắc, bất cập giữa quy định tại Điều 634 Bộ luật Dân sự năm 2005 với thực tiễn áp dụng pháp luật còn nhiều lúng túng, thiếu thống nhất. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của di sản thừa kế, phân định ranh giới giữa quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản, đồng thời chuẩn hóa quy trình phân chia di sản theo di chúc và theo pháp luật.

Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, từ Dân luật Trung kỳ 1936, Sắc lệnh số 97/SL năm 1950, Pháp lệnh Thừa kế năm 1990 đến Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Đất đai năm 2013 trên địa bàn cả nước, trọng tâm là các địa bàn có tranh chấp phức tạp như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Bắc Ninh. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc, hướng tới mục tiêu giảm thiểu trên 35% tỷ lệ án bị hủy, sửa liên quan đến thừa kế, đồng thời gia tăng 100% tính minh bạch cho các giao dịch chuyển quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản sau thời điểm mở thừa kế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên 2 nền tảng lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết về quyền sở hữu tài sản trong luật tư và Lý thuyết công bằng xã hội trong phân phối của cải thừa kế. Tác giả tiến hành phân tích và đối chiếu sâu sắc 3 trường phái học thuật lớn trong khoa học pháp lý dân sự về thành phần của di sản thừa kế:

• Trường phái thứ nhất: Coi di sản thừa kế bao gồm toàn bộ tài sản và các nghĩa vụ tài sản vô hạn của người chết để lại.
• Trường phái thứ hai: Coi di sản thừa kế gồm tài sản và nghĩa vụ tài sản nhưng chỉ giới hạn trong phạm vi khối di sản để lại.
• Trường phái thứ ba: Xác định di sản thừa kế chỉ bao gồm tài sản và các quyền tài sản hợp pháp của người chết, không bao gồm nghĩa vụ tài sản.

Luận văn khẳng định sự đồng thuận với trường phái thứ 3, bởi nghĩa vụ tài sản thực chất là khoản nợ cá nhân của người chết, phải được thanh toán bằng chính khối tài sản đó trước khi phân chia cho các đồng thừa kế. Trên cơ sở đó, công trình chuẩn hóa 4 khái niệm pháp lý căn bản: Di sản thừa kế (theo Điều 634 Bộ luật Dân sự 2005), Di sản dùng vào việc thờ cúng (Điều 670), Di tặng (Điều 671) và Kỷ phần bắt buộc không phụ thuộc vào nội dung di chúc (Điều 669). Khung lý thuyết này kết nối đồng bộ quy định của Bộ luật Dân sự với Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 (Điều 27 và Điều 32) nhằm thiết lập ranh giới phân định tài sản chung hợp nhất của vợ chồng và tài sản riêng của mỗi bên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định và nguồn dữ liệu thực tiễn gồm 50 bản án, quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân các cấp trong giai đoạn 10 năm từ năm 2005 đến năm 2015.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 50 hồ sơ vụ án được xác lập thông qua phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo 3 nhóm tranh chấp điển hình: tranh chấp di sản là quyền sử dụng đất, tranh chấp tài sản gắn liền với công sức đóng góp tôn tạo, và tranh chấp thừa kế quyền sở hữu trí tuệ.

Phương pháp phân tích quy phạm luật học so sánh, tổng hợp quy nạp và phương pháp luận duy vật biện chứng được lựa chọn làm phương pháp chủ đạo. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ tính chất đặc thù của quan hệ dân sự, đòi hỏi phải truy nguyên lịch sử lập pháp từ Sắc lệnh số 97/SL ngày 22/05/1950, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980 đến các quy định hiện hành nhằm phát hiện chính xác xung đột giữa luật nội dung và luật hình thức. Toàn bộ timeline nghiên cứu được thực hiện liên tục trong 24 tháng với 3 giai đoạn: thu thập dữ liệu pháp lý, phân tích đối chiếu thực tiễn xét xử và hoàn thiện hệ thống giải pháp lập pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình nghiên cứu đã đúc kết 4 phát hiện then chốt mang tính thực tiễn cao:

Thứ nhất, việc xác định thời điểm xác lập quyền sở hữu di sản theo Điều 636 Bộ luật Dân sự năm 2005 còn tồn tại khoảng cách lớn giữa quy định lý thuyết và thực tiễn áp dụng. Dù luật quy định quyền phát sinh từ thời điểm mở thừa kế, nhưng trên thực tế người thừa kế chưa thể thực hiện đầy đủ quyền sở hữu do phải giải quyết thủ tục mai táng, kê khai nghĩa vụ tài sản, dẫn đến khoảng trống pháp lý kéo dài trung bình từ 6 tháng đến 2 năm.

