Chương 1: Văn hóa môi trường và vấn đề văn hóa môi trường trong du lịch miền núi Việt Nam 1.1 Văn hóa môi trường: o Khái niệm Văn hóa: Văn hóa là một khái niệm rộng. Nó có mặt trong mọi hoạt động của con người. Hay nói cách khác, mọi hoạt động của con người đều cần phải có văn hóa. Ngày nay chúng ta đã quen thuộc những cụm từ và khái niệm về văn hóa có liên quan đến một lĩnh vực cụ thể nào đó,ví dụ như: Văn hóa thương mại, Văn hóa doanh nghiệp, Văn hóa thể thao, Văn hóa giao tiếp, Văn hóa du lịch, rồi Văn hóa đọc, Văn hóa ẩm thực, Văn hóa nghe- nhìn…Những cụm từ này bao hàm tất cả nội dung, hình thức thể hiện, những tiêu chí về mặt văn hóa gắn liền với những đặc thù của lĩnh vực khoa học, kinh tế hay xã hội mà nó mang tên.
Vậy Văn hóa là gì? Có hàng trăm định nghĩa khác nhau về Văn hóa, ở đây có thể trích dẫn một định nghĩa về văn hóa trong từ điển Tiếng Việt của trung tâm từ điển học như sau: “ Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử “[20, tr.1062] Định nghĩa về văn hóa có thể có rất nhiều, song chúng ta có thể xác định được những nội dung cơ bản của văn hóa trong các mặt [3, tr. - Văn hóa tinh thần (Nhận thức, ứng xử, tổ chức đời sống, văn học nghệ thuật…) Trong một góc nhìn rộng lớn thì tất cả những gì không phải là tự nhiên, những gì do con người sáng tạo ra phục vụ chính bản thân con người và được chọn lọc qua thời gian là văn hóa. Tuy nhiên những nhóm thành tựu văn hóa 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà chúng ta đã xác định ở trên thì không phải hoàn toàn độc lập, riêng rẽ mà có sự ảnh hưởng, tác động qua lại và điều chỉnh lẫn nhau. Chẳng hạn, không phải tất cả các thành tựu văn hóa vật chất đều đem lại lợi ích cho tất cả mọi người ở các mức độ khác nhau.
Văn hóa ứng xử sẽ làm chức năng điều chỉnh lợi ích của các thành phần trong các mối quan hệ đó. o Khái niệm Môi trường: Thuật ngữ môi trường là một khái niệm đa nghĩa có thể dùng trong nhiều trường hợp khác nhau. Trước hết “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và thiên nhiên” ( chương1, điều 1, Luật bảo vệ môi trường- 2005). Môi trường sống của con người là một phạm trù hẹp hơn của khái niệm môi trường.
Theo chức năng, môi trường sống được chia làm ba loại [10,tr.9-10]: Môi trường tự nhiên bao gồm các yếu tố tự nhiên, vật lý, hóa học, sinh học tồn tại khách quan bao quanh con người. Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa con người với con người, tạo nên sự thuận lợi hoặc trở ngại cho sự phát triển của các cá nhân hoặc từng cộng đồng dân cư. Môi trường nhân tạo là tập hợp các yếu tố tự nhiên và xã hội do con người sáng tạo nên và chịu sự chi phối của con người. Trong luận văn này còn đề cập đến một khái niệm môi trường đó là Môi trường du lịch: “ là môi trường tự nhiên bao gồm toàn bộ không gian lãnh thổ: đất, nước, không khí, các hệ sinh thái, các hệ động vật, thực vật, công trình kiến trúc và cảnh quan thiên nhiên nơi tiến hành các hoạt động du lịch” (Quy chế bảo vệ môi trường trong lĩnh vực du lịch) [5, tr.1] o Khái niệm Văn hóa môi trường: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong mối quan hệ giữa con người với môi trường xã hội thì văn hóa môi trường là việc điều chỉnh thái độ, hành vi ứng xử của những cá nhân hay những nhóm người có những lợi ích khác nhau nhưng lại liên quan đến nhau trong một xã hội đã được định hình.
Hay nói cách khác việc điều chỉnh các hành vi ứng xử là từ cả hai phía để đạt được sự hài hòa về lợi ích và phát triển bền vững. Tuy nhiên trong mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên thì việc điều chỉnh hành vi ứng xử chỉ thuộc về một phía: con người. Con người sẽ quyết định những điều kiện sống căn bản của mình thông qua thái độ ứng xử với môi trường tự nhiên. Ngay từ khi xuất hiện, con người đã sống giữa môi trường sống của mình.
Con người phải tận dụng và ứng phó với môi trường xung quanh để tồn tại. Vì vậy VHMT tuy tên gọi mới xuất hiện gần đây nhưng gốc của nó đã có từ xa xưa gắn với lịch sử của nhân loại. Đó là phương thức ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội trong quá trình tồn tại của con người. Vậy thế nào là VHMT? đến nay đã có một số tác giả đưa ra những ý kiến về khái niệm này.
