Tổng quan nghiên cứu

Bến Tre là vùng đất giàu truyền thống cách mạng thuộc đồng bằng sông Cửu Long với diện tích tự nhiên 2.360,2 km2, nơi khởi nguồn phong trào Đồng Khởi năm 1960 và là chiếc nôi nuôi dưỡng nhiều thế hệ họa sĩ tài hoa. Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục tiểu học theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, việc giảng dạy môn Mĩ thuật đòi hỏi phải gắn liền với thực tiễn văn hóa địa phương nhằm phát triển toàn diện năng lực thẩm mĩ cho học sinh. Tuy nhiên, thực tế giảng dạy tại Trường Tiểu học Tân Trung với quy mô 593 học sinh phân bố ở 19 lớp học cho thấy nguồn tư liệu minh họa mang tính bản địa còn hạn chế, dẫn đến việc tiếp thu của học sinh khối lớp 3 còn mang tính rập khuôn, thiếu cảm xúc chân thực.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là hệ thống hóa các giá trị tạo hình đặc sắc trong gần 300 tác phẩm của họa sĩ Trường Chăm (Trương Văn Thắng, sinh năm 1949 tại Mỏ Cày Nam), từ đó xây dựng và thực nghiệm các biện pháp sư phạm nhằm nâng cao chất lượng dạy học phân môn vẽ tranh. Phạm vi không gian nghiên cứu được triển khai trực tiếp tại Trường Tiểu học Tân Trung, huyện Mỏ Cày Nam, tỉnh Bến Tre trong khung thời gian năm học 2022 - 2023. Luận văn tập trung can thiệp chuyên sâu trên đối tượng 96 học sinh khối lớp 3 và tham vấn ý kiến từ 28 giáo viên đang trực tiếp giảng dạy tại trường.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp góp phần duy trì tỷ lệ 100% học sinh hoàn thành chương trình mĩ thuật, đồng thời thúc đẩy tỷ lệ học sinh xuất sắc của nhà trường đạt trên 65%. Thông qua việc tích hợp di sản hội họa quê hương vào bài học, công trình không chỉ bồi dưỡng kỹ năng tạo hình mà còn khơi dậy lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ xứ Dừa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận tạo hình hiện đại và định hướng dạy học tích cực. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam năm 2007, tạo hình là thủ pháp sáng tạo nghệ thuật bằng ngôn ngữ hình khối, đường nét, màu sắc, chất cảm, không gian và bố cục nhằm phản ánh hiện thực qua lăng kính thẩm mĩ. Trong không gian hai chiều của hội họa, việc vận dụng đường nét và sắc độ giúp tái hiện chiều sâu ba chiều một cách ước lệ, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi từ 8 đến 9 tuổi.

Đồng thời, luận văn kế thừa hệ thống lý luận dạy học mĩ thuật của các tác giả đầu ngành tại Việt Nam cùng tài liệu tập huấn dự án giáo dục Việt - Bỉ kết hợp với Đại học Leuven. Phương pháp dạy học tích cực chuyển trọng tâm từ truyền thụ một chiều sang tương tác đa chiều, lấy học sinh làm trung tâm và giáo viên đóng vai trò định hướng khám phá.

Khung nghiên cứu vận dụng sâu sắc các khái niệm cốt lõi bao gồm: tranh phong cảnh, tranh sinh hoạt, tranh chân dung và năng lực thẩm mĩ đặc thù. Tư liệu thẩm mĩ được trích xuất từ hai công trình xuất bản năm 2002 của họa sĩ Trường Chăm gồm tập sách Những tác phẩm hội họa và tập Tranh kí họa do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành. Các tác phẩm tiêu biểu như Vườn dừa Châu Thành (1968), Đôi gánh quê hương (1970) và Giấc ngủ ban chiều ở ấp Phước Điền (1972) đóng vai trò là học liệu trực quan xuyên suốt quá trình thiết kế bài giảng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình thực nghiệm sư phạm chặt chẽ với phương pháp chọn mẫu chủ đích, bao quát toàn bộ 96 học sinh thuộc 3 lớp (3A, 3B và 3C) của Trường Tiểu học Tân Trung. Mẫu nghiên cứu có tính đại diện cao cho học sinh nông thôn Nam Bộ, trong đó có 11,5% học sinh thuộc diện gia đình khó khăn cần được hỗ trợ dụng cụ học tập. Đội ngũ khảo sát gồm 28 giáo viên (100% đạt chuẩn đại học, 50% có trên 20 năm kinh nghiệm đứng lớp và 11 giáo viên dạy giỏi cấp huyện).