Thứ hai, việc phân định tài sản chung của vợ chồng và tài sản riêng chiếm tới hơn 60% nguyên nhân dẫn đến sai lệch khi xác định di sản. Điển hình tại vụ án căn nhà 160m2 tại số 243/163 Tôn Đản, Phường 15, Quận 4, Thành phố Hồ Chí Minh, Tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm chia đều 1/6 giá trị tài sản cho 6 người con mà bỏ qua diện tích 70m2 đất do vợ chồng người quản lý tự san lấp ao vũng, buộc Chánh án Tòa án nhân dân tối cao phải kháng nghị giám đốc thẩm hủy toàn bộ bản án.

Thứ ba, sự thiếu vắng tiêu chí định lượng công sức nuôi dưỡng, chăm sóc người để lại di sản và quản lý tài sản tạo ra nhiều bất cập trong xét xử. Tại vụ án tranh chấp 200m2 đất (xác nhận 142,3m2) tại phường Ninh Xá, thành phố Bắc Ninh, Tòa án cấp sơ thẩm chưa xác minh nguồn gốc đất và không xác định rõ tỷ lệ phần trăm công sức bảo quản nhà đất của người con quản lý để trích đối trừ trước khi chia, dẫn đến tỷ lệ kháng cáo kéo dài đạt 100% qua 2 cấp xét xử.

Thứ tư, di sản là quyền sở hữu trí tuệ và quyền sử dụng đất có tính đặc thù cao nhưng chưa được điều chỉnh tương thích giữa Bộ luật Dân sự, Luật Đất đai 2013 và Luật Sở hữu trí tuệ 2005, khiến khoảng 45% người thừa kế gặp trở ngại lớn khi làm thủ tục đăng ký quyền tài sản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên bắt nguồn từ các quy định mang tính chất khung, thiếu hướng dẫn chi tiết của các cơ quan có thẩm quyền. So sánh với các công trình nghiên cứu cùng thời kỳ của Viện Khoa học Pháp lý hay Trường Đại học Luật Hà Nội, luận văn đã đi sâu phân định ranh giới giữa di sản thờ cúng (Điều 670) và phần di tặng (Điều 671), khẳng định các phần tài sản này không thuộc diện chia thừa kế thông thường mà phải ưu tiên thanh toán nghĩa vụ nợ của người chết theo Điều 683 Bộ luật Dân sự năm 2005.

Để làm rõ bức tranh toàn cảnh, dữ liệu nghiên cứu có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ hình quạt thể hiện cơ cấu tranh chấp di sản thừa kế tại Tòa án: tranh chấp quyền sử dụng đất chiếm tỷ trọng áp đảo 70%, nhà ở và công trình xây dựng chiếm 20%, các tài sản tài chính và quyền sở hữu trí tuệ chiếm 10%. Ngoài ra, một bảng đối chiếu chi tiết giữa 3 cấp xét xử (Sơ thẩm, Phúc thẩm, Giám đốc thẩm) về cách tính trừ công sức tôn tạo di sản cho thấy mức độ chênh lệch giá trị tài sản phân chia có thể lên đến 30%, qua đó khẳng định sự cần thiết phải sớm ban hành án lệ hướng dẫn áp dụng thống nhất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị có tính hành động và khả thi cao:

Thứ nhất, sửa đổi và bổ sung Điều 636 Bộ luật Dân sự về thời điểm xác lập quyền sở hữu di sản. Quốc hội và cơ quan chủ trì soạn thảo luật cần quy định rõ: quyền yêu cầu phân chia di sản phát sinh tại thời điểm mở thừa kế, nhưng quyền sở hữu đối với từng phần tài sản cụ thể chỉ chính thức xác lập sau khi hoàn tất văn bản thỏa thuận phân chia hoặc bản án có hiệu lực. Mục tiêu nhằm giảm thiểu 40% các tranh chấp quyền định đoạt tài sản trong thời kỳ quá độ, thực hiện đồng bộ trong kỳ sửa đổi luật dân sự.

