Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 1. Một số khái niệm liên quan 1. Giới, lồng ghép giới và một số khái niệm liên quan Việc hiểu rõ và thống nhất các khái niệm, thuật ngữ cơ bản về giới sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn bản chất của vấn đề, giúp phân tích giới, xác định được vấn đề giới và căn nguyên sâu xa của vấn đề bất bình đẳng giới nhằm LGG, giải quyết vấn đề hiệu quả.
Nói cách khác, nói đến giới là nói đến các quan niệm, thái độ, hành vi, các mối quan hệ và tương quan về địa vị xã hội của nữ giới và nam giới trong một bối cảnh cụ thể. Những điều này có được do học hỏi qua quá trình xã hội hóa, có thể thay đổi theo thời gian và có sự khác nhau giữa các nền văn hóa và xã hội khác. Giới tính: chỉ sự khác biệt giữa nữ giới và nam giới xét về mặt sinh học [38, Khoản 2, điều 5] (cấu tạo hoocmon, nhiễm sắc thể, các cơ quan sinh dục…). Những khác biệt sinh lý phổ biến giữa nam và nữ giới thường được xác định ngay từ khi sinh ra, đó là những đặc trưng về thể chất của cơ thể.
Là những đặc trưng không thay đổi được. ví dụ: chỉ phụ nữ mới sinh con, nam giới thì có tinh trùng. Định kiến giới: là nhận thức, thái độ đánh giá thiên lệch, tiêu cực về đặc điểm, vị trí, vai trò và năng lực của nam hoặc nữ [38, Khoản 4, Điều 5]. Vai trò giới: thể hiện những công việc và hoạt động cụ thể mà nữ giới hoặc nam giới thực tế đang làm.
Nó bị chi phối bởi độ tuổi, giai cấp, chủng tộc, dân tộc, tín ngưỡng, môi trường địa lý, kinh tế và chính trị. Có ba loại vai trò: Vai trò sản xuất: là những công việc do nữ giới hoặc nam giới làm nhằm tạo ra thu nhập bằng tiền hoặc hiện vật. Ví dụ: vai trò sản xuất của nữ giới là trồng trọt, chăn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nuôi, làm vườn… còn vai trò sản xuất của nam giới thường thể hiện ở các công việc như cày bừa, khai thác gỗ… [44, tr16]. Vai trò tái SXSLĐ hay còn gọi là vai trò sinh sản và nuôi dưỡng, là những hoạt động tạo ra nòi giống, duy trì và tái tạo sức lao động.
Ở Việt Nam đặc biệt là vùng nông thôn thì vai trò này chủ yếu là do phụ nữ đảm nhận (sinh con, chăm sóc, nuôi dưỡng con cái). Vai trò cộng đồng: là những công việc do nữ giới hoặc nam giới thực hiện ở cấp cộng đồng như làng, bản, khối phố, họ hàng… nhằm đáp ứng các nhu cầu chung như xây dựng đường làng, ngõ xóm, giữ gìn trật tự vệ sinh hoặc trao đổi thông tin, họp hành, lễ hội, đám cưới, đám ma… vai trò này chủ yếu là nam giới thực hiện [44, tr16]. Nhu cầu giới: Là nhu cầu, mong muốn của giới nam hoặc nữ nhằm cải thiện đời sống của họ (như cơm ăn, áo mặc, nhà ở, điện nước, chất đốt) và nâng cao địa vị của họ (phát triển trí tuệ, phát huy năng lực bản thân, nâng cao địa vị và vị thế trong xã hội như thông tin, được học tập, tham gia bầu cử, hội họp…) Có 2 nhóm nhu cầu: nhu cầu thực tế và nhu cầu chiến lược (còn gọi là lợi ích giới). Nhu cầu thực tế: là những thứ rất cụ thể: lương thực, thực phẩm, quần áo, nhà ở, nước sạch… Nhu cầu chiến lược là những nhu cầu xuất phát từ chênh lệch vị thế xã hội của nam giới và nữ giới.
Những nhu cầu chiến lược này khi được đáp ứng sẽ làm thay đổi vị thế và địa vị của hai giới theo hướng bình đẳng hơn. Nhu cầu chiến lược của nữ giới có thể là được nam giới chia sẻ việc nhà, được công bằng trong tuyển dụng; nhu cầu chiến lược của nam giới có thể là được chia sẻ gánh nặng kiếm sống cho gia đình… [44, tr17]. Một dự án XĐGN không những tạo việc làm cho cả nam và nữ tăng thu nhập mà còn tạo điều kiện giúp họ đổi mới vai trò truyền thống của mình, từ đó nâng cao bình đẳng giới thì đó là đã đáp ứng nhu cầu chiến lược. Bình đẳng giới: là môi trường trong đó cả nữ giới và nam giới được hưởng vị trí như nhau, họ có cơ hội bình đẳng để phát triển đầy đủ tiềm năng của mình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm cống hiến cho sự phát triển quốc gia và được hưởng lợi từ các kết quả đó [44, tr19].
