phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung luận văn đƣợc trình bày thành ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận Chƣơng 2: Vận dụng lý thuyết tình huống vào dạy học một số nội dung của chƣơng trình hình học 10 THPT Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Phƣơng pháp dạy học hiện đại và đổi mới phƣơng pháp dạy học Toán THPT ở Việt Nam 1. Nhu cầu và định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán THPT ở Việt Nam Theo xu thế phát triển của xã hộị, giáo dục Việt Nam cần có hƣớng phát triển phù hợp để đào tạo những con ngƣời mới với các phẩm chất, năng lực, kiến thức thích ứng trong thời kỳ hội nhập và phát triển. Một yêu cầu cấp thiết đã đƣợc đặt ra cho ngành giáo dục và đào tạo của nƣớc ta trong thời gian gần đây là việc đổi mới PPDH.
“Phải đổi mới phƣơng pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tƣ duy sáng tạo của ngƣời hoc. Từng bƣớc áp dụng các phƣơng pháp tiên tiến và phƣơng tiện hiện đại vào quá trình dạy học. Giáo dục phổ thông với những đặc thù riêng, có định hƣớng giáo dục đào tạo thích hợp trong xu hƣớng đổi mới đƣợc thể chế hóa trong Luật Giáo Dục (1998) “Phƣơng pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh.” Từ nhiều năm gần đây, những tƣ tƣởng chủ đạo của đổi mới PPDH đƣợc phát biểu dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ “Phát huy tính tích cực ”, “Phƣơng pháp dạy học tích cực ”, “Phƣơng pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm ”, “Tích cực hoá hoạt động học tập”. Theo Nguyễn Bá Kim, 2007 [14], cần nêu bật bản chất của tất cả các ý tƣởng này nhƣ là định hƣớng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của việc đổi mới PPDH cần hƣớng vào việc tổ chức cho HS “học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo.” Nhƣ vậy quan điểm chung của việc đổi mới PPDH chính là hoạt động hoá HS.
Đổi mới PPDH môn Toán hiện nay ở trƣờng THPT cũng không nằm ngoài quan điểm chung đó. Cụ thể, định hƣớng đổi mới PPDH môn Toán ở trƣờng THPT gồm các nội dung cơ bản sau [14, tr. 113-122]: Xác lập vị trí chủ thể của HS, bảo đảm tính tự giác, tích cực chủ động và sáng tạo của hoạt động học tập đƣợc thực hiện độc lập hoặc trong giao lƣu; Tri thức dạy học cần đƣợc cài đặt trong những tình huống có dụng ý sƣ phạm; Cần coi trọng dạy việc học, dạy tự học thông qua toàn bộ quá trình dạy học; Tự tạo và khai thác các phƣơng tiện dạy học để tiếp nối và gia tăng sức mạnh của con ngƣời; Tạo niềm tin lạc quan học tập dựa trên lao động và thành quả của bản thân HS; Xác định vai trò mới của ngƣời GV với tƣ cách ngƣời thiết kế, uỷ thác, điều khiển và thể chế hoá. Trong đó hai vai trò uỷ thác và thể chế hoá đƣợc nhấn mạnh trong LTTH.
Phương pháp dạy học hiện đại và quan điểm dạy học tích cực Sự phát triển của các nghiên cứu và thực tiễn giáo dục diễn ra ở quy mô toàn cầu đã và đang tạo ra cơ hội thuận lợi để giáo dục Việt Nam nhanh có thể tiếp cận với xu thế mới, tri thức mới, những cơ sở lý luận dạy học hiện đại và tận dụng các kinh nghiệm quốc tế để đổi mới và phát triển. Mỗi khi có một tƣ tƣởng sƣ phạm mới xuất hiện (thƣờng là đƣợc giới thiệu từ nƣớc ngoài) là lại có những sự nghiên cứu để tìm hiểu bản chất và tìm cách vận dụng chúng vào thực tiễn dạy học ở Việt Nam. Trong những năm gần đây, ngƣời ta hay nói đến một số cách tiếp cận dạy học mới nhƣ dạy học lấy HS làm trung tâm, dạy học theo lý thuyết kiến LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo, dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học theo quan điểm sƣ phạm học tƣơng tác, vận dụng LTTH trong dạy học, các phƣơng pháp tích cực trong dạy học. Thực chất có thể coi đó là những tƣ tƣởng dạy học hiện đại.
Theo Nguyễn Cảnh Toàn, 1997 [25], để vận dụng những tƣ tƣởng này vào thực tiễn phải sử dụng một hệ thống PPDH tƣơng ứng, có thể gọi là các PPDH hiện đại. Bản chất của các PPDH hiện đại là cách dạy và học hƣớng vào HS- lấy HS và năng lực làm trung tâm, thay cho cách dạy học “truyền thống”- lấy GV và kiến thức làm trung tâm. Bản chất đó cũng đƣợc thể hiện trong quan điểm dạy học tích cực - dạy học hƣớng vào việc tích cực hóa hoạt động học tập của HS. Xu thế chuyển PPDH sang quan điểm dạy học tích cực là một xu hƣớng lớn mà GV, HS ngày nay cần chú ý.