Thứ hai, chuẩn hóa tiêu chí định lượng công sức đóng góp, tôn tạo di sản và chăm sóc người quá cố. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn xét xử, quy định mức trích thưởng công sức quản lý, tôn tạo tương đương từ 10% đến 20% tổng giá trị khối di sản trước khi chia đều cho các hàng thừa kế. Thời hạn hoàn thành mục tiêu này trong vòng 12 tháng.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế xác định tài sản chung - riêng của vợ chồng đối với quyền sở hữu trí tuệ và quyền sử dụng đất. Bộ Tư pháp phối hợp cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường thiết lập quy trình hướng dẫn đăng ký biến động tài sản thừa kế, hướng tới mục tiêu 100% hồ sơ thừa kế quyền tài sản vô hình và đất đai được giải quyết thông suốt trong thời hạn 6 tháng kể từ khi thụ lý.

Thứ tư, siết chặt khung pháp lý đối với di sản dùng vào việc thờ cúng (Điều 670) và di tặng (Điều 671). Quy định mức trần tài sản dành cho việc thờ cúng không vượt quá 20% tổng giá trị tài sản thuần nhằm ngăn chặn hành vi tẩu tán tài sản trốn tránh nghĩa vụ trả nợ, hoàn thiện hành lang bảo vệ quyền lợi bên thứ ba trong vòng 18 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm trong hệ thống pháp luật và nghiên cứu:

Thứ nhất, Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân tại 3 cấp xét xử. Tài liệu cung cấp phương pháp luận chuẩn xác để bóc tách khối tài sản chung hợp nhất, xác định tỷ lệ công sức đóng góp, giúp rút ngắn 30% thời gian nghiên cứu hồ sơ trong các vụ án tranh chấp thừa kế phức tạp.

Thứ hai, Luật sư và Chuyên viên tư vấn pháp lý dân sự. Luận văn là tài liệu tham khảo đắc lực để xây dựng chiến lược tranh tụng, tính toán chính xác 2/3 suất thừa kế của kỷ phần bắt buộc theo Điều 669 và tư vấn soạn thảo di chúc, bảo đảm 100% an toàn pháp lý cho khách hàng.

Thứ ba, Công chứng viên và Cán bộ tư pháp - hộ tịch cấp xã, phường. Cung cấp hướng dẫn chi tiết về kiểm tra căn cứ xác lập tài sản riêng, di sản thờ cúng và di tặng khi thực hiện công chứng văn bản thỏa thuận phân chia di sản theo Luật Đất đai năm 2013.

Thứ tư, Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên luật. Luận văn đóng vai trò là tài liệu học thuật giá trị với hệ thống hơn 50 nguồn án lệ thực tiễn và phân tích lý luận chuyên sâu, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu và giảng dạy chuyên đề Thừa kế trong Luật Dân sự.

Câu hỏi thường gặp

Thứ nhất: Nghĩa vụ tài sản của người chết có được coi là di sản thừa kế để phân chia hay không? Căn cứ Điều 634 và Điều 637 Bộ luật Dân sự năm 2005, di sản chỉ bao gồm tài sản riêng và phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung. Nghĩa vụ nợ không phải là di sản, người thừa kế chỉ có trách nhiệm thanh toán nợ trong phạm vi giá trị tài sản được nhận mà không phải chịu trách nhiệm vô hạn bằng tài sản riêng của mình.

Thứ hai: Tiền phúng viếng trong đám tang có được tính vào khối di sản thừa kế không? Tiền phúng viếng phát sinh sau thời điểm mở thừa kế và mang bản chất tương trợ xã hội theo phong tục tập quán cộng đồng. Khoản tiền này được dùng để trang trải chi phí mai táng, phần còn lại bàn giao cho người thực hiện nghĩa vụ thờ cúng chứ không được coi là di sản để chia thừa kế theo quy định pháp luật.

Thứ ba: Di sản dùng vào việc thờ cúng được xử lý thế nào nếu người chết còn nợ nghĩa vụ tài sản? Theo Điều 670 Bộ luật Dân sự năm 2005, di sản thờ cúng chỉ được trích lập sau khi đã thanh toán xong toàn bộ các khoản nợ. Nếu toàn bộ tài sản của người chết không đủ để trả nợ thì phần tài sản định dùng cho thờ cúng vẫn phải được dùng 100% để thực hiện nghĩa vụ tài sản còn thiếu.

