Chương 1. Khái quát về Thông luật Anh. Những ảnh hưởng của Thông luật Anh đối với quá trình hình thành hệ thống pháp luật Anh - Mỹ. Dù đã rất cố gắng và nghiêm túc trong quá trình nghiên cứu, nhưng do sự hạn chế về trình độ và năng lực của bản thân, cũng như những hạn chế trong việc tiếp cận tài liệu tham khảo, khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót nhất định.
Bởi vậy em rất mong nhận được sự chỉ bảo và đóng góp từ phía các thầy cô, cũng như những độc giả quan tâm đến đề tài, để kết quả nghiên cứu của khóa luận có thể được hoàn thiện một cách tốt hơn. KHÁI QUÁT VỀ THÔNG LUẬT ANH 1. Lịch sử hình thành Thông luật Anh Khi nghiên cứu về hệ thống pháp luật của một quốc gia bất kì, việc tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống pháp luật quốc gia đó là vô cùng quan trọng. Hơn bất cứ hệ thống pháp luật nào trên thế giới, pháp luật Anh luôn có nhu cầu nghiên cứu về nguồn gốc lịch sử của mình2.
Sở dĩ có điều trên là vì: pháp luật quốc gia này tồn tại nhiều mối liên hệ và sự ràng buộc một cách có ý thức với quá khứ; và dù đã trải qua rất nhiều biến động về kink tế, chính trị nhưng luật Anh vẫn lưu giữ sự gắn kết đặc biệt với lối tư duy pháp lý truyền thống của mình3. Như vậy, việc tìm hiểu về lịch sử giúp ta có được cái nhìn tổng thể hơn về pháp luật Anh, giúp lý giải được những hiện tượng xảy ra ở hiện tại, cũng như có thể ít nhiều dự đoán được những khuynh hướng phát triển trong tương lai. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, lịch sử pháp luật Anh sẽ được làm sáng tỏ phần nào thông qua việc tìm hiểu sự hình thành và phát triển của thông luật – một bộ phận của pháp luật Anh. Quá trình hình thành Thông luật Anh có thể được điểm qua những cột mốc chính sau đây: từ thế kỷ I đến thế kỷ IV sau Công nguyên, Anh là thuộc địa của Đế quốc La Mã, tuy nhiên trong giai đoạn này Anh không chịu bất cứ ảnh hưởng đáng kể nào từ pháp luật La Mã.
Sau khi La Mã suy tàn, Anh phân chia thành nhiều vương quốc nhỏ, trong đó có ba vùng chính, áp dụng ba hệ thống tập quán pháp luật khác nhau. Miền Tây và Nam nước Anh áp dụng luật Wessex, miền Trung áp dụng luật Mercian,còn miền Đông và miền Bắc thì áp dụng luật Dane. Trong một thời gian dài pháp luật Anh chủ yếu là những quy định mang tính địa phương và dù ít hay nhiều đều có nguồn gốc từ Đức. Một sự kiện có ý nghĩ vô cùng quan trọng đối với quá trình phát triển của pháp luật Anh là vào năm 1066, công cuộc chinh phục nước Anh của người Norman đã diễn ra thành công.
Từ đây, hệ thống pháp luật nước Anh chính thức hình thành thông qua việc xây dựng chế độ cai trị tập trung trên toàn lãnh thổ. Quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp tập trung vào nhà vua và cố vấn của ông trong Hội đồng Hoàng gia. Vào cuối thế kỷ XII, hội đồng này phân ra thành một số 2 Konrad Zweigert, Hein Kötz (1998), “An Introduction to Comparative Law” (Giới thiệu về Luật So sánh), 3rd Edition, Oxford University Press, New York, tr181. 3 Konrad Zweigert, Hein Kötz (1998), chú thích số 2, tr 181.
