Luận văn thạc sĩ ussh vai trò của nhà nước đối với việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở việt nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò của nhà nước trong việc duy trì định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Trương Thị Thanh Quý
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Phạm Ngọc Quang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vai trò của Nhà nước đối với việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHÀ NƯỚC VÀ KINH TẾ – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
• 1.1. Nhà nước và chức năng kinh tế của nhà nước
• 1.2. Kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 1.3. Vai trò của nhà nước đối với phát triển kinh tế thị trường
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC GIỮ VỮNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM QUA 25 NĂM ĐỔI MỚI
• 2.1. Thực trạng vai trò của nhà nước giữ vững định hướng XHCN trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam qua 25 năm đổi mới
• 2.2. Nguyên nhân và những vấn đề đặt ra liên quan tới việc phát huy vai trò của Nhà nước giữ vững định hướng XHCN trong phát triển kinh tế thị trường
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI VIỆC GIỮ VỮNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Hệ giải pháp tiếp tục đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của dân, do dân, vì dân để nó làm tốt hơn vai trò giữ vững định hướng XHCN trong quá trình phát triển nền KTTT
• 3.2. Hệ giải pháp giải quyết hợp lý mối quan hệ giữa Nhà nước với thị trường và doanh nghiệp nhằm bảo đảm vai trò của Nhà nước giữ vững định hướng XHCN trong phát triển của KTTT
• 3.3. Hệ giải pháp đẩy mạnh CNH, HĐH để tạo cốt vật chất cho Nhà nước giữ vững định hướng XHCN đối với sự phát triển nền KTTT ở nước ta hiện nay
• 3.4. Hệ giải pháp giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, phát triển văn hóa và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội - một nội dung quan trọng của định hướng XHCN trong quá trình phát triển nền KTTT
• 3.5. Hệ giải pháp phát huy vai trò của chủ đạo của kinh tế nhà nước
• 3.6. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Nhà nước trong định hướng xã hội chủ nghĩa

Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở Việt Nam. Định hướng này không chỉ là một mục tiêu chính trị mà còn là một yêu cầu phát triển kinh tế bền vững. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường hiện nay, vai trò của Nhà nước càng trở nên rõ ràng hơn. Nhà nước không chỉ là người quản lý mà còn là người định hướng, bảo vệ lợi ích của nhân dân và đảm bảo công bằng xã hội.

1.1. Định nghĩa và ý nghĩa của định hướng xã hội chủ nghĩa

Định hướng xã hội chủ nghĩa là một khái niệm quan trọng trong chính sách phát triển kinh tế của Việt Nam. Nó thể hiện sự cam kết của Nhà nước trong việc phát triển kinh tế theo hướng công bằng, bền vững và phục vụ lợi ích của toàn dân.

1.2. Vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện định hướng xã hội chủ nghĩa

Nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển kinh tế. Điều này bao gồm việc thiết lập khung pháp lý, quản lý các nguồn lực và đảm bảo sự công bằng trong phân phối lợi ích.

II. Thách thức đối với vai trò của Nhà nước trong định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong quá trình phát triển kinh tế thị trường, Nhà nước phải đối mặt với nhiều thách thức. Những thách thức này không chỉ đến từ bên ngoài mà còn từ chính nội tại của hệ thống. Sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền, sự gia tăng khoảng cách giàu nghèo và những vấn đề về an sinh xã hội là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền

Sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền dẫn đến những bất công trong xã hội. Nhà nước cần có các chính sách cụ thể để hỗ trợ các vùng khó khăn, đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội phát triển.

2.2. Vấn đề an sinh xã hội trong bối cảnh kinh tế thị trường

An sinh xã hội là một trong những vấn đề quan trọng mà Nhà nước cần chú trọng. Việc đảm bảo quyền lợi cho người lao động và các nhóm yếu thế trong xã hội là cần thiết để giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của Nhà nước trong định hướng xã hội chủ nghĩa

Để nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, cần có những phương pháp cụ thể. Các giải pháp này bao gồm việc cải cách thể chế, tăng cường quản lý nhà nước và phát huy vai trò của các tổ chức xã hội.