Thứ tư: Người được di tặng có bắt buộc phải trả nợ thay cho người để lại di chúc không? Căn cứ Điều 671 Bộ luật Dân sự năm 2005, người được di tặng không phải thực hiện nghĩa vụ tài sản đối với phần được nhận. Tuy nhiên, nếu toàn bộ di sản còn lại không đủ để thanh toán hết các khoản nợ của người chết thì phần di tặng cũng sẽ bị khấu trừ để thực hiện nghĩa vụ.

Thứ năm: Trường hợp người bị Tòa án tuyên bố đã chết trở về thì tài sản thừa kế đã chia được xử lý ra sao? Theo Điều 81 Bộ luật Dân sự năm 2005 và Điều 26 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, khi Tòa án hủy bỏ quyết định tuyên bố chết, người trở về có quyền yêu cầu các đồng thừa kế hoàn trả lại toàn bộ những tài sản hiện còn hoặc giá trị tương đương đã phân chia trước đó.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ của tác giả Phan Văn Nghĩa đã giải quyết thấu đáo và toàn diện những vấn đề lý luận cùng thực tiễn xét xử về xác định, phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam. Công trình ghi nhận 5 đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

• Khẳng định chuẩn xác bản chất di sản chỉ bao gồm tài sản và quyền tài sản có giá trị, loại bỏ quan điểm sai lầm về thừa kế nghĩa vụ nợ vô hạn.
• Đưa ra cơ chế phân định minh bạch giữa tài sản riêng và tài sản chung của vợ chồng đối với quyền sử dụng đất và quyền sở hữu trí tuệ.
• Thiết lập giải pháp định lượng công sức quản lý, tôn tạo di sản nhằm hạn chế trên 35% tỷ lệ phán quyết bị hủy, sửa tại Tòa án cấp giám đốc thẩm.
• Chuẩn hóa vị trí pháp lý độc lập của di sản thờ cúng theo Điều 670 và phần di tặng theo Điều 671 Bộ luật Dân sự năm 2005.
• Đề xuất lộ trình 4 bước hoàn thiện chính sách lập pháp và án lệ hướng tới giai đoạn cải cách tư pháp toàn diện 2015-2025.

Để hiện thực hóa các giá trị khoa học này vào đời sống, các cơ quan xây dựng luật, Tòa án nhân dân các cấp và giới nghiên cứu pháp lý cần nhanh chóng tham khảo, ứng dụng các kiến nghị của luận văn nhằm bảo đảm tối đa tính công bằng, minh bạch và bảo vệ quyền thừa kế chính đáng của mọi công dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Thừa kế và di sản thừa kế là vấn đề mang tính kinh tế, mang tính xã hội truyền thống nhƣng cũng là vấn đề phức tạp về mặt pháp lý. Có thể nói, di sản thừa kế là yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc làm phát sinh và thực hiện quan hệ dân sự về thừa kế. Đích cuối cùng của tranh chấp thừa kế chính là xác định đúng khối tài sản thừa kế và phân chia di sản thừa kế theo đúng kỷ phần mà ngƣời thừa kế có quyền đƣợc hƣởng, việc xác định đúng di sản thừa kế có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giải quyết các án kiện về thừa kế.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, việc xác định di sản thừa kế- yếu tố quan trọng hàng đầu đối với việc giải quyết các án kiện về thừa kế còn nhiều khó khăn cả về mặt lý luận và trong thực tiễn áp dụng. Trong bối cảnh hội nhập, với thực trạng của nền kinh tế thị trƣờng và xây dụng Nhà nƣớc pháp quyền ở nƣớc ta hiện nay thì vấn đề tài sản thuộc quyền sở hữu của cá nhân ngày càng trở nên phức tạp và đa dạng Vì vậy, vấn đề di sản thừa kế và xác định di sản thừa kế cũng đặt ra nhiều hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn cần giải quyết. Tuy nhiên trong tiễn, do sự phát triển mạnh mẽ từng ngày, từng giờ của đời sống kinh tế - xã hội của đất nƣớc, nên pháp luật về thừa kế hiện hành vẫn chƣa thể trù liệu hết những trƣờng hợp, tình huống xảy ra trên thực tế. Còn một số quy định pháp luật về thừa kế chung chung, mang tính chất khung, chƣa chi tiết, chƣa rõ ràng, lại chƣa có văn bản hƣớng dẫn thi hành cho từng vấn đề cụ thể.

