Luận Văn Thạc Sĩ Về Ứng Dụng Lí Thuyết Tự Sự Học Trong Dạy Học Truyện Ngắn Việt Nam Hiện Đại

Luận văn thạc sĩ VNU UED khám phá ứng dụng lí thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại cho chương trình ngữ văn 11.

• Tác giả: Phạm Thị Huệ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Thành
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Ngữ Văn
• Đề tài: Ứng Dụng Lý Thuyết Tự Sự Học Trong Dạy Học Truyện Ngắn Việt Nam Hiện Đại (Chương Trình Ngữ Văn 11 Ban Cơ Bản)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất
• 1.2. Khái lược về tự sự học
• 1.3. Khái lược về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Thực tiễn dạy dạy học truyện ngắn trong trường trung học phổ thông
• 1.6. Việc ứng dụng lí thuyết tự sự học vào dạy học truyện ngắn trong trường trung học phổ thông
• 1.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG BIỆN PHÁP DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN THEO HƯỚNG ỨNG DỤNG LÝ THUYẾT TỰ SỰ HỌC
• 2.1. Nguyên tắc đề xuất các biện pháp dạy học truyện ngắn theo hướng ứng dụng lí thuyết tự sự học
• 2.2. Dạy học theo đặc trưng thể loại truyện ngắn
• 2.3. Dạy học truyện ngắn theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất
• 2.4. Các biện pháp dạy học truyện ngắn theo hướng ứng dụng lí thuyết tự sự học
• 2.5. Lựa chọn đặc điểm của từng tác phẩm để khai thác nghệ thuật tự sự
• 2.6. Lựa chọn phương pháp phù hợp trong việc dạy học các yếu tố của nghệ thuật tự sự
• 2.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Qui trình thực nghiệm
• 3.2.1. Trước khi dạy
• 3.2.2. Trong khi dạy
• 3.3. Thời gian, địa điểm, đối tượng thực nghiệm
• 3.4. Giáo án thực nghiệm
• 3.5. Quá trình và kết quả thực nghiệm
• 3.5.1. Quá trình thực nghiệm
• 3.5.2. Kết quả thực nghiệm
• 3.6. Đánh giá kết quả
• 3.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ứng Dụng Lí Thuyết Tự Sự Học Trong Dạy Học Truyện Ngắn

Lí thuyết tự sự học là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong văn học, đặc biệt là trong việc dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại. Việc áp dụng lí thuyết này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về nội dung tác phẩm mà còn phát triển khả năng phân tích và cảm thụ nghệ thuật. Truyện ngắn, với đặc trưng ngắn gọn và súc tích, là thể loại lý tưởng để áp dụng lí thuyết tự sự học, giúp học sinh tiếp cận các yếu tố nghệ thuật một cách hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Về Lí Thuyết Tự Sự Học

Lí thuyết tự sự học (Narratology) nghiên cứu về nghệ thuật kể chuyện, bao gồm các yếu tố như cốt truyện, nhân vật, và thời gian. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp giáo viên và học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về cách thức mà các tác phẩm văn học được xây dựng và truyền tải.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Dạy Học Truyện Ngắn

Dạy học truyện ngắn không chỉ giúp học sinh tiếp cận văn học mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo. Truyện ngắn là một phương tiện hiệu quả để truyền tải các giá trị văn hóa và nhân văn, đồng thời khuyến khích học sinh khám phá và thể hiện bản thân.

II. Những Thách Thức Trong Việc Ứng Dụng Lí Thuyết Tự Sự Học

Mặc dù lí thuyết tự sự học mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng vào dạy học truyện ngắn cũng gặp không ít thách thức. Giáo viên cần phải có kiến thức vững vàng về lí thuyết này và biết cách truyền đạt cho học sinh một cách hiệu quả.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Giảng Dạy

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về lí thuyết tự sự học, dẫn đến việc giảng dạy không hiệu quả. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu của học sinh và làm giảm chất lượng dạy học.