3.1. Cải cách thể chế để nâng cao hiệu quả quản lý

Cải cách thể chế là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước. Điều này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và quy định, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân.

3.2. Tăng cường quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh tế

Quản lý nhà nước cần được tăng cường để đảm bảo sự phát triển bền vững. Nhà nước cần có các chính sách cụ thể để hỗ trợ doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi của người lao động.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về vai trò của Nhà nước

Nghiên cứu về vai trò của Nhà nước trong việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Những chính sách và biện pháp đã được thực hiện đã góp phần nâng cao đời sống của người dân và phát triển kinh tế bền vững.

4.1. Kết quả từ các chính sách phát triển kinh tế

Các chính sách phát triển kinh tế đã mang lại nhiều kết quả tích cực, giúp nâng cao đời sống của người dân và giảm nghèo. Nhà nước cần tiếp tục duy trì và phát huy những kết quả này.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Từ thực tiễn, nhiều bài học kinh nghiệm đã được rút ra. Nhà nước cần lắng nghe ý kiến của người dân và doanh nghiệp để điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thực tế.

V. Kết luận và triển vọng tương lai về vai trò của Nhà nước

Vai trò của Nhà nước trong việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa là rất quan trọng. Trong tương lai, Nhà nước cần tiếp tục đổi mới và hoàn thiện các chính sách để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế và xã hội. Sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của định hướng xã hội chủ nghĩa.

5.1. Tầm nhìn tương lai cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Tầm nhìn tương lai cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cần được xác định rõ ràng. Nhà nước cần có các chiến lược dài hạn để phát triển bền vững.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, Nhà nước cần có các chính sách phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững. Điều này bao gồm việc tăng cường hợp tác quốc tế và phát huy lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn trước Đổi mới năm 1986, nền kinh tế Việt Nam rơi vào tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng, đặc trưng bởi cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp và tình trạng mất cân đối trầm trọng. Tỷ lệ lạm phát phi mã tăng từ 50% năm 1984 lên 190% năm 1985 và đạt đỉnh điểm 774% vào năm 1986, trong khi khoảng 80% dân số sống phụ thuộc vào khu vực nông nghiệp lạc hậu. Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để vận hành nền kinh tế thị trường linh hoạt, năng động nhưng không rơi vào khủng hoảng chu kỳ và bất bình đẳng của chủ nghĩa tư bản tự do, bảo đảm giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự điều tiết của Nhà nước.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận triết học mác-xít và kinh nghiệm thực tiễn về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Luận văn đánh giá toàn diện thực trạng vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước qua 25 năm Đổi mới giai đoạn 1986 - 2011, chỉ rõ các thành tựu, nút thắt thể chế và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả điều hành của Nhà nước trong thời kỳ phát triển mới.

Phạm vi nghiên cứu được xác định ở tầm vĩ mô trên quy mô cả nước, với trục thời gian khảo sát trọng tâm từ Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 đến Đại hội Đảng lần thứ XI năm 2011. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ vững chắc giúp hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước, góp phần lý giải đà tăng trưởng kinh tế vượt bậc: quy mô tổng sản phẩm nội địa tăng từ 53 tỷ USD năm 2005 lên 88 tỷ USD năm 2008 và thu nhập bình quân đầu người tăng từ 640 USD năm 2005 lên 1.168 USD vào năm 2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đặc biệt là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, cùng mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Bên cạnh lý luận kinh điển của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin, nghiên cứu tiếp cận có chọn lọc các lý thuyết kinh tế chính trị phương Tây. Đó là sự so sánh giữa nguyên lý tự điều chỉnh của lý thuyết "bàn tay vô hình" do Adam Smith khởi xướng với học thuyết kinh tế học vĩ mô của John Maynard Keynes về sự can thiệp của Nhà nước qua công cụ tài chính - tiền tệ, và lý thuyết nền kinh tế hỗn hợp của Paul Samuelson kết hợp cơ chế thị trường với sự kiểm soát của chính phủ.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa xuyên suốt nghiên cứu gồm:

1. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân;
2. Chức năng kinh tế của Nhà nước với tư cách là chủ thể định hướng, kiến tạo và điều tiết vĩ mô;
3. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa - mô hình kinh tế kết hợp quy luật thị trường với các mục tiêu tiến bộ và công bằng xã hội;
4. Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, giữ vị trí nòng cốt dẫn dắt các thành phần kinh tế cùng phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội VI đến Đại hội XI, các nghị quyết chuyên đề của Ban Chấp hành Trung ương, hệ thống pháp luật của Quốc hội và số liệu từ Niên giám Thống kê quốc gia qua các năm. Trong đó, hệ thống dữ liệu khảo sát bao gồm hơn 3.000 văn bản quy phạm pháp luật, 26 đạo luật chuyên ngành ban hành trong giai đoạn 2006 - 2009 và gần 500 điều ước quốc tế có liên quan.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu thời gian vĩ mô liên tục trong suốt 25 năm Đổi mới từ năm 1986 đến năm 2011 trên phạm vi cả nước. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích nhằm khảo sát nhóm mẫu điển hình gồm 300 doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong các lĩnh vực kinh tế then chốt để phân tích thực trạng sử dụng nguồn lực công.

Phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm phân tích - tổng hợp, phương pháp lịch sử kết hợp logic, phương pháp thống kê so sánh và trừu tượng hóa khoa học. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm bóc tách bản chất kinh tế - chính trị của các hiện tượng vĩ mô, tránh cách nhìn nhận hình thức thuần túy kinh tế học, đồng thời làm sáng tỏ quy luật vận động khách quan của nền kinh tế nhiều thành phần trong điều kiện cụ thể của Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, Nhà nước đã thành công trong việc kiến tạo hành lang pháp lý đồng bộ, giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất của mọi thành phần kinh tế. Cột mốc Luật Doanh nghiệp năm 1999 và Luật Doanh nghiệp năm 2005 đã bãi bỏ hơn 150 giấy phép kinh doanh bất hợp lý, tạo sân chơi bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Nhờ đó, chỉ riêng giai đoạn 2000 - 2005 đã có 160.725 doanh nghiệp đăng ký mới với tổng số vốn đăng ký đạt 321,2 nghìn tỷ đồng (tương đương 20 tỷ USD), gấp 3,3 lần giai đoạn 1991 - 1999, cùng khoảng 2 triệu hộ kinh doanh cá thể.

Thứ hai, vai trò định hướng của Nhà nước thể hiện rõ qua sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tỷ trọng khu vực nông, lâm, thủy sản trong GDP giảm liên tục từ 38,06% năm 1986 xuống còn 24,3% năm 2000 và tiếp tục giảm còn 20,3% năm 2007. Ngược lại, khu vực công nghiệp và xây dựng tăng từ 28,88% năm 1986 lên 36,61% năm 2000 và đạt 41,58% năm 2007, trong khi khu vực dịch vụ duy trì tỷ trọng ổn định trên 39% GDP.

Thứ ba, nghiên cứu phát hiện nghịch lý về hiệu quả sử dụng nguồn lực trong khu vực kinh tế nhà nước. Dù khu vực này nắm giữ tỷ trọng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội rất cao (luôn trên 50% giai đoạn 2000 - 2003 và chiếm 43,3% năm 2007), chiếm tới 44% lao động khối doanh nghiệp năm 2006, nhưng mức đóng góp vào GDP lại giảm dần từ 38,52% năm 2000 xuống 37,32% năm 2006 và còn 34,35% năm 2008.

Thứ tư, công tác điều tiết vĩ mô và an sinh xã hội đã giúp kinh tế duy trì đà tăng trưởng khá cao và vượt qua các cú sốc toàn cầu. Tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2006 - 2008 đạt 7,6%, đạt 6,7% năm 2010. Kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng vượt bậc từ 48 tỷ USD năm 2007 lên 71 tỷ USD vào năm 2010, tăng 19,1% so với năm 2009, tạo nền tảng vững chắc để thực hiện các chính sách giảm nghèo và an sinh xã hội.