Các tranh chấp về thừa kế có xu hƣớng ngày càng tăng trong thực tế với tính chất ngày càng phức tạp. Sự áp dụng pháp luật không thống nhất giữa các cấp Tòa án, sự hiểu biết pháp luật còn hạn chế của các cá nhân là 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những yếu tố làm cho tranh chấp về thƣ̀a kế , đă ̣c biê ̣t là các tranh chấ p liên quan đế n viê ̣c xác đinh ̣ di sản thƣ̀ kế và cách phân chia dia sả n thƣ̀a kế ngày một tăng, làm cho các vụ kiện tranh chấp về bị kéo dài, không dứt điểm. Hơn nữa, khi cơ chế thi ̣trƣờng đƣơ ̣c mở ra , con ngƣời có điề u kiê ̣n lao đô ̣ng tố t hơn vì vâ ̣y mà khố i tài sản ho ̣ làm ra trƣớc khi chế t là rấ t lớn , đồ ng nghiã với đó là quyề n lơ ̣i của nhƣ̃ng ngƣời đƣơ ̣c thƣ̀a kế khố i tài sản đó cũng bi ̣ảnh hƣởng rấ t nhiề u nế u nhƣ không xác đinh ̣ đúng di sản thƣ̀a kế , ngay cả khi xác đinh ̣ đúng di sản thƣ̀a kế mà cách phân chia di sản s ai thì cũng ảnh hƣởng rấ t nhiề u đế n quyề n lơ ̣i của ngƣời đƣơ ̣c hƣởng thƣ̀a kế. Xác định di sản thừa kế và cách phân chia di sản thừa kế là hai mặt của một vấn đề, nó không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà thực tiễn c ũng rất quan trọng.

Tuy vậy, nếu không hiểu rõ những quy định của pháp luật về xác định di sản thừa kế và cách phân chia di sản để nhận thức đƣợc quyền định đoạt tài sản của ngƣời để la ̣i di sản cũng nhƣ cách phân chia di sản, thì việc để lại thừa kế lại là nguyên nhân làm bùng phát tranh chấp giữa những ngƣời thừa kế của họ về sau này. Việc định đoạt tài sản của ngƣời để la ̣i thƣ̀a kế không đúng phạm vi luật định có thể còn làm ảnh hƣởng trực tiếp đến quyền lợi của một số ngƣời khác dẫn đến những tranh chấp nhƣ đã và đang xảy ra trong thực tế là một trong những nguyên nhân làm tổn hại đến truyền thống đạo đức đã có từ lâu đời của dân tộc. Xuất phát từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: "Xác định và phân chia di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam hiện nay” là một đề tài có ý nghĩa quan trọng cấp bách cả về phƣơng diện lý luận cũng nhƣ thực tiễn. Tình hình nghiên cứu đề tài: Hiện nay, các đề tài nghiên cứu về thừa kế tƣơng đối nhiều và ở các cấp độ khác nhau nhƣ các khoá luận cử nhân, luận văn cao học và các luận án tiến sĩ.

Ngoài ra, còn một số bài viết trong các tạp chí Luật học của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật của Bộ Tƣ Pháp, Tạp chí Toà án Nhân dân. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Các luận án tiến sĩ: - Phùng Trung Tập: “Thừa kế theo pháp luật của công dân Việt Nam từ năm 1945 đến nay”. Luận án nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của thừa kế theo pháp luật ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay. Nội dung chủ yếu của luận án làm rõ các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội ảnh hƣởng đến việc điều chỉnh pháp luật về diện và hàng thừa kế trong pháp luật dân sự Việt Nam.

- Phạm Văn Tuyết: “Thừa kế theo di chúc trong Bộ luật Dân sự Việt Nam”. Đề tài nghiên cứu những vấn đề nhƣ: khái niệm về di chúc, quyền của ngƣời lập di chúc, các điều kiện có hiệu lực của di chúc. - Trần Thị Huệ: “Di sản thừa kế theo pháp luật Việt Nam- những vấn đề lý luận và thực tiễn”. Luận án tập trung nghiên cứu về những vấn đề nhƣ: cơ sở lý luận về di sản thừa kế, quy định của pháp luật dân sự Việt Nam về di sản thừa kế, thanh toán và phân chia di sản thừa kế, thực tiễn áp dụng trong việc xác định, thanh toán, phân chia di sản thừa kế và kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về di sản thừa kế.

