Luận văn tư vấn sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường týp 2 tại Trung tâm Y tế huyện Hạ Hoà

Đái tháo đường (ĐTĐ) týp 2 là một trong những bệnh lý phổ biến và đang gia tăng nhanh chóng tại Việt Nam. 95 trang · Trường Đại học Dược Hà Nội · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thuý Lệ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thành Hải
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược lý - Dược lâm sàng
• Đề tài: Tư Vấn Sử Dụng Thuốc Đặc Biệt Trong Điều Trị Đái Tháo Đường Týp 2 Tại Trung Tâm Y Tế Huyện Hạ Hoà
• Loại tài liệu: Luận văn dược sĩ chuyên khoa cấp I
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. ĐẠI CƯƠNG VỀ ĐIỀU TRỊ BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG
• 2.1. Định nghĩa
• 2.2. Điều trị bệnh Đái tháo đường týp 2
• 2.2.1. Mục tiêu điều trị
• 2.2.2. Phương pháp điều trị
• 2.3. Các thuốc điều trị đái tháo đường týp 2
• 2.3.1. Các nhóm thuốc điều trị đái tháo đường týp 2
• 2.3.2. Các thuốc ĐTĐ týp 2 dạng uống có dạng bào chế đặc biệt
• 3. VAI TRÒ CỦA HOẠT ĐỘNG DƯỢC LÂM SÀNG TRONG TƯ VẤN SỬ DỤNG THUỐC ĐTĐ TÝP 2
• 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 4.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 4.4. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 4.5. Phương pháp nghiên cứu
• 4.5.1. Kỹ thuật chọn mẫu
• 4.5.2. Thiết kế nghiên cứu
• 4.5.3. Quy trình nghiên cứu
• 5. CÁC NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 5.1. Khảo sát thực trạng sử dụng các thuốc có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 tại Trung tâm Y tế Hạ Hoà
• 5.2. Bước đầu triển khai hoạt động tư vấn cách sử dụng thuốc có dạng bào chế đặc biệt, thuốc tiêm insulin ở bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 tại Trung tâm y tế Hạ Hoà
• 6. CÁC TIÊU CHUẨN ĐÁNH GIÁ TRONG NGHIÊN CỨU
• 6.1. Đánh giá các chỉ số lâm sàng tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu (T0)
• 6.2. Đánh giá về kiến thức sử dụng các thuốc điều trị ĐTĐ týp 2 có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt
• 7. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 8. ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU
• 9. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 9.1. Kết quả khảo sát thực trạng sử dụng các thuốc có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2
• 9.1.1. Đặc điểm chung của bệnh nhân trong nghiên cứu
• 9.1.2. Đặc điểm sử dụng thuốc điều trị ĐTĐ týp 2 trên bệnh nhân ngoại trú
• 9.1.3. Đặc điểm liên quan đến sử dụng các thuốc uống có dạng bào chế đặc biệt trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2
• 9.1.4. Đặc điểm liên quan đến sử dụng insulin trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2
• 9.1.5. Đặc điểm liên quan kỹ thuật sử dụng xylanh tiêm insulin trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2
• 9.2. Phân tích hiệu quả hoạt động tư vấn cách sử dụng thuốc có dạng bào chế đặc biệt, insulin ở bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2
• 9.2.1. Đặc điểm liên quan đến sử dụng các thuốc uống có dạng bào chế đặc biệt trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 sau khi được dược sĩ lâm sàng tư vấn
• 9.2.2. Đặc điểm liên quan đến sử dụng thuốc tiêm insulin trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 sau khi được dược sĩ lâm sàng tư vấn
• 9.2.3. Đặc điểm liên quan kỹ thuật sử dụng xylanh tiêm insulin trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 sau khi tư vấn
• 9.3. Về thực trạng sử dụng thuốc có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt
• 9.3.1. Về đặc điểm chung của bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu
• 9.3.2. Về đặc điểm sử dụng các thuốc có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt
• 9.4. Về hiệu quả hoạt động tư vấn cách sử dụng thuốc có dạng bào chế đặc biệt, dụng cụ tiêm insulin ở bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2
• 9.4.1. Về đặc điểm liên quan đến sử dụng các thuốc uống có dạng bào chế đặc biệt và hiệu quả của hoạt động tư vấn thuốc uống
• 9.4.2. Về đặc điểm liên quan đến sử dụng thuốc tiêm insulin trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 và hiệu quả của hoạt động tư vấn
• 9.4.3. Về đặc điểm liên quan kỹ thuật sử dụng xylanh tiêm insulin trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 trước và sau khi tư vấn
• 9.5. Những điểm hạn chế của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tư Vấn Sử Dụng Thuốc Đặc Biệt Trong Điều Trị Đái Tháo Đường Týp 2

Đái tháo đường (ĐTĐ) týp 2 là một trong những bệnh lý phổ biến và đang gia tăng nhanh chóng tại Việt Nam. Việc sử dụng thuốc đặc biệt trong điều trị ĐTĐ là rất quan trọng để kiểm soát đường huyết và giảm thiểu biến chứng. Tại Trung tâm Y tế huyện Hạ Hoà, việc tư vấn sử dụng thuốc đặc biệt giúp bệnh nhân hiểu rõ hơn về cách sử dụng và tác dụng của thuốc, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị.

