CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ TRONG QUÁ TRÌNH HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CÔNG NGHỆ THÂN THIỆN MÔI TRƯỜNG 1. Các tổ chức phi chính phủ và phân loại 1. Khái niệm tổ chức phi chính phủ Theo Wikipedia, tổ chức phi chính phủ (tiếng Anh: non-governmental organization–NGO; tiếng Pháp: organisation non gouvernementale–ONG) là một tổ chức không thuộc về bất cứ chính phủ nào.
Mặc dù về mặt kỹ thuật, định nghĩa cũng có thể bao hàm các tổ chức phi lợi nhuận, thuật ngữ này thường giới hạn để chỉ các tổ chức xã hội và văn hoá mà mục tiêu chính không phải là thương mại. Một số nghiên cứu cho rằng cái tên "NGO" là dùng sai vì nó hàm ý bất cứ cái gì "không phải là chính phủ" đều là NGO. Vì NGO thường là các tổ chức phi chính phủ mà ít nhất một phần ngân quỹ hoạt động đến từ các nguồn tư nhân, nên nhiều NGO ngày nay thích dùng từ Tổ chức tình nguyện tư nhân (Private voluntary organization–PVO).2 Liên hội hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) gần đây gọi chung NGOs trực thuộc là các “tổ chức khoa học và công nghệ (KH&CN) ngoài công lập” để phân biệt với các tổ chức KH&CN công lập (kinh phí từ ngân sách nhà nước). NGOs ra đời với nhiều mục đích khác nhau, thông thường nhằm đẩy mạnh các mục tiêu chính trị và/hay xã hội như bảo vệ môi trường thiên nhiên (ví dụ Greenpeace), khuyến khích việc tôn trọng các quyền con người (ví dụ Amnesty International), cải thiện mức phúc lợi cho những người bị thiệt thòi, hoặc đại diện cho một nghị trình đoàn thể.
Có rất nhiều tổ chức như vậy và mục tiêu của chúng bao trùm nhiều khía cạnh chính trị, xã hội, triết lý và nhân văn. 2 Trang Wikipedia, Tổ chức phi chính phủ, http://vi.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_phi_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7, 13/08/2016 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo tài liệu của Bộ Ngoại giao Việt Nam, các Tổ chức phi chính phủ (Non- Governmental Organizations, gọi tắt là NGOs) đã tồn tại hàng trăm năm trên thế giới dưới nhiều dạng khác nhau. Nguồn gốc xa xưa của NGOs vốn là những nhóm nhỏ người làm từ thiện. Tiêu chí hoạt động của các tổ chức này là cứu trợ nhân đạo đối với nạn nhân chiến tranh, thiên tai và nghèo đói, không phân biệt chính kiến và địa dư.3 Theo định nghĩa của Liên hợp quốc, NGOs là bất kỳ tổ chức quốc tế nào được lập ra không phải do một thoả thuận liên chính phủ quốc tế, nhưng NGOs đó có thể bao gồm các tổ chức có thành viên do chính phủ cử ra, với điều kiện thành viên đó không được can thiệp vào quyền tự do bày tỏ ý kiến của tổ chức đó.
Thuật ngữ “tổ chức phi chính phủ” được Liên Hợp Quốc sử dụng lần đầu tiên sau Chiến tranh Thế giới Thứ hai để nói về các tổ chức tư nhân giúp hàn gắn những vết thương chiến tranh – hàng triệu người không nơi nương tựa, trẻ em mồ côi và tỷ lệ thất nghiệp cao. Tuy nhiên, khái niệm về hiện tượng công dân tổ chức hoạt động để giải quyết các vấn đề là có từ xa xưa hơn. Một số học giả xác định NGO quốc tế đầu tiên là Tổ chức chống buôn nô lệ quốc tế được thành lập vào năm 1839. Ngày nay, Liên Hợp Quốc ghi nhận có khoảng 40.000 NGO quốc tế và hàng triệu tổ chức hoạt động ở các quốc gia, với các hình thức khác nhau.
