Chương 1 NHÀ NƢỚC VÀ KINH TẾ- MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1. NHÀ NƢỚC VÀ CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA NHÀ NƢỚC 1. Nhà nƣớc Thực tiễn lịch sử chứng minh rằng, không phải khi nào xã hội cũng có nhà nước1. Phù hợp với tình trạng kinh tế còn thấp kém, sự phân hóa giai cấp còn chưa bắt đầu, tổ chức đầu tiên của xã hội trong xã hội cộng đồng nguyên thủy là thị tộc, bộ lạc.
Đứng đầu các thị tộc, bộ lạc là những tộc trưởng do nhân dân bầu ra. Quyền lực của người đứng đầu những cơ quan quản lý xã hội dựa vào sức mạnh đạo đức và uy tín; không có đặc quyền, đặc lợi cá nhân, không bắt nhân dân phải phục vụ cho lợi ích riêng. Họ hoàn toàn thực hiện vai trò của mình theo ý chí và quyết định của nhân dân. Thể chế xã hội trong thời kỳ cộng sản nguyên thủy là thể chế tự quản của nhân dân.
Sự phát triển của lực lượng sản xuất đã đưa tới sự dư thừa tương đối sản phẩm tiêu dùng và khát vọng muốn chiếm đoạt nó đã làm nảy sinh ở giới có thẩm quyền thói hám của. Họ sử dụng mọi quyền lực có trong tay để thực hiện khát vọng đó. Do vậy, việc phân hóa xã hội được tăng cường. Giai cấp xuất hiện.
Quan hệ người áp bức người thay thế quan hệ bình đẳng, hợp tác, tương trợ. Sự đối kháng giữa giai cấp bóc lột và bị bóc lột ngày càng sâu sắc. Chiến tranh ăn cướp giữa các bộ lạc, thị tộc đã làm cho quyền lực của thủ lĩnh quân sự được củng cố, họ ngày càng giàu có lên, địa vị thống trị và bóc lột của họ được tăng cường. 1 Với tư cách một danh từ chung hay tính từ, chữ “nhà nước” chúng tôi không viết hoa.
Chỉ viết hoa, khi đó là khái niệm dùng để chỉ nhà nước ta - Nhà nước cộng hoà XHCN Việt Nam - một danh từ riêng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Họ trở thành lực lượng đối lập với nhân dân. Những biến đổi trên đây đã làm cho cơ quan tổ chức của thị tộc, bộ lạc dần dần thoát khỏi gốc rễ của nó trong nhân dân. Từ chỗ là công cụ của nhân dân, các tổ chức đó trở thành cơ quan đối lập, thống trị và áp bức nhân dân.
Hậu quả là cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp đối kháng lần đầu tiên xuất hiện trong lịch sử xã hội - chủ nô và nô lệ - gay gắt tới mức dẫn tới nguy cơ chẳng những các giai cấp đó tiêu diệt lẫn nhau mà tiêu diệt luôn cả xã hội. Để thảm họa đó không diễn ra, một cơ quan quyền lực đặc biệt đã ra đời. Đó là nhà nước. Qua đó cho thấy, nhà nước không phải là cơ quan để điều hòa mâu thuẫn giai cấp.
Ngược lại, nó ra đời do mâu thuẫn giai cấp ngày càng sâu sắc, không thể điều hòa. Trên cơ sở của tính tất yếu kinh tế - xã hội nói trên, lực lượng lập ra và sử dụng bộ máy nhà nước chính là giai cấp có thế lực nhất - giai cấp thống trị về mặt kinh tế. Nói cách khác, nhà nước là một tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác. Nhờ có nhà nước, giai cấp này cũng trở thành giai cấp thống trị về mặt chính trị và, do đó, có thêm những phương tiện mới để đàn áp và bóc lột giai cấp bị áp bức.
Bản chất của nhà nước, do đó, "chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác" [37, tr. Xét dưới giác độ tổng quát, mọi nhà nước đều phải thực hiện chức năng thống trị chính trị của giai cấp (chức năng giai cấp) và chức năng xã hội (chức năng công quyền). - Chức năng thống trị chính trị của giai cấp (chức năng giai cấp) của nhà nước Quyền lực chính trị do quyền lực kinh tế quyết định. Do vậy, để củng cố, tăng cường sự thống trị chính trị của mình, nhà nước phải xác lập, củng cố nền tảng kinh tế mà giai cấp cầm quyền là người đại diện cho quan hệ sản xuất thống trị.
Nền kinh tế đó càng hùng mạnh bao nhiêu, quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền càng có khả năng vững vàng bấy nhiêu. Cùng với xác lập nền tảng kinh tế đó, để chức năng thống trị chính trị của nhà nước được thực hiện, nó cũng phải xác lập, củng cố, tăng cường ảnh hưởng của hệ tư tưởng phản ánh nhu cầu, lợi ích căn bản của giai cấp cầm quyền (hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền), làm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho hệ tư tưởng đó chi phối đời sống tinh thần của xã hội. Hơn nữa, việc thực hiện chức năng thống trị chính trị của giai cấp còn đòi hỏi nhà nước phải sẵn sàng trấn áp sự phản kháng của mọi thế lực trong và ngoài nước. Bằng việc thực hiện có hiệu quả ba nội dung cơ bản đó, chức năng giai cấp của nhà nước được củng cố và tăng cường.