Thảo luận kết quả

Thành công của Việt Nam bắt nguồn từ sự đổi mới nhận thức sâu sắc: chuyển từ tư duy Nhà nước trực tiếp can thiệp, "chèo thuyền" làm kinh tế sang vai trò "cầm lái" kiến tạo môi trường kinh doanh và điều tiết thị trường gián tiếp bằng pháp luật. Việc ban hành Nghị quyết số 11/NQ-CP năm 2011 với mục tiêu kiềm chế lạm phát, kiểm soát tăng trưởng tín dụng dưới 20% và tổng phương tiện thanh toán khoảng 15 - 16% là minh chứng tiêu biểu cho năng lực thích ứng vĩ mô linh hoạt của Nhà nước.

Tuy nhiên, những hạn chế bộc lộ ở khu vực doanh nghiệp nhà nước cho thấy cơ chế quản trị vốn nhà nước còn nhiều kẽ hở, tình trạng bao cấp gián tiếp và thiếu trách nhiệm giải trình đã dẫn đến thua lỗ tại một số tập đoàn lớn. Khi so sánh với mô hình kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa của Trung Quốc hay mô hình nhà nước phúc lợi Bắc Âu, sự can thiệp của Nhà nước Việt Nam cần tinh gọn hơn ở khâu quản trị vi mô nhưng phải nâng cao năng lực giám sát và dự báo vĩ mô.

Các dữ liệu thực chứng này có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ hình cột so sánh tương quan giữa tỷ lệ vốn đầu tư xã hội và tỷ trọng đóng góp GDP của khu vực kinh tế nhà nước giai đoạn 2000 - 2008, kết hợp với bảng số liệu tổng hợp cơ cấu 3 nhóm ngành kinh tế qua các mốc 1986, 2000 và 2010 nhằm phản ánh toàn diện tiến trình tái cơ cấu kinh tế quốc dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tiếp tục đẩy mạnh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Quốc hội và Chính phủ cần rà soát, sửa đổi đồng bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật kinh tế, bảo đảm 100% văn bản hướng dẫn thi hành được ban hành kịp thời khi luật có hiệu lực. Mục tiêu là triệt tiêu hoàn toàn sự phân biệt đối xử giữa các thành phần kinh tế, bảo đảm quyền tự do kinh doanh bình đẳng theo pháp luật trong giai đoạn 2011 - 2015.

Thứ hai, tái cơ cấu căn bản và nâng cao hiệu quả của khu vực kinh tế nhà nước. Thủ tướng Chính phủ và các Bộ quản lý chuyên ngành cần đẩy mạnh lộ trình cổ phần hóa đối với 100% doanh nghiệp nhà nước mà Nhà nước không cần giữ cổ phần chi phối. Tập trung nguồn lực công vào khoảng 300 doanh nghiệp mũi nhọn thuộc các ngành kết cấu hạ tầng then chốt, bảo đảm mục tiêu nâng tỷ suất sinh lời trên vốn tăng tối thiểu 15 - 20% đến năm 2015.

Thứ ba, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và doanh nghiệp nhằm thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì định hướng phân bổ vốn vào công nghệ cao và công nghiệp hỗ trợ, phấn đấu đưa tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ đạt trên 80% GDP vào năm 2020, giảm tỷ trọng nông nghiệp xuống dưới 18%.

Thứ tư, bảo đảm gắn kết chặt chẽ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Ngân hàng Nhà nước duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, phân bổ từ 15 - 20% ngân sách nhà nước cho các chương trình mục tiêu quốc gia, an sinh xã hội, giải quyết việc làm và giảm tỷ lệ hộ nghèo trên cả nước xuống dưới 5% trong giai đoạn 2011 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước tại các cơ quan trung ương như Văn phòng Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính. Luận văn cung cấp khung phân tích thực chứng và các cứ liệu lịch sử 25 năm Đổi mới để tham khảo xây dựng các chiến lược phát triển kinh tế vĩ mô và sửa đổi thể chế pháp luật.