2.2. Thiếu Tài Liệu Hỗ Trợ

Tài liệu về lí thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại còn hạn chế. Việc thiếu tài liệu tham khảo làm khó khăn cho giáo viên trong việc xây dựng bài giảng và cho học sinh trong việc tự học.

III. Phương Pháp Dạy Học Theo Hướng Ứng Dụng Lí Thuyết Tự Sự Học

Để ứng dụng lí thuyết tự sự học vào dạy học truyện ngắn, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Tác Phẩm

Phân tích tác phẩm theo các yếu tố tự sự như cốt truyện, nhân vật và bối cảnh sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn về nghệ thuật kể chuyện. Việc này cũng khuyến khích học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng phân tích.

3.2. Phương Pháp Thảo Luận Nhóm

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả để học sinh chia sẻ ý kiến và cảm nhận về tác phẩm. Qua đó, học sinh có thể học hỏi lẫn nhau và phát triển khả năng giao tiếp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Lí Thuyết Tự Sự Học Trong Dạy Học

Việc ứng dụng lí thuyết tự sự học vào dạy học truyện ngắn đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững nội dung tác phẩm mà còn phát triển khả năng cảm thụ nghệ thuật và tư duy sáng tạo.

4.1. Kết Quả Nâng Cao Chất Lượng Học Tập

Nhiều nghiên cứu cho thấy việc áp dụng lí thuyết tự sự học giúp học sinh nâng cao khả năng đọc hiểu và phân tích văn bản. Học sinh có thể cảm nhận sâu sắc hơn về các giá trị nghệ thuật trong tác phẩm.

4.2. Phát Triển Kỹ Năng Sáng Tạo

Học sinh được khuyến khích sáng tạo trong việc viết và kể chuyện. Việc này không chỉ giúp các em phát triển kỹ năng viết mà còn tạo ra những sản phẩm văn học độc đáo.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Lí Thuyết Tự Sự Học Trong Dạy Học

Lí thuyết tự sự học có vai trò quan trọng trong việc dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại. Việc áp dụng lí thuyết này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh.

5.1. Tương Lai Của Lí Thuyết Tự Sự Học

Trong tương lai, lí thuyết tự sự học sẽ tiếp tục được nghiên cứu và phát triển. Việc này sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho giáo viên và học sinh trong việc tiếp cận văn học.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Và Ứng Dụng

Cần khuyến khích các nghiên cứu về ứng dụng lí thuyết tự sự học trong dạy học văn học. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu của thời đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn giáo dục phổ thông cho thấy có tới 73,3% học sinh cảm thấy không hứng thú hoặc thờ ơ với các tác phẩm truyện ngắn hiện đại, trong khi 80% giáo viên vẫn duy trì phương pháp thuyết giảng một chiều. Dạy học đọc hiểu truyện ngắn trong thời gian dài chủ yếu tập trung khai thác nội dung phản ánh như đề tài, nhân vật, giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo mà chưa chú trọng đúng mức đến nghệ thuật trần thuật. Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để chuyển đổi từ việc dạy học truyền thụ kiến thức sang hình thành phương pháp tiếp nhận văn bản tự sự cho người học.

Đề tài nghiên cứu hướng tới mục tiêu xây dựng và kiểm chứng hệ thống biện pháp ứng dụng lý thuyết tự sự học vào dạy học truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 trong chương trình Ngữ văn 11 ban Cơ bản. Mục tiêu cụ thể bao gồm việc giải mã các yếu tố thi pháp thể loại như người kể chuyện, điểm nhìn trần thuật, tình huống và kết cấu nhằm nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ của học sinh.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát và thực nghiệm tại 5 trường Trung học phổ thông trên địa bàn thị xã Sơn Tây và huyện Ba Vì thuộc thành phố Hà Nội trong năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa sư phạm to lớn khi tạo ra bước chuyển biến mạnh mẽ, giúp hơn 50% giáo viên nhận thức rõ phương pháp hướng dẫn học sinh tự đọc hiểu và nâng tỷ lệ học sinh hào hứng tiếp nhận tác phẩm văn học lên trên 37,5%, đáp ứng toàn diện mục tiêu đổi mới giáo dục.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 2 hệ thống lý thuyết lớn: Lý thuyết Tự sự học hiện đại và Lý thuyết Dạy học định hướng phát triển năng lực. Tự sự học hình thành từ cấu trúc luận phương Tây vào những năm 1960 - 1970 và được phát triển hoàn thiện tại Việt Nam qua các công trình nghiên cứu chuyên sâu của nhiều học giả đầu ngành. Đồng thời, luận văn vận dụng quan điểm phát triển 8 năng lực tiếp nhận văn học kết hợp với thang nhận thức Bloom cải tiến để định chuẩn kết quả đầu ra môn học.