1.1. Đái Tháo Đường Týp 2 Định Nghĩa và Tình Hình Hiện Tại

Đái tháo đường týp 2 là một bệnh lý chuyển hóa mạn tính, liên quan đến sự kháng insulin và tăng glucose máu. Theo báo cáo của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế, số lượng bệnh nhân ĐTĐ đang gia tăng đáng kể, đặc biệt là ở các nước đang phát triển như Việt Nam.

1.2. Vai Trò Của Thuốc Đặc Biệt Trong Điều Trị Đái Tháo Đường

Thuốc đặc biệt trong điều trị ĐTĐ týp 2 bao gồm các dạng bào chế giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả hơn. Việc sử dụng đúng thuốc không chỉ giúp kiểm soát bệnh mà còn giảm thiểu các tác dụng phụ không mong muốn.

II. Thách Thức Trong Việc Sử Dụng Thuốc Đặc Biệt Tại Trung Tâm Y Tế Huyện Hạ Hoà

Mặc dù có nhiều lợi ích từ việc sử dụng thuốc đặc biệt, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc tư vấn và sử dụng thuốc tại Trung tâm Y tế huyện Hạ Hoà. Nhiều bệnh nhân vẫn chưa hiểu rõ về cách sử dụng thuốc, dẫn đến việc sử dụng không đúng cách.

2.1. Kiến Thức Của Bệnh Nhân Về Thuốc Đặc Biệt

Nhiều bệnh nhân chưa có kiến thức đầy đủ về thuốc đặc biệt, dẫn đến việc sử dụng sai cách. Việc này có thể gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng và làm giảm hiệu quả điều trị.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Tư Vấn Thuốc Cho Bệnh Nhân

Sự thiếu hụt thời gian và nguồn lực tại Trung tâm Y tế khiến cho việc tư vấn thuốc cho bệnh nhân gặp nhiều khó khăn. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng điều trị và sự tuân thủ của bệnh nhân.

III. Phương Pháp Tư Vấn Sử Dụng Thuốc Đặc Biệt Hiệu Quả

Để nâng cao hiệu quả điều trị, việc tư vấn sử dụng thuốc đặc biệt cần được thực hiện một cách bài bản và khoa học. Các phương pháp tư vấn cần được áp dụng để đảm bảo bệnh nhân hiểu rõ về thuốc và cách sử dụng.

3.1. Tư Vấn Dinh Dưỡng và Lối Sống

Tư vấn dinh dưỡng và lối sống là một phần quan trọng trong việc điều trị ĐTĐ. Bệnh nhân cần được hướng dẫn về chế độ ăn uống hợp lý và thói quen sinh hoạt để hỗ trợ hiệu quả điều trị.

3.2. Đào Tạo Kỹ Năng Sử Dụng Thuốc

Đào tạo kỹ năng sử dụng thuốc cho bệnh nhân là cần thiết. Việc này bao gồm hướng dẫn cách sử dụng insulin, cách đo đường huyết và cách xử lý khi có tình huống khẩn cấp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tư Vấn Sử Dụng Thuốc Đặc Biệt

Việc triển khai tư vấn sử dụng thuốc đặc biệt tại Trung tâm Y tế huyện Hạ Hoà đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Bệnh nhân đã có sự cải thiện rõ rệt trong việc kiểm soát đường huyết và giảm thiểu các tác dụng phụ.

4.1. Kết Quả Khảo Sát Thực Trạng Sử Dụng Thuốc

Khảo sát cho thấy tỷ lệ bệnh nhân hiểu rõ về thuốc đặc biệt đã tăng lên sau khi được tư vấn. Điều này cho thấy sự cần thiết của hoạt động tư vấn trong việc nâng cao kiến thức cho bệnh nhân.

4.2. Hiệu Quả Điều Trị Sau Khi Tư Vấn

Sau khi được tư vấn, nhiều bệnh nhân đã cải thiện đáng kể trong việc kiểm soát đường huyết. Điều này chứng tỏ rằng tư vấn sử dụng thuốc đặc biệt là một yếu tố quan trọng trong điều trị ĐTĐ.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Tư Vấn Sử Dụng Thuốc Đặc Biệt

Tư vấn sử dụng thuốc đặc biệt trong điều trị ĐTĐ týp 2 tại Trung tâm Y tế huyện Hạ Hoà đã chứng minh được hiệu quả. Tuy nhiên, cần tiếp tục cải thiện và mở rộng hoạt động này để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của bệnh nhân.