Nhóm 2: Lãnh đạo và ban kiểm soát tại các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước. Nghiên cứu mang lại góc nhìn sâu sắc về yêu cầu đổi mới quản trị vốn, lộ trình cổ phần hóa đa sở hữu và cách thức giải quyết bài toán hiệu quả sử dụng nguồn vốn đầu tư công chiếm trên 40% tổng vốn xã hội.

Nhóm 3: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc khối ngành Triết học, Kinh tế chính trị, Xã hội học và Quản lý công. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị phục vụ giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và phát triển các đề tài nghiên cứu về vai trò kinh tế của Nhà nước.

Nhóm 4: Các chuyên gia phân tích kinh tế, viện nghiên cứu chiến lược và tổ chức quốc tế. Tài liệu giúp giải mã cơ chế vận hành đặc thù của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu và tăng trưởng xuất khẩu vượt 71 tỷ USD.

Câu hỏi thường gặp

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa khác gì so với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa? Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không thả nổi cho quy luật thị trường tự phát mà có sự quản lý vĩ mô của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu tối thượng là phục vụ nhân dân, bảo đảm dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, kết hợp tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội ngay trong từng bước phát triển, thay vì tối đa hóa lợi nhuận cho một nhóm thiểu số tư bản.

Tại sao kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nhiều thành phần? Kinh tế nhà nước là lực lượng vật chất trọng yếu để Nhà nước điều tiết, dẫn dắt nền kinh tế và khắc phục các khuyết tật của thị trường. Các dự án hạ tầng lớn, năng lượng, giao thông vùng sâu vùng xa hoặc ứng phó thiên tai đòi hỏi nguồn vốn tập trung quy mô lớn mà khu vực tư nhân không thể hoặc không muốn đầu tư vì lợi nhuận thấp và thu hồi vốn chậm.

Luật Doanh nghiệp năm 1999 và 2005 đã tác động như thế nào đến khu vực kinh tế tư nhân? Hai đạo luật này đã tạo ra cuộc cách mạng thể chế khi xóa bỏ hơn 150 giấy phép con phiền hà, thừa nhận quyền tự do kinh doanh trong các ngành nghề pháp luật không cấm. Thành tựu thể hiện qua việc 160.725 doanh nghiệp mới được thành lập trong giai đoạn 2000 - 2005 với tổng vốn 321,2 nghìn tỷ đồng, khơi thông mạnh mẽ dòng vốn tư nhân trong xã hội.

Nhà nước giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa hiệu quả kinh tế và công bằng xã hội như thế nào? Nhà nước sử dụng các công cụ tái phân phối thu nhập qua hệ thống thuế, kết hợp đẩy mạnh các chính sách xã hội hóa giáo dục, y tế và trợ cấp bảo trợ. Thông qua các nghị quyết kiểm soát lạm phát và chương trình tín dụng ưu đãi, hàng triệu hộ nghèo và học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn đã được hỗ trợ vay vốn sản xuất và học tập.

Vì sao thời kỳ trước Đổi mới năm 1986 nền kinh tế Việt Nam lại rơi vào khủng hoảng sâu sắc? Khủng hoảng bắt nguồn từ việc duy trì quá lâu mô hình kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp và chủ quan duy ý chí khi tuyệt đối hóa chế độ công hữu trong khi lực lượng sản xuất còn lạc hậu. Cơ chế cào bằng đã triệt tiêu động lực lao động sáng tạo, khiến lạm phát tăng vọt lên 774% năm 1986 và buộc đất nước phải thực hiện công cuộc Đổi mới toàn diện.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa và phát triển toàn diện lý luận triết học mác-xít về chức năng kinh tế của Nhà nước, khẳng định vai trò kiến tạo và điều tiết vĩ mô là điều kiện tiên quyết để giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường.
• Đánh giá khách quan bức tranh kinh tế 25 năm Đổi mới giai đoạn 1986 - 2011, phản ánh sự chuyển mình vượt bậc với tốc độ tăng trưởng GDP đạt bình quân 7,6% giai đoạn 2006 - 2008 và thu nhập bình quân đầu người đạt 1.168 USD năm 2010.
• Chỉ rõ những tồn tại then chốt trong việc phân bổ nguồn lực công khi khu vực kinh tế nhà nước chiếm trên 43% tổng vốn đầu tư xã hội nhưng hiệu quả đóng góp GDP chưa tương xứng, chỉ đạt 34,35% năm 2008.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện khung khổ pháp lý, đổi mới cơ chế quản trị doanh nghiệp nhà nước đến kiểm soát lạm phát và mở rộng mạng lưới an sinh xã hội theo lộ trình định hướng đến năm 2020.
• Khẳng định giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn to lớn của công trình trong việc phục vụ công tác giảng dạy lý luận chính trị, nghiên cứu khoa học và hoạch định chính sách kinh tế tại Việt Nam.