Mô hình tiếp nhận văn bản tự sự được cụ thể hóa qua 5 khái niệm chuyên ngành then chốt:

1. Truyện kể: Cấu trúc biểu hiện và tổ chức hệ thống sự kiện nghệ thuật.
2. Người kể chuyện: Chủ thể trần thuật định hình khoảng cách thẩm mỹ và phát ngôn trong văn bản.
3. Điểm nhìn trần thuật: Tiêu cự quang học, tâm lý và tư tưởng của chủ thể quan sát thế giới nghệ thuật.
4. Giọng điệu: Sắc thái cảm xúc, thái độ và âm hưởng trần thuật của tác giả và nhân vật.
5. Tình huống truyện: Hoàn cảnh đặc biệt chứa đựng mâu thuẫn để bộc lộ bản chất số phận con người.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ cuộc khảo sát thực tế với cỡ mẫu gồm 40 giáo viên bộ môn Ngữ văn và 300 học sinh lớp 11 tại 5 trường Trung học phổ thông: THPT Sơn Tây (17 giáo viên, 85 học sinh), THPT Quảng Oai (5 giáo viên, 50 học sinh), THPT Ba Vì (5 giáo viên, 50 học sinh), THPT Ngô Quyền (5 giáo viên, 50 học sinh) và THPT Hữu Nghị 80 (8 giáo viên, 65 học sinh). Phương pháp chọn mẫu cụm kết hợp phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho cả trường chuyên biệt và trường phổ thông đại trà.

Tác giả phối hợp đồng bộ 4 phương pháp phân tích: Phương pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp loại hình học, phương pháp so sánh văn bản và phương pháp thực nghiệm sư phạm. Việc lựa chọn các phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải lượng hóa chính xác thực trạng, đồng thời đối chứng khoa học hiệu quả của các giáo án thử nghiệm. Toàn bộ timeline thu thập dữ liệu, phân tích văn bản và thực nghiệm dạy học được tiến hành tập trung trong năm học 2019 - 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng mang lại 4 phát hiện định lượng quan trọng:

Thứ nhất, có 42,5% giáo viên chưa từng tiếp cận sâu và 62,5% chưa từng vận dụng lý thuyết tự sự học vào giảng dạy; 80% số tiết dạy vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào thuyết giảng và đàm thoại truyền thống.

Thứ hai, 73,3% học sinh không yêu thích hoặc giữ thái độ thờ ơ với môn học; 70% học sinh chỉ để ý tới cốt truyện sự kiện bề nổi, trong khi chỉ có 5% chú ý đến cách kể chuyện và 3,3% quan tâm đến ngôn ngữ nghệ thuật.

Thứ ba, tác phẩm Chí Phèo nhận được sự tâm đắc cao nhất từ 62,5% giáo viên; đồng thời 61,6% học sinh đặc biệt ấn tượng với chi tiết tiếng chửi ở đầu tác phẩm, minh chứng cho sức hấp dẫn của kết cấu phi tuyến tính.

Thứ tư, 50% giáo viên khẳng định tự sự học giúp học sinh nâng cao kỹ năng tự đọc hiểu và 37,5% học sinh đánh giá mức độ rất hứng thú khi được tham gia các giờ học đổi mới phương pháp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng học sinh thụ động là do phương pháp dạy học cũ chỉ dừng lại ở việc trả lời câu hỏi tác phẩm kể về cái gì, biến giờ học thành quá trình chép lại các bài giảng văn mẫu có sẵn. Khi thiếu công cụ giải mã thi pháp trần thuật, người học không thể nhận biết được dụng ý nghệ thuật của tác giả.

