Lời mở đầu Hiến chương, Liên Hợp Quốc đã khẳng định “sự tin tưởng vào những quyền cơ bản của con người, vào nhân phẩm và giá trị của con người” [23]. Theo qui định của những văn bản này thì việc tôn trọng, bảo đảm và thực thi các quyền con người là trách nhiệm của các quốc gia thành viên. Nhà nước không chỉ luật hóa các tiêu chí quốc tế về quyền con người mà còn có trách nhiệm đưa ra các biện pháp bảo đảm thực thi cũng như bảo vệ quyền con người khi bị xâm hại. Bình đẳng được xem là một trong những quyền con người cơ bản, trong đó có sự bình đẳng tiếp cận các dịch vụ pháp lý.
Tuy nhiên, đối với những người có hoàn cảnh đặc biệt, thiệt thòi trong xã hội, không có khả năng, điều kiện sử dụng dịch vụ pháp lý thì nhà nước phải có trách nhiệm trợ giúp cho họ. Chỉ có sự trợ giúp pháp lý của nhà nước thì quyền con người của các đối tượng bị thiệt thòi, yếu thế trong xã hội mới có cơ hội được thực thi. Vì vậy, trợ giúp pháp lý là đòi hỏi tất yếu của việc bảo đảm thực thi quyền con người trong thời đại ngày nay. Thứ hai, đòi hỏi của xu thế xã hội dân sự.
Sự ra đời và ngày càng lớn mạnh của các tổ chức xã hội dân sự đã tác động rất lớn đến việc cải thiện vai trò, trách nhiệm và thực hiện nghĩa vụ của nhà nước với cộng đồng. Thông qua sức mạnh truyền thông, dư luận tiến bộ, các tổ chức này đại diện cho những nhóm người khác nhau trong xã hội đòi hỏi nhà nước phải ghi nhận và đưa ra biện pháp để bảo đảm bảo vệ và thực thi các quyền con người cơ bản. Thứ ba, yêu cầu thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội. Sự phát triển xã hội chỉ đạt được một cách toàn diện khi không có bất cứ sự loại trừ đối với bất cứ đối tượng nào.
Tuy nhiên, một số nhóm lại gặp khó khăn hoặc không thể tiếp cận với các chính sách ưu đãi dành cho mình. Vì vậy, cần phải có cơ chế giúp họ hiểu biết, hoàn thành các thủ tục pháp lý để tiếp nhận sự ưu đãi, đầu tư và phát triển kinh tế, đời sống gia đình. Thứ tư, chia sẻ một phần trách nhiệm của nhà nước. Mặc dù, nghĩa vụ thực thi pháp luật chủ yếu thuộc về các nhà nước, song, các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác cũng có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi, phối hợp cùng đại diện công 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền đưa các quy phạm pháp luật đi vào đời sống, góp phần bảo đảm pháp chế và trật tự xã hội.
Đặc biệt, trong thế giới nhiều biến động, nhà nước không phải là bộ máy duy nhất và toàn năng thực hiện việc quản lý xã hội mà cần có sự chia sẻ của các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác. Do đó, sự ra đời của trợ giúp pháp lý với sự tham gia của các yếu tố phi nhà nước nhằm đáp ứng phần nào đòi hỏi về sự san sẻ trách nhiệm giữa các chủ thể trong xã hội. Thứ năm, nhằm bảo đảm quyền của các nhóm người yếu thế. Cùng với yêu cầu bảo đảm các quyền con người, đây là một trong những nguyên nhân chính yếu dẫn đến sự ra đời của trợ giúp pháp lý.
Bởi các nhóm người yếu thế là những người có khả năng hạn chế hoặc không có khả năng tiếp cận với các quy định, chính sách pháp luật, do đó, các quyền con người của họ dễ bị bỏ quên hoặc bị vi phạm, vì vậy, cần phải có một cơ chế hữu hiệu giúp những người này vượt qua khó khăn, bảo đảm các quyền lợi chính đáng của mình. Điều này cũng chính là bảo đảm công bằng và công lý trong xã hội. Như vậy, ngay từ khi ra đời, trợ giúp pháp lý đã gắn liền với nhóm người yếu thế và có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo các quyền pháp lý của nhóm người này. Vì vậy, ngày nay, trợ giúp pháp lý đã trở nên khá phổ biến không những ở cấp độ quốc gia mà còn trên phạm vi toàn cầu do đòi hỏi của nhu cầu trợ giúp pháp lý của xã hội ngày càng tăng.
Mặt khác, trong nhà nước pháp quyền, hành vi của mọi chủ thể đều dựa trên nguyên tắc pháp luật tối thượng, sự minh bạch của quá trình thực thi quyền lực nhà nước. Do đó, nhiều chuyên gia đánh giá rằng sự ra đời của trợ giúp pháp lý là tất yếu và cấp thiết trong xã hội hiện đại. Định nghĩa trợ giúp pháp lý Khi luận bàn về khái niệm trợ giúp pháp lý vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau. Quan niệm rộng cho rằng bất kể sự giúp đỡ nào về mặt pháp lý của đối tượng này cho đối tượng khác đều là trợ giúp pháp lý.