Một số tổ chức NGO lớn, đa quốc gia, trong khi những tổ chức khác là những nhóm nhỏ hoạt động tại các làng, xã. Một số tổ chức hướng mục tiêu vào các vấn đề và lĩnh vực cụ thể như phụ nữ, thanh niên, môi trường, nhân quyền, giáo dục hoặc sức khỏe. Các tổ chức khác tập trung vào nhiều vấn đề và đa lĩnh vực. Mục tiêu chung của các tổ chức này là nhằm làm cho cuộc sống của người dân tốt hơn hoặc để giải quyết một vấn đề xã hội.
Nhóm tác giả thuộc Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường dưa ra định nghĩa về NGO như sau: “Tổ chức phi chính phủ là tổ chức có tư cách pháp nhân, tương đối độc lập với Nhà nước, hoạt động phi lợi nhuận, tự nguyện, vì lợi 3 Bộ Ngoại giao Việt Nam, Các tổ chức phi chính phủ nước ngoài , http://www.vn/vi/mofa/ctc_quocte/un/nr040819155753/nr060928111253/ns070731092928/view, T7/2007 4 Hilary Binder-Aviles (2012), Sổ tay tổ chức phi chính phủ, ấn phẩm của Chương trình Thông tin Quốc tế, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ích cộng đồng và hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam là chính”5. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, khái niệm tổ chức phi chính phủ được hiểu như định nghĩa này. Phân loại các tổ chức phi chính phủ Có nhiều cách phân loại khác nhau về các loại hình NGOs, dựa trên các cách tiếp cận khác nhau, cụ thể: Theo hình thức pháp lý: Các hình thức pháp lý của NGOs thì đa dạng và phụ thuộc luật pháp và tập quán của mỗi nước. Tuy nhiên, có bốn nhóm chính của NGOs có thể được nhận diện trên phạm vi toàn thế giới: Hiệp hội tự nguyện chưa hợp nhất Trusts, tổ chức từ thiện và các quỹ Các công ty không chỉ vì lợi nhuận Các thực thể được thành lập hoặc đăng ký theo luật phi chính phủ hoặc phi lợi nhuận đặc biệt.6 Phân loại về phạm vi hoạt động, hiện nay có ba loại NGO phổ biến đang hoạt động trên thế giới: - Tổ chức phi chính phủ mang tính chất quốc gia ((National Non- Governmental Organizations, gọi tắt gọi tắt theo tiếng Anh là NNGO).
Là tổ chức mà các thành viên đều mang chung một quốc tịch. Phạm vi hoạt động chủ yếu phục vụ cộng đồng trong phạm vi một nước.Về số lượng, NNGOs chiếm đa số tuyệt đối. - Tổ chức phi chính phủ mang tính chất quốc tế (International Non- Governmental Organizations,gọi tắt theo tiếng Anh là INGO). Là tổ chức mà các thành viên mang nhiều quốc tịch khác nhau.Về số lượng, INGOs ít hơn nhiều so với NNGOs.
Phạm vi hoạt động của INGOs rộng khắp trên thế giới, nhưng INGOs phải tuân theo luật pháp của nước nhận sự hợp tác. 5 Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (2015), “Nhận thức của người dân về hoạt động từ thiện và khả năng gây quỹ của các tổ chức phi chính phủ Việt Nam”, NXB Thế Giới, Hà Nội 6 Sdd (2) 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tổ chức phi chính phủ mang tính chất chính phủ (Governmental Non- Governmental Organizations, gọi tắt theo tiếng Anh là GONGOs) Là tổ chức do chính phủ lập ra hoặc một tổ chức phi chính phủ nhưng hoạt động dựa hoàn toàn vào ngân sách của chính phủ. Ví dụ: Chương trình phát triển DED của Đức; SNV của Hà Lan đang có chương trình viện trợ cho Việt Nam.7 Theo cách phân loại này, trong khuôn khổ luận văn, tác giả lựa chọn nghiên cứu nhóm đối tượng tổ chức phi chính phủ mang tính chất quốc gia. Các thuật ngữ khác liên quan đến NGOs: Các thuật ngữ khác được sử dụng để mô tả các tổ chức hoạt động để thúc đẩy lợi ích của công chúng: • Tổ chức xã hội dân sự (CSOs); • Tổ chức phi lợi nhuận; • Hội từ thiện hoặc tổ chức từ thiện; • Tổ chức cấp cơ sở hoặc tổ chức cộng đồng; • Tổ chức tình nguyện.