So với các công trình nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào một tác phẩm đơn lẻ như truyện Hai đứa trẻ hay thể loại truyện dân gian, đề tài này đã khái quát hóa thành quy trình dạy học hoàn chỉnh cho cả nhóm truyện ngắn hiện đại giai đoạn 1930 - 1945.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh mức độ hứng thú của học sinh trước và sau khi áp dụng phương pháp tự sự học. Biểu đồ sẽ thể hiện rõ sự chuyển dịch tích cực: Tỷ lệ học sinh không thích giảm mạnh từ 53,3% xuống dưới mức 15%, trong khi nhóm học sinh hứng thú và rất thích học tăng vọt lên mức 67,5%. Kết quả này chứng minh rằng việc trang bị năng lực giải mã điểm nhìn và kết cấu giúp người học chuyển từ vị thế tiếp nhận thụ động sang vị thế đồng sáng tạo với văn bản nghệ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học tác phẩm tự sự theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực, đề tài đề xuất 4 giải pháp trọng tâm:

1. Xây dựng quy trình đọc hiểu 4 bước theo thi pháp thể loại: Giáo viên bộ môn Ngữ văn cần thiết kế tiến trình bài giảng dựa trên đặc trưng nghệ thuật tự sự riêng biệt của từng tác giả. Đối với Thạch Lam, tập trung giải mã nghệ thuật miêu tả tâm trạng trong truyện không có cốt truyện; đối với Nguyễn Tuân, khai thác tình huống đối nghịch giàu kịch tính; đối với Nam Cao, phân tích cốt truyện gấp khúc và kết cấu lắp ghép. Chỉ tiêu đạt 100% tiết dạy truyện ngắn tích hợp phân tích điểm nhìn trong học kỳ 1 lớp 11.

2. Triển khai phương pháp dạy học nhóm đa điểm nhìn: Giáo viên tổ chức cho học sinh tóm tắt và kể lại tác phẩm bằng các ngôi kể khác nhau như nhập vai Chí Phèo, người dân làng Vũ Đại hoặc Bá Kiến trong 5 - 10 phút thảo luận. Mục tiêu nâng 85% học sinh hiểu sâu sắc tính đa thanh của diễn ngôn trần thuật ngay trong năm học.

3. Đổi mới cấu trúc đề kiểm tra đánh giá định kỳ: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn cần điều chỉnh ma trận đề thi, giảm 60% các câu hỏi yêu cầu ghi nhớ sự kiện đơn thuần, tăng 40% câu hỏi đánh giá năng lực phát hiện điểm nhìn, giọng điệu và thông điệp nghệ thuật. Thời gian áp dụng xuyên suốt năm học 2020 - 2021.

4. Tổ chức tập huấn chuyên sâu về lý thuyết tự sự học ứng dụng: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường Đại học Sư phạm tổ chức 2 đợt sinh hoạt chuyên đề thường niên, đảm bảo 100% giáo viên Ngữ văn tại các cụm trường nắm vững kỹ năng thiết kế giáo án tự sự học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn giá trị dành cho 4 nhóm đối tượng:

1. Giáo viên Ngữ văn cấp Trung học phổ thông: Khai thác hệ thống giáo án thực nghiệm mẫu, ma trận câu hỏi gợi mở để soạn giảng trực tiếp các tác phẩm văn học 1930 - 1945 theo chương trình mới.
2. Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Ngữ văn: Tham khảo khung lý thuyết tự sự học chuyên sâu và phương pháp nghiên cứu sư phạm thực nghiệm định lượng để phục vụ làm khóa luận, luận văn thạc sĩ.
3. Cán bộ quản lý chuyên môn và chuyên viên Sở, Phòng Giáo dục: Sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát 340 mẫu để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng năng lực giảng dạy thể loại cho đội ngũ giáo viên cốt cán.
4. Các nhà nghiên cứu lý luận văn học và bạn đọc yêu thích thi pháp học: Tiếp cận bức tranh tiếp nhận văn học thực chứng của 300 học sinh phổ thông nhằm nghiên cứu tâm lý học tiếp nhận văn học đường trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Ứng dụng lý thuyết tự sự học mang lại điểm khác biệt cốt lõi nào so với cách dạy truyền thống? Phương pháp tự sự học hướng dẫn học sinh tiếp cận cách thức kể chuyện thay vì chỉ tóm tắt nội dung sự việc. Học sinh được trang bị công cụ giải mã điểm nhìn, giọng điệu và kết cấu, từ đó tự khám phá ra tầng sâu tư tưởng của tác phẩm một cách chủ động.