Về định hướng nghiên cứu tiếp theo, các nhà khoa học cần mở rộng phân tích tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và chuyển đổi số đối với năng lực quản trị công của Nhà nước trong tầm nhìn 2025 - 2030. Quý độc giả, học viên và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo ngay luận văn này để xây dựng nền tảng lý luận vững chắc và khai thác các giải pháp phát triển kinh tế vĩ mô hiệu quả!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHÀ NƢỚC VÀ KINH TẾ- MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1. NHÀ NƢỚC VÀ CHỨC NĂNG KINH TẾ CỦA NHÀ NƢỚC 1. Nhà nƣớc Thực tiễn lịch sử chứng minh rằng, không phải khi nào xã hội cũng có nhà nước1. Phù hợp với tình trạng kinh tế còn thấp kém, sự phân hóa giai cấp còn chưa bắt đầu, tổ chức đầu tiên của xã hội trong xã hội cộng đồng nguyên thủy là thị tộc, bộ lạc.

Đứng đầu các thị tộc, bộ lạc là những tộc trưởng do nhân dân bầu ra. Quyền lực của người đứng đầu những cơ quan quản lý xã hội dựa vào sức mạnh đạo đức và uy tín; không có đặc quyền, đặc lợi cá nhân, không bắt nhân dân phải phục vụ cho lợi ích riêng. Họ hoàn toàn thực hiện vai trò của mình theo ý chí và quyết định của nhân dân. Thể chế xã hội trong thời kỳ cộng sản nguyên thủy là thể chế tự quản của nhân dân.

Sự phát triển của lực lượng sản xuất đã đưa tới sự dư thừa tương đối sản phẩm tiêu dùng và khát vọng muốn chiếm đoạt nó đã làm nảy sinh ở giới có thẩm quyền thói hám của. Họ sử dụng mọi quyền lực có trong tay để thực hiện khát vọng đó. Do vậy, việc phân hóa xã hội được tăng cường. Giai cấp xuất hiện.

Quan hệ người áp bức người thay thế quan hệ bình đẳng, hợp tác, tương trợ. Sự đối kháng giữa giai cấp bóc lột và bị bóc lột ngày càng sâu sắc. Chiến tranh ăn cướp giữa các bộ lạc, thị tộc đã làm cho quyền lực của thủ lĩnh quân sự được củng cố, họ ngày càng giàu có lên, địa vị thống trị và bóc lột của họ được tăng cường. 1 Với tư cách một danh từ chung hay tính từ, chữ “nhà nước” chúng tôi không viết hoa.

Chỉ viết hoa, khi đó là khái niệm dùng để chỉ nhà nước ta - Nhà nước cộng hoà XHCN Việt Nam - một danh từ riêng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Họ trở thành lực lượng đối lập với nhân dân. Những biến đổi trên đây đã làm cho cơ quan tổ chức của thị tộc, bộ lạc dần dần thoát khỏi gốc rễ của nó trong nhân dân. Từ chỗ là công cụ của nhân dân, các tổ chức đó trở thành cơ quan đối lập, thống trị và áp bức nhân dân.