- Chức năng xã hội (chức năng công quyền) của nhà nước Nhà nước là công cụ chuyên chính của một giai cấp. Song, bất kỳ nhà nước nào cũng phải đảm trách một số công việc nhằm đáp ứng nhu cầu chung của cộng đồng: xây dựng một số công trình kinh tế, văn hoá - xã hội để phục vụ cho toàn xã hội về học tập, vui chơi, chăm sóc sức khoẻ (có hay không có thu phí); bảo đảm trật tự - an toàn xã hội trong đi lại, sinh hoạt, lao động; khắc phục những dịch bệnh hiểm nghèo, những tệ nạn xã hội. Xét dưới giác độ chi tiết hơn và xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu, phương pháp tiếp cận khác nhau, người ta có thể phân chia các chức năng cuả nhà nước thành chức năng kinh tế, chức năng chính trị, chức năng văn hoá - xã hội; cũng có thể phân ra chức năng tổ chức - xây dựng, chức năng bạo lực - trấn áp hay chức năng đối nội, chức năng đối ngoại.Song, cần lưu ý rằng, dù phân chia như thế nào thì chức năng chính trị - giai cấp và chức năng xã hội - công quyền cũng thâm nhập vào các chức năng của mọi sự phân chia đó. Tuỳ mục tiêu nghiên cứu, người ta có thể áp dụng cách phân chia này hay cách phân chia khác.
Do định hướng của luận văn này, chúng tôi nghiên cứu sâu hơn về chức năng kinh tế cuả nhà nước. Chức năng kinh tế của nhà nƣớc 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lịch sử phát triển loài người kể từ khi xuất hiện giai cấp và nhà nước đến nay cho thấy, dù trực tiếp hay gián tiếp, nhà nước đều tác động đến kinh tế theo các chiều hướng khác nhau. Tổng kết thực tiễn đó, Ph. Ăngghen đã chỉ ra rằng: "tác động ngược trở lại của quyền lực nhà nước đối với sự phát triển kinh tế có thể có ba loại.
Nó có thể tác động theo cùng hướng - khi ấy sự phát triển sẽ nhanh hơn; nó có thể tác động ngược lại sự phát triển kinh tế, khi ấy thì hiện nay, ở mỗi dân tộc lớn, nó sẽ tan vỡ sau một khoảng thời gian nhất định, hoặc là nó có thể cản trở sự phát triển kinh tế ở những hướng nào đó và thúc đẩy sự phát triển ở những hướng khác. Trong trường hợp này rốt cuộc dẫn đến một trong hai trường hợp trên" [38, tr. Vì sao nhà nước lại có thể tác động đến kinh tế? Vì sao sự tác động của nhà nước lại có thể khiến sự phát triển của kinh tế diễn ra theo nhiều chiều hướng khác nhau, thậm chí trái ngược nhau như vậy? Nhà nước ra đời từ sự phát triển của kinh tế, do sự phát triển của kinh tế quy định. Sau khi ra đời "lực lượng mới có tính độc lập này tác động trở lại những điều kiện và quá trình sản xuất nhờ tính độc lập vốn có của mình" [38, tr.
Nhà nước là sản phẩm phát triển của sản xuất, của kinh tế; nó ra đời nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế và toàn bộ các lợi ích khác của giai cấp thống trị trên lĩnh vực kinh tế. Cho nên, nhà nước không chỉ do kinh tế, mà còn là, và chủ yếu là vì kinh tế. Từ đó có thể nói, sự tác động lại của nhà nước tới kinh tế cũng mang tính tất yếu khách quan không kém gì tính tất yếu kinh tế dẫn tới sự ra đời của nhà nước. Khi đề cập tới sự tác động của nhà nước đến kinh tế trong thời kỳ cổ đại, Ph.Ăngghen cho rằng nhờ có sự ra đời của nhà nước mà ở Aten thời cổ đại cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới, tất cả các ngành sản xuất của xã hội như thương nghiệp, công nghiệp và của cải xã hội mau chóng phát triển.
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền sản xuất xã hội, các yếu tố cấu thành nó cũng ngày càng nhiều lên, mối quan hệ giữa các yếu tố đó ngày càng phức tạp hơn. Tương ứng với mỗi trình độ phát triển của nền sản xuất xã hội mà giữa các yếu tố cấu thành có những quan hệ tỷ lệ nhất định để tạo ra được sự phù hợp của QHSX với LLSX; để đảm bảo cho nền kinh tế phát triển được ổn định, thăng bằng, cân đối. Các quan hệ tỷ lệ hình thành 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong nền kinh tế luôn có xu hướng bị phá vỡ do sự phát triển không ngừng của LLSX, do sự tác động của các nhân tố chủ quan và khách quan. Điều đó ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường, đến quy mô và nhịp điệu phát triển của nền kinh tế.
Vì vậy, yêu cầu tạo sự cân đối giữa các yếu tố cấu thành nền sản xuất xã hội, tạo sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX trong sự phát triển của nền kinh tế là nguyên nhân sâu xa quy định vai trò kinh tế của nhà nước. Trong nền kinh tế hàng hóa, KTTT, cơ sở khách quan này được thể hiện ở những mặt sau: - Trong nền sản xuất hàng hóa, sự sản xuất diễn ra dưới tác động của cơ chế thị trường - một cơ chế tinh vi, phối hợp một cách không tự giác các chủ thể của nền kinh tế thông qua hệ thống giá cả trên thị trường, một cơ chế mà điều kiện cần thiết cho sự phát triển của nó là một trật tự kinh tế.