2. Tại sao truyện ngắn không có cốt truyện như Hai đứa trẻ của Thạch Lam vẫn tạo được sức hút lớn? Tác phẩm cuốn hút nhờ nghệ thuật tự sự tâm trạng và cấu trúc thời gian tâm lý tinh tế. Nhà văn sử dụng nhịp điệu câu văn êm dịu, tương phản ánh sáng - bóng tối để khắc họa thế giới nội tâm mong manh và khát vọng đổi đời của nhân vật Liên.

3. Phương pháp dạy học nhóm đổi ngôi trần thuật trong truyện ngắn Chí Phèo được tổ chức như thế nào? Giáo viên chia lớp thành các nhóm để kể lại truyện theo ngôi thứ nhất của Chí Phèo, ngôi thứ ba của người dân Vũ Đại hoặc góc nhìn Bá Kiến. Hoạt động này diễn ra trong 5 phút thảo luận, giúp học sinh nhận thức rõ sự chi phối của điểm nhìn đối với mạch truyện.

4. Những rào cản lớn nhất mà giáo viên gặp phải khi triển khai lý thuyết tự sự học là gì? Khảo sát thực tế chỉ ra 37,5% giáo viên gặp khó khăn về phương pháp sư phạm và 37,5% gặp trở ngại do thói quen học tập thụ động của học sinh. Ngoài ra, 42,5% giáo viên chưa được tiếp cận bài bản với tài liệu tự sự học hiện đại.

5. Kết quả thực nghiệm sư phạm đã chứng minh điều gì về tính khả thi của đề tài? Giáo án thực nghiệm đã giúp tỷ lệ học sinh hào hứng học tập tăng lên mức 67,5%, cao hơn nhiều so với tỷ lệ 26,6% trước can thiệp. Đồng thời, 50% giáo viên tham dự khẳng định học sinh đã hình thành được kỹ năng tự đọc hiểu văn bản tự sự.

Kết luận

Luận văn đã đạt được những kết quả nổi bật sau:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận tự sự học gắn liền với yêu cầu phát triển năng lực đọc hiểu văn bản.
• Khảo sát và phản ánh trung thực thực trạng dạy học thông qua dữ liệu định lượng từ 40 giáo viên và 300 học sinh.
• Thiết lập quy trình dạy học đặc thù cho 3 phong cách truyện ngắn tiêu biểu giai đoạn 1930 - 1945.
• Chứng minh tính ưu việt của phương pháp mới qua thực nghiệm sư phạm với tỷ lệ học sinh hứng thú tăng trên 37,5%.
• Đóng góp một giải pháp thực hành sư phạm hiệu quả phục vụ công cuộc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

Đề tài mở ra hướng kế thừa triển khai cho toàn bộ hệ thống tác phẩm tự sự trong chương trình Trung học phổ thông giai đoạn 2020 - 2025. Quý thầy cô, học viên và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo ngay luận văn này để làm phong phú thêm phương pháp tiếp cận tác phẩm văn học hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết truyện. Mở truyện để tìm ra cách dẫn dắt truyện tự nhiên, mang dấu ấn riêng; kết truyện phải độc đáo và ấn tƣợng. Truyện ngắn hiện đại thƣờng chọn lối kết thúc mở, gợi ra cho bạn đọc những vấn đề, những suy tƣ, đối thoại về cuộc sống. Kết cấu truyện là tổ chức bố cục của cốt truyện thành các phần, các chƣơng, mục, sắp xếp các chi tiết, các sự kiện đảm bảo tiêu chí “là một vòng kép kín, không dài quá, không ngắn quá, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa chi tiết nào” [37, tr.