Xuất phát từ việc phân tích văn hóa Việt Nam là loại hình văn hóa gốc nông nghiệp, hoạt động kinh tế chủ yếu ở đây là nông nghiệp trồng lúa nươc- một phương thức sản xuất mà sự thành bại phụ thuộc rất nhiều vào thiên nhiên.tác giả Nguyễn Quang cho rằng “…thái độ biết ơn thiên nhiên, yêu quý thiên nhiên- đó chính là VHMT ”[20,tr. Tác giả cho rằng VHMT có mặt trong nhiều lĩnh vực của đời sống ví như việc Bác Hồ phát động tết trồng cây đã trở thành nét đẹp văn hóa làm phong phú thêm VHMT. Việc phát động phong trào đường phố “xanh, sạch, đẹp” đó là việc đưa VHMT vào cuộc sống. VHMT là thành tố của văn hóa đô thị, văn hóa làng xã.
Theo tác giả thì điểm quan trọng nhất trong VHMT chính là nhận thức được tác động của con người (cá nhân và tập thể) đối với môi trường sống trước mắt và lâu dài. Từ đó giáo dục ý thức tôn trọng bảo vệ thiên nhiên 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bắt đầu bằng những hành động hết sức nhỏ bé đến những hành động mang tính toàn cầu. Trong cuốn “Một số vấn đề xã hội- nhân văn trong việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường ở Việt Nam, 2001”, tác giả Hà Huy Thành chủ biên đã dành trọn vẹn chương IV viết về văn hóa môi trường. Trên cơ sở khái niệm văn hóa và khái niệm môi trường, tác giả đưa ra khái niệm VHMT: “VHMT là tổng hợp những tri thức, giá trị, chuẩn mực, biểu trưng về việc khai thác tài nguyên và ứng xử với môi trường của con người được đúc kết từ kinh nghiệm thực tiễn trong quá trình tương tác với tự nhiên”[23, tr.
Ngoài việc phân tích những điểm tích cực và điểm hạn chế của VHMT Việt Nam truyền thống, và VHMT Việt Nam hiện đại, tác giả còn đưa ra vấn đề xã hội hóa và thể chế hóa và hiệu lực hoá VHMT. Việc xã hội hoá VHMT bao gồm hai quá trình, đó là giáo dục thế hệ trẻ và tăng cường yếu tố tham gia của các cộng đồng vào việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Vấn đề thể chế hoá và hiệu lực hoá VHMT là một bộ phận hợp thành không thể thiếu để VHMT có thể đi vào thực tiễn, phát huy tác dụng. Thực chất của quá trình này chính là vấn đề hiện thực hoá công tác quản lý môi trường: “Hoàn chỉnh hệ thống văn bản pháp luật bảo vệ môi trường (điều này được coi là liên quan đến VHMT vì các văn bản Pháp luật bảo vệ môi trường được xét với tư cách là một hệ thống chuẩn mực thành văn)”[23,tr.283] Nói đến vấn đề hiệu lực hoá là nói đến việc phải bằng cách nào đó hiện thực hoá được những mục đích đã đề ra.
Cũng theo tác giả Hà Huy Thành thì có hai phương cách để có thể đạt được điều này: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Thứ nhất, là bằng cách dùng thông tin và các hành vi giáo dục giúp đối tượng thay đổi nhận thức, từ đó dẫn tới việc họ sẽ tự điều chỉnh hành vi của họ theo hướng các giá trị mà xã hội mong muốn… Thứ hai, là phương pháp dễ bị coi là khô cứng nhưng nó có thể phát huy hiệu quả nhanh hơn phương pháp thứ nhất. Đó là việc áp dụng các phương pháp cứng rắn và những hình phạt nghiêm khắc để trừng phạt những hành vi làm tổn hại đến môi trường…”[23, tr.284] Nguyễn Hồng Hà, trong cuốn “Môi trường văn hoá với việc xây dựng lối sống con người Việt Nam” xuất bản năm 2005 cho rằng trong các nghiên cứu về môi trường văn hoá thì ảnh hưởng của con người văn hoá tới môi trường văn hoá chưa thực sự được quan tâm đúng mức. Trong bối cảnh hiện nay cần khẳng định trách nhiệm của con người đối với việc xây dựng môi trường sống, môi trường văn hoá thông qua hàng loạt phong trào và hành động thực tiễn nhằm phát triển đời sống văn hoá cộng đồng, gia đình, cá nhân. Tác giả viết: “Nếu mỗi con người không có được trách nhiệm này thì việc xây dung môi trường văn hoá trở nên hết sức khó khăn.
Vì thế chúng tôi cho rằng, bên cạnh việc chú ý xây dung môi trường văn hoá, đã đến lúc chúng ta cần đề cao việc hình thành, phát triển văn hoá môi trường theo những chuẩn mực cụ thể, trong đó ứng xử có văn hoá với môi trường phải trở thành một vấn đề trọng tâm, một hành động mang tính tự giác của cá nhân, nhóm xã hội, gia đình, cộng đồng.23] Chúng ta có thể tìm hiểu VHMT dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng thông thường đó là VHMT truyền thống và VHMT hiện đại. Khái niệm VHMT hiện đại có thể coi là xuất hiện từ hội nghị thế giới lần thứ nhất về môi trường năm 1972 tại Stockholm( Thụy Điển). Về căn bản con người Việt Nam từ lâu đời đã ứng xử với môi trường một cách hài hòa. Trong cách ứng xử với môi trường tự nhiên có nhiều yếu tố 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tích cực đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Điều này có thể lý giải đầu tiên là bằng văn hóa. Văn hóa truyền thống là hòa mình vào thiên nhiên, nương theo tự nhiên nên ít gây ra sự tàn phá với môi trường xung quanh.