Trong một số trường hợp, các thuật ngữ nói đến từng loại hình NGO cụ thể.Ví dụ, tổ chức cấp cơ sở là những NGO nơi các thành viên của cộng đồng tập hợp lại để tự giúp đỡ lẫn nhau.8 Phân loại theo tính chất hoạt động: - Tổ chức phi chính phủ mang tính chất trợ giúp nhóm yếu thế: được thành lập ra nhằm tổ chức vận động quyên góp và tổ chức các hoạt động để trợ giúp các nhóm yếu thế. Loại tổ chức này tổ chức hoạt động trong phạm vi quốc gia, song do khả năng về nguồn nhân lực nó cũng có thể mở rộng phạm vi hoạt động ra quốc tế. - Tổ chức phi chính phủ mang tính chất tôn giáo: được sáng lập mang tính chất tôn giáo để thực hiện tâm nguyện của giáo hội, trợ giúp con người làm điều thiện, song trước hết là trợ giúp những người là tín đồ. Đi đôi với việc trợ giúp, NGOs này thường gắn liền với mục đích phát triển tín đồ hoặc truyền bá các tư tưởng tôn giáo.
7 Sdd (3) 8 Sdd (4) 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tổ chức phi chính phủ mang tính chất hiệp hội nghề nghiệp: Nhóm NGOs này được thành lập trong phạm vi quốc gia, quốc tế hay khu vực nhằm các hoạt động trợ giúp những người trong nhóm cùng hoàn cảnh trên các hoạt động đời sống xã hội. Ngoài các cách phân loại trên, trên thế giới còn xuất hiện NGOs khác do tư nhân sáng lập và hoạt động cũng không vì mục đích lợi nhuận. Theo phân loại dựa trên kinh phí hoạt động của Phạm Bích San9, NGOs ở Việt Nam hiện nay được chia thành 3 nhóm chủ yếu: - Nhóm thứ nhất hoạt động trên căn bản các tài trợ quốc tế. Đây là nhóm mang đậm phong cách NGO hiện đại nhất (phong cách tổ chức hiện đại, tiến hành công việc bài bản, lãnh đạo thường là người trẻ, thông thạo và am hiểu các tổ chức quốc tế) và cũng chịu nhiều rủi ro nhất do các định kiến từ phía các cơ quan quản lý và sự hẫng hụt khi các tổ chức quốc tế sẽ rút khỏi Việt Nam, về cơ bản, vào năm 2018.
Hạn chế lớn nhất là chi phí cho các hoạt động của các tổ chức cao, chủ đề đôi khi quá xa so với sự quan tâm của Việt Nam. - Nhóm thứ hai hoạt động dựa nhiều vào các hợp đồng ký với Nhà nước và thường có các quan hệ tốt với các cơ quan Nhà nước. Phong cách hoạt động của họ mang nhiều dấu ấn của các cơ quan Nhà nước, lãnh đạo thường là các quan chức Nhà nước về hưu. Công việc của họ, do vậy, khá phù hợp với các nhiệm vụ Nhà nước đang đặt ra và cần giải quyết.
Một số tổ chức đang làm rất tốt chức năng “think tank” (nguồn tư duy) tư vấn chính sách cho các đối tác do họ am hiểu tình hình, có thể có các tư vấn hợp lý và thông hiểu cách tiếp cận với cơ quan Nhà nước. Khó khăn của họ là không tạo dựng được nguồn tài chính ổn định lâu dài, độ minh bạch giải trình còn mong muốn được cải thiện nhiều, và tuổi đời hoạt động hiệu quả phụ thuộc nhiều vào quan hệ của người đứng đầu với các cơ quan làm việc cũ. - Nhóm thứ ba hoạt động dựa nhiều vào các nguồn thu trên thị trường.