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp quan sát sư phạm, khảo sát thực trạng bằng phiếu hỏi và tổ chức dạy học thực nghiệm chéo giữa các cặp lớp (3A đối chứng với 3B; 3B đối chứng với 3C) qua 3 chủ đề: "Trường em", "Mái ấm gia đình" và "Khu vườn nhỏ".

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính sản phẩm là nhằm đo lường chính xác sự biến chuyển về kỹ năng phác nét, sắp xếp bố cục và mức độ hứng thú học tập của học sinh. Dữ liệu được thu thập và xử lý qua 9 bảng thống kê tiêu chuẩn trong năm học 2022 - 2023, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao cho các kết luận sư phạm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm đã mang lại 3 phát hiện mang tính bước ngoặt về nhận thức và kỹ năng thực hành của học sinh:

  • Thứ nhất, giải quyết triệt để sự lúng túng trong xây dựng bố cục tranh: Trước thực nghiệm, hơn 62% học sinh khối 3 gặp khó khăn khi phân định mảng chính - mảng phụ, thường vẽ trực tiếp không qua phác thảo khiến hình ảnh bị lệch hoặc quá rời rạc. Sau khi tiếp cận phương pháp bố cục tự nhiên từ tranh ký họa của họa sĩ Trường Chăm, tỷ lệ bài vẽ có bố cục chặt chẽ, cân đối đã tăng lên 86,5% ở cả 3 lớp thực nghiệm.
  • Thứ hai, nâng cao rõ rệt kỹ thuật sử dụng đường nét và sắc độ: Trước can thiệp, nét vẽ của học sinh thường cứng nhắc, thiếu linh hoạt khi vẽ dáng người. Việc hướng dẫn thủ pháp bút sắt kết hợp điểm màu nước, sáp màu đặc trưng của tác giả đã giúp 88,2% học sinh tự tin tạo nét cong mềm mại và nét thẳng dứt khoát, cải thiện 37% chất lượng bài vẽ chân dung nhân vật gia đình.
  • Thứ ba, gia tăng vượt bậc mức độ hứng thú và khả năng cảm thụ văn hóa bản địa: Dữ liệu từ các tiết dạy thực nghiệm cho thấy mức độ rất hứng thú của học sinh tăng từ 51,8% lên 91,7%. Đặc biệt, 100% học sinh đã nhận diện và mô tả chính xác đặc trưng cây dừa Bến Tre với hơn 20 tàu lá sum suê cùng hệ thống mương rạch sông nước miền Tây, vượt trội hoàn toàn so với việc chỉ quan sát tranh mẫu thông thường trong sách giáo khoa.

Thảo luận kết quả

Sự thành công của mô hình thực nghiệm bắt nguồn từ tính tương đồng sâu sắc giữa ngôn ngữ tạo hình của họa sĩ Trường Chăm và đặc điểm tư duy của trẻ em lứa tuổi tiểu học. Họa sĩ xuất thân từ chiến sĩ cách mạng, vẽ ký họa bằng bút sắt, mảng than và điểm màu nước giản dị ngay tại chiến trường khói lửa. Cách thể hiện mộc mạc, đường nét cô đọng, hình tượng chắt lọc từ thực tế đời sống đã xóa bỏ rào cản hàn lâm phức tạp, giúp học sinh dễ dàng nắm bắt cấu trúc sự vật.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu về phương tiện dạy học mĩ thuật của các chuyên gia sư phạm giai đoạn 2011 - 2017, việc đưa trực tiếp di sản của một họa sĩ địa phương vào bài giảng tạo ra hiệu ứng tiếp nhận cảm xúc mạnh mẽ hơn hẳn các tài liệu minh họa chung chung. Trẻ em nông thôn Bến Tre nhìn thấy chính cuộc sống thường nhật của mình từ bóng dừa, dòng sông Cổ Chiên, Hàm Luông đến chiếc áo bà ba, khăn rằn Nam Bộ.

Về mặt biểu diễn dữ liệu khoa học, toàn bộ kết quả can thiệp có thể được trực quan hóa thông qua hệ thống biểu đồ cột và bảng tổng hợp 9 chỉ số. Biểu đồ tăng trưởng cho thấy đường cong hứng thú học tập tăng vọt 39,9% sau 2 tiết học thực hành, đồng thời biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu đánh giá sản phẩm đạt mức hoàn thành tốt chiếm trên 78% tổng số 96 bài vẽ thực nghiệm.