4 viện, trong đó có Tòa án Hoàng gia ở Wesminter. Tòa án nhân danh nhà vua giải quyết nhiều vấn đề về tài chính, quyền sử dụng đất và các vụ án hình sự nghiêm trọng. Tòa án Hoàng gia và Tòa án địa phương cùng song song tồn tại, tuy nhiên các Tòa án địa phương dần dần bị thay thế bởi Tòa án Hoàng gia (do uy tín, cũng như cách thức làm việc của các thẩm phán Tòa Hoàng gia, đồng thời quyền lực tối cao của nhà vua đã tạo điều kiện cho bản án có khả năng được thi hành cao hơn ở các Tòa án địa phương). Các thẩm phán của Tòa án Hoàng gia là thẩm phán lưu động, khi xét xử họ áp dụng tập quán của các địa phương.
Mỗi năm, những vị thẩm phán này tập hợp một lần tại Luân Đôn, họ cùng nhau đưa ra và phân tích những ưu, nhược điểm của từng tập quán tại địa phương nơi mình làm việc. Thông qua việc kết hợp những ưu điểm của các tập quán địa phương, những quy tắc pháp lý chung dần dần hình thành và được áp dụng thống nhất trong cả nước. Cứ như vậy, đến thế kỷ XIII thông luật (common law) đã chính thức hình thành. Trong khi hầu hết các nước châu Âu đều có khuynh hướng sử dụng pháp luật La Mã làm nền tảng cho sự phát triển của pháp luật nước mình, thì pháp luật Anh nói chung và Thông luật Anh nói riêng lại không chịu bất cứ ảnh hưởng đáng kể nào từ phía pháp luật La Mã.
Thời kì nằm dưới sự cai trị của Đế quốc La Mã, do vị trí địa lý xa xôi (nước Anh là một đảo quốc nằm ở Tây Bắc châu Âu, được bao bọc bởi Đại Tây Dương); do sự chống đối của các chúa đất; trong giai đoạn này ở Anh chưa có chữ viết và nền kinh tế bộ tộc tự cung tự cấp cũng không phù hợp với pháp luật La Mã; hơn nữa Đế quốc La Mã không có ý định đồng hóa Anh mà chỉ tập trung vào khai thác khoáng sản, nên ngay cả khi chịu sự thống trị trong hơn bốn thế kỷ, nhưng pháp luật La Mã vẫn không thể để lại những dấu ấn rõ nét trong pháp luật Anh. Mặt khác, khi luật pháp nước Anh đã thực sự hình thành và phát triển theo một thể thống nhất thì pháp luật La Mã cũng không có cơ hội tạo nên những ảnh hưởng đáng kể vì: Đức vua William đệ Nhất “có kỳ vọng thống trị nước Anh trên cơ sở kế thừa chức hàm chứ không phải với quyền lực của một kẻ chinh phục. Ông tuyên bố có chủ ý với việc duy trì hiệu lực của pháp luật Anglo – Saxon”4. Một nguyên nhân có tính chính trị khác là: thông luật được xây dựng dựa trên sự đóng góp của giới luật sư (họ cũng là người hưởng lợi rất 4 Rene David (2003), chú thích số 1, tr 224.
5 nhiều từ điều này), cùng với đó là ảnh hưởng to lớn của họ đối với Nghị viện, và dần dần thông luật đã trở thành một vũ khí quan trọng của Nghị viện trong cuộc đấu tranh chống lại sự chuyên quyền của nhà vua5. Bên cạnh đó, tính chặt chẽ trong thủ tục tố tụng yêu cầu sự bó mình trong những khuôn khổ pháp lý truyền thống cũng là một trong những lý do quan trọng cản trở sự tiếp nhận pháp luật La Mã ở Anh6. Ngày này, thuật ngữ “thông luật” (common law) được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Ở phạm vi hẹp nhất, “thông luật” được sử dụng để nói đến một bộ phận pháp luật của Anh, tồn tại bên cạnh luật công bằng và luật thành văn.