BĐG không chỉ đơn giản là giới nam và nữ tham gia như nhau trong tất cả các hoạt động mà có nghĩa là cả hai giới được công nhận và hưởng các vị thế ngang nhau trong xã hội. Môi trường xã hội (bao gồm: hệ thống pháp luật, chính sách, quan điểm, nhận thức, thái độ và hành vi của mọi người trong xã hội) cần đảm bảo cho sự tồn tại bình đẳng về vị trí xã hội, về cơ hội tiếp cận và kiểm soát các nguồn lợi ích. Phân biệt đối xử về giới: là việc hạn chế, loại trừ, không công nhận hoặc không coi trọng vai trò, vị trí của nam và nữ, gây bất bình đẳng giữa nam và nữ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình [38, Khoản 5, Điều 5]. Trong Công ước của Liên hợp quốc về Xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (CEDAW), thuật ngữ “phân biệt đối xử đối với phụ nữ” có nghĩa là bất kỳ sự phân biệt, loại trừ hay hạn chế nào dựa trên cơ sở giới tính làm ảnh hưởng hoặc tổn hại, vô hiệu hóa việc phụ nữ được công nhận, thụ hưởng, hay thực hiện các quyền con người và những tự do cơ bản trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, dân sự và các lĩnh vực khác trên cơ sở bình đẳng nam nữ bất kể tình trạng hôn nhân của họ như thế nào.
Lồng ghép giới: Ủy ban Kinh tế và xã hội ( ECOSOC) cho rằng: Lồng ghép giới là quá trình đánh giá những ngụ ý có thể có cho cả nam và nữ trong việc thực hiện các hành động: từ việc xây dựng pháp luật đến chính sách, chương trình ở mọi cấp độ [44, tr109]. Theo Ủy ban Quốc gia Vì sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam: Lồng ghép giới là phương pháp tiếp cận và là một biện pháp mang tính chiến lược nhằm đạt được bình đẳng giới trên diện rộng trong xã hội bằng cách đưa yếu tố giới vào mọi thiết chế cũng như các lĩnh vực của đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội và gia đình [58]. Hội đồng Kinh tế và Xã hội của Liên hợp quốc (1997) đã đưa ra định nghĩa lồng ghép giới là quá trình đánh giá những vấn đề liên quan đến phụ nữ và nam giới LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của bất kỳ hành động nào đã được lên kế hoạch, bao gồm pháp luật, các chính sách hoặc các chương trình trong tất cả các lĩnh vực và tất cả mọi cấp độ. Lồng ghép giới là một chiến lược để làm cho các mối quan tâm và kinh nghiệm của phụ nữ cũng như nam giới là một phần không thể tách rời trong thiết kế, giám sát và đánh giá các chính sách và chương trình trong tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế và xã hội.
Như vậy phụ nữ và nam giới hưởng lợi như nhau và bất bình đẳng không tồn tại lâu dài. Mục tiêu cuối cùng của lồng ghép giới là đạt được bình đẳng giới [44]. Bản thân lồng ghép giới không phải là mục tiêu mà là một chiến lược, một cách tiếp cận, một cách thức để đạt mục tiêu bình đẳng giới. Như vậy, trong phạm vi đề tài này, tôi xin chọn khái niệm về lồng ghép giới của Ủy ban Quốc gia Vì sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam.
Công tác xã hội, nhân viên công tác xã hội. Khái niệm Công tác xã hội: Công tác xã hội được xem như một khoa học, một nghệ thuật can thiệp đối với những vấn đề xã hội để tạo nên những chuyển biến xã hội. Hiện có nhiều định nghĩa khác nhau về công tác xã hội: Định nghĩa của Hiệp hội quốc gia nhân viên xã hội Mỹ (NASW - 1970): "Công tác xã hội là một chuyên ngành để giúp đỡ cá nhân, nhóm hoặc cộng đồng tăng cường hay khôi phục việc thực hiện các chức năng xã hội của họ và tạo những điều kiện thích hợp nhằm đạt được các mục tiêu đó” [60, pg 5]. Định nghĩa của Hiệp hội nhân viên công tác xã hội Quốc tế thông qua tháng 7 năm 2000 tại Montréal, Canada (IFSW): "Nghề Công tác xã hội thúc đẩy sự thay đổi xã hội, giải quyết vấn đề trong mối quan hệ của con người, tăng năng lực và giải phóng cho người dân nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày càng thoải mái, dễ chịu.
Vận dụng các lý thuyết về hành vi con người và hệ thống xã hội, Công tác xã hội tương tác vào những điểm giữa con người với môi trường của họ. Nhân quyền và Công bằng xã hội là các nguyên tắc căn bản của nghề" [28, Tr12]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2004, Liên đoàn CTXH chuyên nghiệp quốc tế họp ở Canada đã thảo luận, bổ sung và đưa ra định nghĩa: “CTXH là hoạt động chuyên nghiệp nhằm tạo ra sự thay đổi của xã hội, bằng sự tham gia vào quá trình giải quyết các vấn đề xã hội (vấn đề nảy sinh trong mối quan hệ xã hội) vào quá trình tăng cường năng lực và giải phóng tiềm năng của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng. CTXH đã giúp cho con người phát triển đầy đủ, hài hòa hơn và đem lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người dân” [28, Tr12].
Như vậy có thể hiểu: Công tác xã hội là một khoa học, một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và cộng đồng nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội để họ tự mình giải quyết vấn đề một cách bền vững; đồng thời công tác xã hội thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần bảo đảm an sinh xã hội. Nhân viên công tác xã hội.