Mức độ hứng thú trước và sau thực nghiệm (Khối 3 - TH Tân Trung):
Trước can thiệp: [██████████░░░░░░░░░░] 51,8%
Sau can thiệp:   [██████████████████░░] 91,7% (Tăng +39,9%)

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm thành công tại địa bàn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa công tác dạy học mĩ thuật:

  • Xây dựng ngân hàng học liệu số hóa di sản hội họa địa phương: Giáo viên mĩ thuật chủ trì tuyển chọn, số hóa toàn bộ hơn 70 tác phẩm ký họa quý giá của họa sĩ Trường Chăm đang lưu giữ tại các bảo tàng thành hệ thống slide tương tác và video phân tích nét vẽ trước tháng 9/2024, bảo đảm 100% tiết dạy chủ đề quê hương có tư liệu bản địa trực quan.
  • Chuẩn hóa cấu trúc tiến trình bài dạy theo hướng tinh gọn: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn chỉ đạo giáo viên cố định thời lượng hoạt động khám phá và hướng dẫn vẽ dưới 15 phút, đồng thời gia tăng thời gian thực hành cá nhân lên 18 đến 22 phút trong mỗi tiết học 35 phút, hướng tới mục tiêu 95% học sinh hoàn thành bài vẽ ngay tại lớp.
  • Tổ chức các buổi tập huấn chuyên đề và sáng tác dã ngoại: Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Mỏ Cày Nam phối hợp với Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Bến Tre định kỳ tổ chức 02 đợt sinh hoạt chuyên môn mỗi năm học cho hơn 50 giáo viên mĩ thuật toàn huyện, học tập phương pháp ký họa thực tế và kỹ thuật khai thác tranh địa phương.
  • Đầu tư cơ sở vật chất và quỹ hỗ trợ thiết bị học tập: Nhà trường trích quỹ hoạt động và vận động xã hội hóa giáo dục tối thiểu 30 triệu đồng mỗi năm để bổ sung màu vẽ, bút sắt, giấy vẽ chuyên dụng cho phòng học bộ môn, cam kết hỗ trợ 100% đồ dùng học tập cho 11,5% học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và tính ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

  • Giáo viên Mĩ thuật cấp Tiểu học và Trung học cơ sở: Tiếp cận bộ giáo án thực nghiệm mẫu chuẩn mực theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018; ứng dụng trực tiếp các phương pháp hướng dẫn bố cục, kỹ thuật bút sắt và cách thức khơi gợi cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh trong các bài vẽ tranh phong cảnh, chân dung.
  • Cán bộ quản lý chuyên môn tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Nắm bắt cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng về hiệu quả của việc đưa nội dung giáo dục địa phương vào chương trình chính khóa; sử dụng làm căn cứ chỉ đạo xây dựng tài liệu giáo dục địa phương cấp tỉnh.
  • Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Sư phạm Nghệ thuật: Tham khảo khung phương pháp luận nghiên cứu thực nghiệm sư phạm mĩ thuật hoàn chỉnh với 9 bảng biểu xử lý số liệu chi tiết; vận dụng làm mô hình mẫu cho các đề tài khóa luận, luận văn thạc sĩ chuyên ngành lý luận dạy học.
  • Các nhà nghiên cứu văn hóa, mỹ thuật và lịch sử Nam Bộ: Khai thác nguồn tư liệu hệ thống về cuộc đời hoạt động cách mạng và phong cách sáng tạo hơn 300 tác phẩm tranh ký họa, khắc gỗ của họa sĩ Trường Chăm – một nhân chứng lịch sử tiêu biểu của phong trào Đồng Khởi Bến Tre.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao hội họa của họa sĩ Trường Chăm lại đặc biệt phù hợp với học sinh lớp 3?
Tranh của họa sĩ Trường Chăm chủ yếu sáng tác bằng bút sắt điểm màu nước với nét vẽ mộc mạc, dứt khoát và hình tượng chắt lọc trực tiếp từ đời sống sinh hoạt Nam Bộ. Cấu trúc tạo hình đơn giản, gần gũi này tương thích hoàn hảo với đặc điểm tâm lý trực giác ngây thơ của trẻ 8 tuổi, giúp 96 học sinh thực nghiệm dễ dàng tiếp thu mà không bị gò bó bởi các quy chuẩn hàn lâm phức tạp.