Trong khi đó, quan niệm hẹp lại khẳng định trợ giúp pháp lý là công việc của các cơ quan nhà nước nhằm giúp đỡ, giải thích luật cho công dân để họ có thể chấp hành pháp luật nghiêm chỉnh. Những quan điểm trên đều có hạt nhân hợp lý song khá phiến diện và có thể 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dẫn đến gây nhầm lẫn giữa trợ giúp pháp lý với những dịch vụ pháp luật thông thường khác do các văn phòng luật sư, tổ chức kinh doanh liên quan đến pháp lý cung cấp cũng như hoạt động phổ biến pháp luật, đồng thời vô tình giới hạn phạm vi của trợ giúp pháp lý trong khi trên thực tế trợ giúp pháp lý có thể được thực hiện bởi nhiều chủ thể khác (nhà nước và phi nhà nước) dưới sự quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Từ điển thuật ngữ pháp luật Pháp – Việt giải thích “trợ giúp pháp lý” (Aide Juridique) là “việc giúp đỡ những người nghèo, đối tượng chính sách trong việc tiếp cận pháp luật, khởi kiện hoặc theo kiện tại tòa” [12, tr. Tùy thuộc vào mô hình được xây dựng mà các quốc gia trên thế giới có cách tiếp cận khác nhau với khái niệm “trợ giúp pháp lý”.
Nước Đức quan niệm trợ giúp pháp lý là “giúp đỡ một phần hoặc toàn bộ tài chính cho những người không có khả năng thanh toán cho các chi phí về tư vấn pháp luật, đại diện và bào chữa trước tòa án" [8]. Đạo luật trợ giúp pháp lý năm 1995 của Singapore định nghĩa “trợ giúp pháp lý là việc đại diện cho khách hàng trước tòa án nhằm giúp đỡ những người không có khả năng chi trả cho các dịch vụ pháp lý” [9, tr. Theo luật của Úc thì đó là “sự trợ giúp cho một người có được hoàn cảnh và điều kiện tương tự như người khác trong việc tiếp cận pháp luật” [8]. Ở Việt Nam, mặc dù, được sử dụng từ năm 1995, tuy nhiên, phải đến khi Luật trợ giúp pháp lý ra đời năm 2006 thì khái niệm “trợ giúp pháp lý” mới được xây dựng tổng quát và mang tính pháp lý.
Theo đó, Điều 3 Luật trợ giúp pháp lý năm 2006 quy định: Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý theo quy định của luật này, giúp người được trợ giúp pháp lý bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật, góp phần vào việc phổ biến, giáo dục pháp luật, bảo vệ công lý, bảo đảm công bằng xã hội, phòng ngừa, hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật [13, Điều 3]. Như vậy, dù pháp luật các nước quy định tương đối khác nhau, song tựu chung khái niệm trợ giúp pháp lý đều được xây dựng dựa trên những nền tảng sau: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Sự hỗ trợ về chi phí: Hỗ trợ một phần hoặc hoàn toàn các chi phí liên quan đến các dịch vụ pháp lý. Những chi phí này có thể là chi phí thuê luật sư, phí tư vấn pháp luật, phí soạn thảo văn bản, đơn kiện… Thậm chí, một số quốc gia còn trang trải cho việc đi lại, điện thoại liên hệ… trong quá trình người được trợ giúp pháp lý cung cấp thông tin. Một số quốc gia quy định cụ thể những trường hợp được miễn phí hoàn toàn và những trường hợp phải đóng một khoản phí phù hợp với mức thu nhập của người được trợ giúp pháp lý.
- Đối tượng hưởng lợi: Là người không có khả năng hoặc bị hạn chế về khả năng tiếp cận pháp lý. Sự hạn chế này có thể xuất phát do yếu tố tài chính (nghèo đói, trẻ em không có cha mẹ, người giám hộ lo các khoản phí…), thể chất, tinh thần (người khuyết tật…), giới tính, quốc tịch (người nước ngoài…)… - Mục đích: Nhằm tạo sự công bằng về khả năng tiếp cận công lý cho tất cả mọi người trong xã hội. Xuất phát từ quan điểm “bình đẳng thực chất” cho tất cả mọi người, sự trợ giúp pháp lý sẽ giúp mọi cá nhân có thể tiếp cận với pháp luật, vượt qua các rào cản để thực hiện và bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình. Từ các phân tích trên có thể đưa ra định nghĩa trợ giúp pháp lý như sau: “Trợ giúp pháp lý là một hoạt động hỗ trợ xã hội, cung cấp các dịch vụ pháp lý miễn phí hoặc thu phí một phần cho những người gặp khó khăn trong việc tiếp cận, thực hiện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình do cơ quan, tổ chức, cá nhân có chuyên môn, nghiệp vụ tiến hành nhằm bảo đảm quyền tiếp cận công lý, công bằng xã hội của họ”.
Những phƣơng diện thể hiện vai trò của trợ giúp pháp lý đối với việc thúc đẩy tiếp cận và bảo đảm quyền con ngƣời của nhóm ngƣời yếu thế Việc trợ giúp pháp lý cho nhóm công dân đặc thù không chỉ hướng dẫn họ tuân thủ, chấp hành đúng pháp luật mà còn “để pháp luật trở thành đại lượng công bằng xã hội còn là một trong những biện pháp tổ chức thực hiện pháp luật, đưa pháp luật vào cuộc sống, góp phần ổn định chính trị và phát triển kinh tế” [11, tr. Vai trò của trợ giúp pháp lý được thể hiện trên những phương diện sau đây: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đảm bảo quyền con người của nhóm người yếu thế Cho dù quyền con người nói chung và quyền con người của nhóm người yếu thế nói riêng có nguồn gốc tự nhiên hay nguồn gốc pháp lý thì việc thực hiện các quyền con người vẫn cần có sự thừa nhận của pháp luật.