Trần thuật trong truyện ngắn thƣờng đƣợc dẫn dắt bằng một chủ thể nhất định là “ngƣời trần thuật”. Ngƣời trần thuật có thể xuất hiện trực tiếp hoặc ẩn đi tùy theo dụng ý nghệ thuật của nhà văn. Trạng thái ẩn, ngƣời trần thuật không lộ diện mà lại xuất hiện ở khắp nơi trong truyện. Ở trạng thái hiện, ngƣời trần thuật thƣờng trong vai nhân vật cụ thể và thƣờng xƣng “tôi”.

Ngoài xác định ngôi trần thuật còn cần chú ý đến điểm nhìn trần thuật. Điểm nhìn thể hiện khoảng cách xa, gần của ngƣời trần thuật với đối tƣợng đƣợc trần thuật. Điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn thƣờng là điểm nhìn của tác giả, điểm nhìn của ngƣời kể chuyện, điểm nhìn của nhân vật. Điểm nhìn của tác giả có khi hòa nhập với điểm nhìn của ngƣời kể chuyện và điểm nhìn nhân vật.

Cơ sở thực tiễn 1. Thực tiễn dạy dạy học truyện ngắn trong trường trung học phổ thông Trong nền văn học Việt Nam, những truyện ngắn giai đoạn 1930 - 1945 đƣợc chọn giảng trong chƣơng trình Ngữ văn THPT có vị trí quan trọng. Các truyện đƣợc lựa chọn vào chƣơng trình Ngữ Văn 11 gồm hai khuynh hƣớng chính là truyện ngắn lãng mạn (Hai đứa trẻ - Thạch Lam, Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân) và khuynh hƣớng hiện thực (Chí Phèo - Nam Cao). 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Nội dung dạy học Nội dung dạy học các truyện ngắn trong chƣơng trình Ngữ Văn 11 chủ yếu khai thác nội dung truyện ngắn nhƣ giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, đặc điểm hình tƣợng nhân vật. ít khai thác từ góc độ nghệ thuật viết truyện. Những nội dung cơ bản mà giáo viên trung học phổ thông thƣờng dạy là: - Hƣớng dẫn học sinh tìm hiểu cốt truyện xem tác phẩm kể về ai, cái gì, có những nhân vật nào, sau đó đi vào phân tích nhân vật rồi khái quát về giá trị hiện thực của tác phẩm xem phản ánh cái gì, giá trị nhân đạo xem nhà văn bộc lộ thái độ, tình cảm, quan niệm gì về cuộc sống, con ngƣời trong tác phẩm. Giá trị nhân đạo của một tác phẩm thƣờng đƣợc xem xét ở các khía cạnh sau: Tác giả có bày tỏ sự đồng cảm, thƣơng xót với nỗi khổ đau của nhân vật hay không, trực tiếp hay gián tiếp; tác giả lên án, tố cáo ai, những thế lực đen tối nào; tác giả có ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con ngƣời không, có đồng tình, ủng hộ những khát vọng chính đáng của con ngƣời không; tác phẩm có chỉ ra lối đi, hƣớng giải phóng giúp nhân vật thoát khỏi khổ đau, bất hạnh hay không? - Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự, giáo viên giúp học sinh chỉ ra đƣợc các đặc điểm của nhân vật nhƣ: hình dáng bên ngoài, lời nói, cách nói, cử chỉ, thế giới nội tâm, quan hệ với nhân vật khác.

từ đó chỉ ra đƣợc tâm lý, tính cách, bản chất xã hội của nhân vật, làm rõ ý nghĩa phản ánh, ý nghĩa tƣ tƣởng, thông điệp thẩm mĩ và những điểm sáng tạo đƣợc nhà văn thể hiện qua nhân vật. GV hƣớng dẫn HS xác định đúng loại nhân vật để định hƣớng cho qui trình phân tích. Mỗi tác phẩm có các kiểu loại nhân vật đƣợc xây dựng theo những mô hình khác nhau nên ở mỗi loại nhân vật cần có cách tiếp cận khác nhau. Với những nhân vật tƣ tƣởng, kiến thức cơ bản, trọng tâm phân tích là làm sáng tỏ đặc điểm phần loại.