Quy mô mẫu và cách thức chia nhóm thực nghiệm trong luận văn được tiến hành như thế nào?
Luận văn tiến hành chọn mẫu thực nghiệm trên toàn bộ 96 học sinh khối lớp 3 của Trường Tiểu học Tân Trung, phân chia thành 3 lớp 3A, 3B và 3C. Tác giả áp dụng phương thức thực nghiệm chéo luân phiên giữa các lớp qua 3 chủ đề học tập riêng biệt, kết hợp phân tích đối chứng sản phẩm trước và sau can thiệp để đảm bảo tính khách quan tuyệt đối cho 9 bảng số liệu.

Tiến trình thời gian một tiết dạy mĩ thuật thực nghiệm được phân bổ ra sao để đạt hiệu quả cao nhất?
Tiết học 35 phút được cấu trúc khoa học: dành tối đa 15 phút cho hai hoạt động khám phá và hướng dẫn vẽ có lồng ghép tranh minh họa; dành trọn vẹn từ 18 đến 22 phút cho học sinh trực tiếp thực hành sáng tạo; thời gian còn lại dành cho trưng bày và nhận xét sản phẩm. Quy trình này giúp 100% học sinh hoàn thành tranh vẽ ngay trên lớp.

Nghiên cứu làm thế nào để tích hợp tranh đề tài chiến tranh vào giảng dạy cho học sinh tiểu học?
Tác giả đã khéo léo tuyển chọn những bức ký họa mang tính nhân văn sâu sắc như hình ảnh mẹ vá áo, lớp học dã chiến dưới rặng dừa hay nụ cười chú bộ đội đội mũ tai bèo. Cách tiếp cận này giúp học sinh tiếp nhận bài học lịch sử một cách tự nhiên, gia tăng lòng tự hào dân tộc và tình yêu thương gia đình mà không gây cảm giác nặng nề.

Kết quả nổi bật nhất về năng lực tạo hình của học sinh sau nghiên cứu là gì?
Tỷ lệ học sinh tự tin xử lý bố cục cân đối tăng từ dưới 38% lên 86,5%, đồng thời kỹ năng phối hợp nét vẽ và màu sắc đạt mức chuẩn xác trên 88,2%. Toàn bộ học sinh khối 3 tham gia thực nghiệm đều hoàn thành tốt môn học, góp phần quan trọng duy trì tỷ lệ phổ cập giáo dục đúng độ tuổi đạt 100% tại nhà trường.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa và khẳng định giá trị nghệ thuật đặc sắc trong gần 300 tác phẩm hội họa của họa sĩ - thương binh Trường Chăm đối với sự nghiệp văn hóa và giáo dục tỉnh Bến Tre.
  • Xây dựng thành công quy trình sư phạm 4 bước tích hợp tranh ký họa địa phương vào dạy học mĩ thuật lớp 3 theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Nâng cao tỷ lệ hứng thú học tập của 96 học sinh thực nghiệm từ 51,8% lên 91,7%, đồng thời cải thiện vượt bậc kỹ năng dựng bố cục và sử dụng đường nét đạt trên 86%.
  • Đóng góp bộ học liệu trực quan bản địa giàu ý nghĩa lịch sử cho 28 cán bộ, giáo viên và 593 học sinh Trường Tiểu học Tân Trung.
  • Xác lập mô hình mẫu về việc gắn kết di sản nghệ thuật quê hương với nhiệm vụ giáo dục phẩm chất yêu nước và năng lực thẩm mĩ cho thế hệ trẻ.

Đóng góp lớn nhất của công trình là chứng minh tính khả thi và hiệu quả vượt trội của việc địa phương hóa học liệu mĩ thuật trong nhà trường phổ thông. Trong giai đoạn 2024 - 2025, mô hình cần được tiếp tục hoàn thiện và chuyển giao nhân rộng cho toàn bộ khối lớp 4 và lớp 5 trên địa bàn huyện Mỏ Cày Nam. Kính mời quý thầy cô giáo, các nhà quản lý giáo dục và bạn đọc quan tâm cùng nghiên cứu, chia sẻ và ứng dụng sáng tạo nguồn tư liệu này vào thực tiễn giảng dạy tại các cơ sở giáo dục trên toàn quốc.