Hậu quả là cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp đối kháng lần đầu tiên xuất hiện trong lịch sử xã hội - chủ nô và nô lệ - gay gắt tới mức dẫn tới nguy cơ chẳng những các giai cấp đó tiêu diệt lẫn nhau mà tiêu diệt luôn cả xã hội. Để thảm họa đó không diễn ra, một cơ quan quyền lực đặc biệt đã ra đời. Đó là nhà nước. Qua đó cho thấy, nhà nước không phải là cơ quan để điều hòa mâu thuẫn giai cấp.

Ngược lại, nó ra đời do mâu thuẫn giai cấp ngày càng sâu sắc, không thể điều hòa. Trên cơ sở của tính tất yếu kinh tế - xã hội nói trên, lực lượng lập ra và sử dụng bộ máy nhà nước chính là giai cấp có thế lực nhất - giai cấp thống trị về mặt kinh tế. Nói cách khác, nhà nước là một tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác. Nhờ có nhà nước, giai cấp này cũng trở thành giai cấp thống trị về mặt chính trị và, do đó, có thêm những phương tiện mới để đàn áp và bóc lột giai cấp bị áp bức.

Bản chất của nhà nước, do đó, "chẳng qua chỉ là một bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác" [37, tr. Xét dưới giác độ tổng quát, mọi nhà nước đều phải thực hiện chức năng thống trị chính trị của giai cấp (chức năng giai cấp) và chức năng xã hội (chức năng công quyền). - Chức năng thống trị chính trị của giai cấp (chức năng giai cấp) của nhà nước Quyền lực chính trị do quyền lực kinh tế quyết định. Do vậy, để củng cố, tăng cường sự thống trị chính trị của mình, nhà nước phải xác lập, củng cố nền tảng kinh tế mà giai cấp cầm quyền là người đại diện cho quan hệ sản xuất thống trị.

Nền kinh tế đó càng hùng mạnh bao nhiêu, quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền càng có khả năng vững vàng bấy nhiêu. Cùng với xác lập nền tảng kinh tế đó, để chức năng thống trị chính trị của nhà nước được thực hiện, nó cũng phải xác lập, củng cố, tăng cường ảnh hưởng của hệ tư tưởng phản ánh nhu cầu, lợi ích căn bản của giai cấp cầm quyền (hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền), làm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cho hệ tư tưởng đó chi phối đời sống tinh thần của xã hội. Hơn nữa, việc thực hiện chức năng thống trị chính trị của giai cấp còn đòi hỏi nhà nước phải sẵn sàng trấn áp sự phản kháng của mọi thế lực trong và ngoài nước. Bằng việc thực hiện có hiệu quả ba nội dung cơ bản đó, chức năng giai cấp của nhà nước được củng cố và tăng cường.

- Chức năng xã hội (chức năng công quyền) của nhà nước Nhà nước là công cụ chuyên chính của một giai cấp. Song, bất kỳ nhà nước nào cũng phải đảm trách một số công việc nhằm đáp ứng nhu cầu chung của cộng đồng: xây dựng một số công trình kinh tế, văn hoá - xã hội để phục vụ cho toàn xã hội về học tập, vui chơi, chăm sóc sức khoẻ (có hay không có thu phí); bảo đảm trật tự - an toàn xã hội trong đi lại, sinh hoạt, lao động; khắc phục những dịch bệnh hiểm nghèo, những tệ nạn xã hội. Xét dưới giác độ chi tiết hơn và xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu, phương pháp tiếp cận khác nhau, người ta có thể phân chia các chức năng cuả nhà nước thành chức năng kinh tế, chức năng chính trị, chức năng văn hoá - xã hội; cũng có thể phân ra chức năng tổ chức - xây dựng, chức năng bạo lực - trấn áp hay chức năng đối nội, chức năng đối ngoại.Song, cần lưu ý rằng, dù phân chia như thế nào thì chức năng chính trị - giai cấp và chức năng xã hội - công quyền cũng thâm nhập vào các chức năng của mọi sự phân chia đó. Tuỳ mục tiêu nghiên cứu, người ta có thể áp dụng cách phân chia này hay cách phân chia khác.