Với kiểu nhân vật này, đặc điểm tính cách ít hoặc không thay đổi. Các sự kiện trong cốt truyện có đổi thay, vận động theo chiều không gian, thời gian cũng chỉ để khắc họa, tô đậm càng lúc càng rõ nét đặc điểm tính cách của nhân vật. Với những nhân vật đƣợc xác định là nhân vật tính cách, trọng tâm cần phân tích không phải ở chỗ chỉ ra đƣợc những đặc điểm tính cách bất biến mà chính ở sự 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thay đổi, chuyển biến của tính cách dƣới sự thay đổi của môi trƣờng sống, hoàn cảnh sống cùng những mâu thuẫn, xung đột trong nội tâm, tâm lý, tính cách của nhân vật. Phân tích nhân vật tự sự là tìm hiểu các phƣơng diện mô tả nhân vật, gắn với sự tìm tòi, sáng tạo của ngƣời nghệ sĩ, để làm nổi bật tính cách, số phận, bản chất xã hội của nhân vật.Ngƣời ta thƣờng chú ý đến lai lịch của nhân vật vì nó góp phần hình thành đặc điểm tính cách, chi phối số phận của nhân vật.

Tính cách nhân vật đƣợc lý giải một phần bởi thành phần xuất thân, hoàn cảnh gia đình và bƣớc đƣờng đời đã trải qua.Ngoại hình của nhân vật bao gồm y phục, cử chỉ, tác phong, diện mạo.Khi cảm nhận, phân tích ngoại hình nhân vật ta thƣờng thấy vẻ bề ngoài có mối liên hệ chặt chẽ với đặc điểm tính cách, chiều sâu nội tâm bên trong. Song cũng có trƣờng hợp bên trong và bên ngoài trái ngƣợc (Lão Hạc -Lão Hạc- thân hình nhỏ thó, bộ mặt nhăn nheo nhƣ quả trám nhƣng có lòng tự trọng, tình thƣơng yêu lớn lao, cao cả ít ai bằng. Thị Nở - Chí Phèo- xấu xí nhƣng có tình ngƣời nồng hậu…). Phân tích nhân vật cần qua các chi tiết về ngoại hình tìm đúng nội tâm, bản chất của đối tƣợng.

Phân tích nội tâm nhân vật là một phƣơng diện quan trọng trong dạy học tác phẩm tự sự. Nội tâm là toàn bộ thế giới tâm hồn bên trong của nhân vật nhƣ suy nghĩ, các nét tâm trạng, những ƣớc mơ, khát vọng, những dằn vặt, trăn trở…trƣớc những cảnh ngộ, những tình huống mà nhân vật gặp phải trong cuộc đời. Diễn tả sâu sắc, chân thực thế giới nội tâm của con ngƣời là dấu hiệu nhận ra tài năng của nhà văn. Cử chỉ, hành động của nhân vật cũng phản ánh tƣ cách, phẩm chất, thế giới tinh thần của chính họ.

Bản chất con ngƣời thƣờng bộc lộ chân xác, đầy đủ nhất qua cử chỉ, điệu bộ, hành vi, hệ thống hành động. Ngôn ngữ nhân vật bao gồm lời ăn tiếng nói, cách dùng từ, giọng điệu. chính là bức chân dung tự họa sắc nét về tính cách, nghề nghiệp, trình độ văn hóa. của chính nhân vật đó.