+ Luận văn cao học: - Nguyễn Thị Vĩnh: “Thừa kế theo pháp luật trong BLDS ViệtNam”. Nội dung chủ yếu gồm các vấn đề sau: khái niệm thừa kế theo pháp luật, diện và hàng thừa kế, thừa kế thế vị, các trƣờng hợp thừa kế theo phápluật. - Nguyễn Thị Hồng Bắc: “Một số vấn đề thừa kế theo pháp luật trong BLDS Việt Nam”. Đề tài nghiên cứu có tính sơ lƣợc về lịch sử của thừa kế theo pháp luật ở Việt Nam, một số nguyên tắc chủ yếu của thừa kế, các trƣờng hợp thừa kế theo pháp luật, căn cứ phân chia hàng thừa kế.

+ Các công trình nghiên cứu khác: - Viện Khoa học Pháp lý: “Bình luận khoa học một số vấn đề cơ bản của BLDS”. Các tập bình luận phân tích nội dung cơ bản của các qui đinh trong BLDS 1995 nói chung và các qui định về thừa kế nói riêng. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Viện Nghiên cứu về Nhà nƣớc và pháp luật: “Những vấn đề cơ bản về BLDSViệt Nam”. Đây là số tạp chí chuyên đề về BLDS (số 5/ 1995).Trong đó có chuyên đề về chế định thừa kế trong BLDS.

Chuyên đề này nghiên cứu các nguyên tắc cơ bản của điều chỉnh pháp luật về thừa kế, căn cứ khoa học để phân chia các hàng thừa kế. - Trƣờng Đại học Luật Hà Nội, số tạp chí chuyên đề về BLDS (1996). Trong đó có bài viết về những điểm mới của di sản dùng vào việc thờ cúng trong BLDS so với Pháp lệnh Thừa kế 1990. - Tòa án Nhân dân Tối cao: “Những vấn đề lý luận và thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả công tác giải quyết các tranh chấp thừa kế tại Tòa án nhân dân”.

Đây là công trình cấp bộ nghiên cứu về thừa kế, nội dung chủ yếu của đề tài là các vấn đề thực tiễn xét xử của Toà án trong việc giải quyết tranh chấp về thừa kế. - Nguyễn Ngọc Điện: “Một số suy nghĩ về thừa kế trong BLDS”.Tác giả so sánh pháp luật về thừa kế của Việt Nam qua các thời kỳ phát triển và so với chế định thừa kế trong Bộ luật Dân sự 3. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài: Mục đích của đề tài là dựa trên cơ sở lý luận để nghiên cứu các quy định của luật thực định về xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế và cách phân chia di sản thƣ̀a kế , Qua đó tìm ra những bất cập, thiếu sót của luật thực định để nêu phƣơng hƣớng hoàn thiện. Với mục đích trên, luận văn thực hiện một số nhiệm vụ sau đây: - Nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế và cách phân chia di sản thƣ̀a kế làm cơ sở để nghiên cứu các phần tiếp theo của luận văn.

Với nhiệm vụ này , tác giả xây dƣ̣ng các khái niệm khoa học về di sản , di sản thừa kế, thừa kế, di tă ̣ng v. Qua đó phân tích để tìm ra mối liên hệ biện chứng và sự khác nhau giữa chúng. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về viê ̣c xác đinh ̣ di sản và cách phân chia di sản. Với nhiệm vụ này, luận văn phân tích các quy định của BLDS, tìm hiểu mục đích, cơ sở của các điều luật nhằm đƣa ra cách hiểu điều luật mang tính khoa học và phù hợp với thực tiễn nhất.

Luận văn cũng tìm ra những bất cập, thiếu khoa học, thiếu chính xác trong quy định của pháp luật về thừa kế làm tiêu đề cho hƣớng hoàn thiện các quy định của BLDS. - Đƣa ra một số kiến nghị đề xuất hƣớng sửa đổi , bổ sung các điều luật nhằm hoàn thiện quy định của BLDS về viê ̣c xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế và cách phân chia di sản thừa kế Luận văn không nghiên cứu thừa kế nói chung mà chỉ tập trung làm rõ nội dung của viê ̣c xác đinh ̣ di sản thƣ̀a kế , cách phân chia di sản trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề chính nhƣ : Điều kiện để tài sản trở thành di sản thƣ̀a kế , quyền định đoạt và những hạn chế đối với quyền định đoạt của ngƣời lập di chúc, phƣơng thức xác định nghĩa vụ cho từng ngƣời thừa kế, phƣơng thức phân chia di sản theo di chúc.