Do định hướng của luận văn này, chúng tôi nghiên cứu sâu hơn về chức năng kinh tế cuả nhà nước. Chức năng kinh tế của nhà nƣớc 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Lịch sử phát triển loài người kể từ khi xuất hiện giai cấp và nhà nước đến nay cho thấy, dù trực tiếp hay gián tiếp, nhà nước đều tác động đến kinh tế theo các chiều hướng khác nhau. Tổng kết thực tiễn đó, Ph. Ăngghen đã chỉ ra rằng: "tác động ngược trở lại của quyền lực nhà nước đối với sự phát triển kinh tế có thể có ba loại.

Nó có thể tác động theo cùng hướng - khi ấy sự phát triển sẽ nhanh hơn; nó có thể tác động ngược lại sự phát triển kinh tế, khi ấy thì hiện nay, ở mỗi dân tộc lớn, nó sẽ tan vỡ sau một khoảng thời gian nhất định, hoặc là nó có thể cản trở sự phát triển kinh tế ở những hướng nào đó và thúc đẩy sự phát triển ở những hướng khác. Trong trường hợp này rốt cuộc dẫn đến một trong hai trường hợp trên" [38, tr. Vì sao nhà nước lại có thể tác động đến kinh tế? Vì sao sự tác động của nhà nước lại có thể khiến sự phát triển của kinh tế diễn ra theo nhiều chiều hướng khác nhau, thậm chí trái ngược nhau như vậy? Nhà nước ra đời từ sự phát triển của kinh tế, do sự phát triển của kinh tế quy định. Sau khi ra đời "lực lượng mới có tính độc lập này tác động trở lại những điều kiện và quá trình sản xuất nhờ tính độc lập vốn có của mình" [38, tr.

Nhà nước là sản phẩm phát triển của sản xuất, của kinh tế; nó ra đời nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế và toàn bộ các lợi ích khác của giai cấp thống trị trên lĩnh vực kinh tế. Cho nên, nhà nước không chỉ do kinh tế, mà còn là, và chủ yếu là vì kinh tế. Từ đó có thể nói, sự tác động lại của nhà nước tới kinh tế cũng mang tính tất yếu khách quan không kém gì tính tất yếu kinh tế dẫn tới sự ra đời của nhà nước. Khi đề cập tới sự tác động của nhà nước đến kinh tế trong thời kỳ cổ đại, Ph.Ăngghen cho rằng nhờ có sự ra đời của nhà nước mà ở Aten thời cổ đại cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới, tất cả các ngành sản xuất của xã hội như thương nghiệp, công nghiệp và của cải xã hội mau chóng phát triển.

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền sản xuất xã hội, các yếu tố cấu thành nó cũng ngày càng nhiều lên, mối quan hệ giữa các yếu tố đó ngày càng phức tạp hơn. Tương ứng với mỗi trình độ phát triển của nền sản xuất xã hội mà giữa các yếu tố cấu thành có những quan hệ tỷ lệ nhất định để tạo ra được sự phù hợp của QHSX với LLSX; để đảm bảo cho nền kinh tế phát triển được ổn định, thăng bằng, cân đối. Các quan hệ tỷ lệ hình thành 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong nền kinh tế luôn có xu hướng bị phá vỡ do sự phát triển không ngừng của LLSX, do sự tác động của các nhân tố chủ quan và khách quan. Điều đó ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường, đến quy mô và nhịp điệu phát triển của nền kinh tế.

Vì vậy, yêu cầu tạo sự cân đối giữa các yếu tố cấu thành nền sản xuất xã hội, tạo sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX trong sự phát triển của nền kinh tế là nguyên nhân sâu xa quy định vai trò kinh tế của nhà nước. Trong nền kinh tế hàng hóa, KTTT, cơ sở khách quan này được thể hiện ở những mặt sau: - Trong nền sản xuất hàng hóa, sự sản xuất diễn ra dưới tác động của cơ chế thị trường - một cơ chế tinh vi, phối hợp một cách không tự giác các chủ thể của nền kinh tế thông qua hệ thống giá cả trên thị trường, một cơ chế mà điều kiện cần thiết cho sự phát triển của nó là một trật tự kinh tế.