Mối quan hệ của nhân vật với nhân vật khác cũng là một phƣơng diện quan trọng giúp nhân vật bộc lộ tính cách bởi con ngƣời là tổng hòa các mối quan hệ xã 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặt nhân vật trong hệ thống để phân tích, ta vừa có thể hiểu sâu sắc nhân vật, vừa hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm một cách toàn diện lại có thể nắm đƣợc xác thực bức thông điệp tƣ tƣởng và thẩm mĩ của tác giả. Khi tìm hiểu nhân vật, cần đặt nhân vật trong mối quan hệ với các nhân vật cùng tuyến có mối quan hệ tƣơng đồng, bổ sung cho nhau đồng thời đặt nhân vật trong mối quan hệ với những nhân vật trái tuyến, tƣơng phản, đối chọi nhau để làm nổi bật tính cách, số phận của nhân vật cũng nhƣ chủ đề, tƣ tƣởng của tác phẩm. Phương pháp dạy học Chúng tôi tiến hành khảo sát về phƣơng pháp dạy học trong một số trƣờng trên địa bàn Thị xã Sơn Tây và huyện Ba Vì.

* Đối tượng khảo sát Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi đã tiến hành phát phiếu khảo sát ý kiến cho 40 giáo viên dạy Ngữ văn và 300 học sinh ở một số trƣờng THPT nhƣ: THPT Sơn Tây, Sơn Tây, Hà Nội; THPT Quảng Oai,Ba Vì, Hà Nội; THPT Ba Vì, Ba Vì, Hà Nội; THPT Ngô Quyền, Ba Vì, Hà Nội;THPT Hữu Nghị 80,Sơn Tây, Hà Nội. Số GV và HS được phát phiếu khảo sát ý kiến Số GV đƣợc Số HS đƣợc STT Tỉnh Trƣờng hỏi ý kiến hỏi ý kiến 1 Hà Nội THPT Sơn Tây 17 85 2 Hà Nội THPT Quảng Oai 5 50 3 Hà Nội THPT Ba Vì 5 50 4 Hà Nội THPT Ngô Quyền 5 50 5 Hà Nội THPT Hữu nghị 80 8 65 Tổng 40 300 (Xem phần phụ lục 1.) * Nội dung khảo sát Chúng tôi tiến hành khảo sát đối với việc ứng dụng lí thuyết tự sự vào việc dạy truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong chƣơng trình Ngữ văn 11, đƣợc các nhà trƣờng tiến hành tổ chức nhƣ thế nào đối với cả giáo viên và học sinh. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về phía giáo viên, chúng tôi đã đi tập chung khảo sát các vấn đề sau: - Những phƣơng pháp GV thƣờng vận dụng hoặc thích áp dụng khi dạy tác phẩm tự sự. - Việc vận dụng lí thuyết tự sự học của GVtrong dạy học truyện ngắn.

- Tác phẩm truyện ngắn mà GV tâm đắc trong chƣơng trình Ngữ Văn 11 ban cơ bản. - Những khó khăn mà GV gặp phải khi dạy tác phẩm tự sự. - Ý nghĩa của việc vận dụng lí thuyết tự sự học dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại, để từ đó có thể đƣa ra những ý kiến đề xuất nhằm thực hiện việc vận dụng lí thuyết tự sự học của GV trong dạy học truyện ngắn đạt kết quả tốt nhất. Về phía học sinh, chúng tôi tập trung vào một số vấn đề sau: - Thái độ và tinh thần học học tập bộ môn Ngữ văn của học sinh.

- Tìm hiểu mức độ hứng thú, những thuận lợi và khó khăn của học sinh với việc đọc hiểu truyện ngắn. - Hứng thú của HS khi đọc tác phẩm, xem HS chú ý đến phƣơng diện nào (nhân vật, cốt truyện, cách kể, ngôn ngữ, chi tiết.) - Phƣơng pháp cho HS đóng vai khi học các tác phẩm truyện. - Quá trình chuẩn bị của HS trƣớc khi học trên lớp (đọc, soạn văn.) - Việc đọc thêm các truyện ngắn khác cùng giai đoạn 1930-1945 ngoài chƣơng trình. * Phương pháp khảo sát Trong quá trình khảo sát chúng tôi đã tiến hành trao đổi trực tiếp với một số giáo viên, học sinh ở một số trƣờng THPT và phát phiếu khảo sát cho các giáo viên và học sinh.

18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] * Kết quả khảo sát.