Thuật ngữ “nhà trƣờng tích cực”, “giáo dục tích cực”, “phƣơng pháp tích cực” xuất hiện trên thế giới từ đầu thế kỷ XX, và giới thiệu ở Việt Nam từ đầu thập kỷ 90 thế kỷ XX. Cũng theo Nguyễn Cảnh Toàn, 1997 [25], khái niệm PPDH tích cực không phải là một PPDH cụ thể, mà là một khái niệm rộng, bao gồm nhiều phƣơng pháp, hình thức, kỹ thuật cụ thể khác nhau nhằm hƣớng vào việc tích cực hoá hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của HS. Hoạt động dạy học theo quan điểm tích cực đƣợc thực hiện trên cơ sở sự hợp tác và giao tiếp giữa GV với HS và giữa những HS với nhau ở mức độ cao. Vai trò của GV trong quá trình dạy học tích cực không những là ngƣời tổ chức, hƣớng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi cho HS hoạt động để tự HS chiếm lĩnh tri thức mà GV còn đóng vai trò là trọng tài, cố vấn cho các cuộc tranh luận, đối thoại HS-HS, HS-GV, để khẳng định về mặt khoa học kiến thức do HS tự tìm ra.
Cuối cùng GV là ngƣời kiểm tra, đánh giá kết quả tự học của HS trên cơ sở tự đánh giá, tự điều chỉnh của HS. Theo tài liệu về đổi mới PPDH môn Toán THPT của Bộ GD&ĐT, 2003 [6], bản chất của các PPDH tích cực thể hiện qua các đặc trƣng cơ bản sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của HS HS đƣợc cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chƣa rõ, chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã đƣợc GV sắp đặt. Đƣợc đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, HS trực tiếp quan sát, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình. Từ đó nắm đƣợc kiến thức, kỹ năng mới đồng thời nắm đƣợc phƣơng pháp làm ra kiến thức, kỹ năng đó, không rập khuôn theo những khuôn mẫu sẵn có, đƣợc bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo.
Dạy và học chú trọng rèn luyện PP tự học Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh với sự bùng nổ thông tin khoa học, kỹ thuật, công nghệ phát triển nhƣ vũ bão thì không thể nhồi nhét vào đầu HS khối lƣợng kiến thức ngày càng nhiều. Phải quan tâm dạy cho HS phƣơng pháp học ngay từ cấp tiểu học và càng lên cấp học cao hơn càng cần phải đƣợc chú trọng. Trong các phƣơng pháp học thì cốt lõi là phƣơng pháp tự học, tự học dƣới sự hƣớng dẫn của GV. Nếu GV rèn luyện cho HS có đƣợc phƣơng pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con ngƣời.
Vì vậy ngày nay ngƣời ta nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động. Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác Lớp học là môi trƣờng giao tiếp giữa các yếu tố của một hệ thống dạy học tối thiểu. Ở đó các tri thức, kỹ năng, thái độ có thể đƣợc hình thành một cách hiệu quả qua mối quan hệ hợp tác GV-HS, HS-HS trên con đƣờng chiếm lĩnh nội dung học tập. Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết các vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung.
Trong hoạt động hợp tác, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tính cách năng lực của mỗi thành viên đƣợc bộc lộ, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tƣơng trợ. Mô hình hợp tác trong xã hội đƣa vào đời sống học đƣờng sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội. Kết hợp đánh giá của GV với tự đánh giá của HS Trong PPDH tích cực, GV hƣớng dẫn HS phát triển kỹ năng tự đánh giá, tạo điều kiện để HS đánh gía lẫn nhau để tự điều chỉnh cách học. Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống.
Do đó năng lực này rất cần trang bị cho HS ngay trong nhà trƣờng phổ thông. Có thể thấy rõ hơn sự phát triển của các PPDH và vị trí của các PPDH hiện đại qua sự phân loại các quan điểm dạy học của JeanVial (1986) và bảng so sánh giữa quan điểm dạy học truyền thống không tích cực với quan điểm dạy học hiện đại tích cực nêu sau đây. Trong các lý luận dạy học, thƣờng nêu hệ thống dạy học tối thiểu gồm ba thành tố cơ bản là giáo viên (GV), học sinh (HS) và khách thể (KT-có thể là đối tƣợng, mục tiêu, tri thức…). Ba thành tố này có mối quan hệ hữu cơ tác động qua lại lẫn nhau, đƣợc coi là ba đỉnh của một tam giác, gọi là “tam giác didactic”.1:Tam giác didactic KT 1.
Nắm vững kiến thức và cách dạy 1 2. Cách học, cách chiếm lĩnh 2 3. Quan hệ sƣ phạm và cá nhân GV HS 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.