Rộng hơn, trong một số trường hợp, thuật ngữ này lại được dùng để ám chỉ toàn bộ hệ thống pháp luật Anh (bao gồm: án lệ, luật thành văn, tập quán pháp và luật công bằng). Đôi khi “thông luật” lại được hiểu theo nghĩa là một hệ thống pháp luật thế giới (một gia đình luật) để phân biệt với những hệ thống pháp luật khác như: hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa, hệ thống pháp luật Xã hội chủ nghĩa, hệ thống pháp luật Hồi giáo (tuy nhiên, trong những trường hợp như thế này người ta thường dùng thuật ngữ “hệ thống Thông luật – common law system, để tránh gây nhầm lẫn). Như vậy, để hiểu đúng ý nghĩa của thuật ngữ này cần phải căn cứ vào ngữ cảnh cụ thể đang được đề cập đến. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, “thông luật” được nhìn nhận dưới góc độ là một bộ phận của pháp luật Anh (trong đó pháp luật Anh gồm luật của nước Anh và xứ Wales).
Đặc điểm của Thông luật Anh Từ khi hình thành, pháp luật Anh luôn được biết đến là một hệ thống pháp luật phát triển liên tục, ít bị gián đoạn và có tính nội tại cao (pháp luật được nâng lên từ những tập quán địa phương, chứ ít có sự tác động từ các yếu tố bên ngoài). Bên cạnh những đặc điểm chung của hệ thống pháp luật quốc gia như trên, thông luật còn chứa đựng những đặc điểm rất riêng biệt như sau: Một là: Thông luật Anh được hình thành thông qua con đường tư pháp chứ không phải bằng con đường lập pháp. Qua lịch sử hình thành, ta thấy được Thông luật Anh có nguồn gốc từ những tập quán cổ. Tuy nhiên, việc những tập quán này ngày càng phổ biến và được 5 Konrad Zweigert, Hein Kötz (1998), chú thích số 2, tr 195.
6 Rene David (2003), chú thích số 1, tr 234. 6 áp dụng thống nhất trên toàn lãnh thổ không phải là kết quả của hoạt động xây dựng pháp luật. Thông luật được hình thành và ngày càng phát triển là nhờ vào sự đóng góp từ hoạt động xét xử của hệ thống Tòa án. Những thẩm phán Anh phát biểu rằng: luật pháp đã tồn tại từ trước đó, họ chỉ đơn thuần khám phá hoặc công bố chúng.
Tuy nhiên, có thể thấy ngay từ đầu các thẩm phán đã có một sự sáng tạo ở trình độ cao trong việc lựa chọn và chỉnh sửa các tập quán cổ7. Bên cạnh đó, các luật sư (đặc biệt là luật sư bào chữa) cũng có những đóng góp nhất định trong quá trình hình thành nên thông luật. Hai là: thông luật sáng tạo nên nguyên tắc Stare decisis (tiền lệ phải được tuân thủ), đây cũng chính là nguyên tắc xương sống của pháp luật Anh. “Nguyên tắc Stare decisis có thể được tóm tắt một cách đơn giản như sau: hai sự việc tương tự như nhau sẽ được giải quyết như nhau”8.
Nội dung của nguyên tắc còn thể hiện ở chỗ các quyết định của Tòa án trước đó nếu không được chấp nhận hoàn toàn thì cũng được xem xét với một thái độ vô cùng tôn trọng 9. Ba là: hệ thống trát lệnh đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong Thông luật Anh, kéo theo đó là quan điểm: luật tố tụng chiếm ưu thế hơn luật thực chất. Ban đầu, yêu cầu và quyết định được đưa ra theo từng vụ việc cụ thể. Thời gian trôi qua, người ta xây dựng nên nhiều loại trát khác nhau.
Các loại trát này dần dần được chuẩn hóa, và vì vậy người đi kiện chỉ cần điền vào những mẫu đơn có sẵn.