5.1. Đề Xuất Cải Tiến Hoạt Động Tư Vấn

Cần có các chương trình đào tạo liên tục cho nhân viên y tế về tư vấn thuốc. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng tư vấn và hiệu quả điều trị cho bệnh nhân.

5.2. Tương Lai Của Tư Vấn Sử Dụng Thuốc Đặc Biệt

Trong tương lai, việc tư vấn sử dụng thuốc đặc biệt sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong quy trình điều trị ĐTĐ. Cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng để phát triển hoạt động này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đái tháo đường týp 2 hiện là gánh nặng y tế toàn cầu với tốc độ gia tăng nhanh chóng. Theo thống kê của Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế, toàn cầu ghi nhận khoảng 463 triệu người mắc bệnh vào năm 2019 và ước tính sẽ đạt 700 triệu người vào năm 2045. Tại Việt Nam, mô hình bệnh tật cũng ghi nhận sự gia tăng tương tự tại các cơ sở khám chữa bệnh tuyến cơ sở. Điển hình tại Trung tâm Y tế huyện Hạ Hoà, đơn vị đang quản lý điều trị ngoại trú cho hơn 900 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 với phần lớn là người cao tuổi có nhiều bệnh mắc kèm.

Để tối ưu hóa kiểm soát đường huyết và tăng cường tính tuân thủ, các dạng thuốc giải phóng biến đổi như metformin tác dụng kéo dài cùng các chế phẩm insulin tiêm được chỉ định rộng rãi. Tuy nhiên, việc sử dụng sai kỹ thuật như nhai hoặc bẻ viên giải phóng kéo dài, thao tác bơm tiêm insulin sai cách hoặc bảo quản không chuẩn xác dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết đột ngột, tăng biến cố bất lợi và giảm hiệu quả điều trị. Nhằm cụ thể hóa các quy định tại Nghị định 131/2020/NĐ-CP của Chính phủ về tổ chức hoạt động dược lâm sàng, nghiên cứu được thực hiện với hai mục tiêu cụ thể: khảo sát thực trạng sử dụng thuốc có dạng bào chế hoặc dụng cụ đặc biệt trên 100 bệnh nhân ngoại trú tại Trung tâm Y tế huyện Hạ Hoà, đồng thời triển khai và đánh giá hiệu quả hoạt động tư vấn trực tiếp của dược sĩ lâm sàng thông qua tờ thông tin sản phẩm dành cho người bệnh. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng giúp giảm thiểu hơn 80% các sai sót thường gặp trong dùng thuốc, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường týp 2 ban hành theo Quyết định số 5481/QĐ-BYT năm 2020 của Bộ Y tế kết hợp với các khuyến cáo chuyên môn từ Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ. Khung lý thuyết tập trung vào các nguyên tắc cá thể hóa điều trị, kiểm soát glucose huyết tương mao mạch lúc đói từ 4,4 đến 7,2 mmol/L và mục tiêu chỉ số HbA1c dưới 7,0% cho người trưởng thành không mang thai.

Về mặt dược học, nghiên cứu vận dụng các nguyên lý động học của các dạng bào chế đặc biệt:

• Dạng phóng thích kéo dài và phóng thích có kiểm soát: Ứng dụng công nghệ khung polymer ái nước hoặc cấu trúc đa lớp nhằm duy trì nồng độ thuốc ổn định trong huyết tương suốt 24 giờ, đòi hỏi cấu trúc viên phải nguyên vẹn khi uống.
• Dược động học của insulin: Phân loại theo thời gian tác dụng gồm insulin tác dụng nhanh, ngắn, bán chậm và tác dụng kéo dài; yêu cầu kiểm soát chặt chẽ thời điểm tiêm so với bữa ăn và kỹ thuật tiêm dưới da.
• Mô hình tư vấn dược lâm sàng ngoại trú: Triển khai theo quy định tại Nghị định 131/2020/NĐ-CP và Thông tư 31/2012/TT-BYT, định vị vai trò của dược sĩ lâm sàng trong việc cung cấp tờ thông tin sản phẩm, hướng dẫn thực hành kỹ thuật và theo dõi phản ứng có hại của thuốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế thuần tập tiến cứu can thiệp so sánh trước và sau tư vấn. Cỡ mẫu gồm 100 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 ngoại trú được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện toàn bộ các trường hợp thỏa mãn tiêu chuẩn từ ngày 01/10/2021 đến 30/11/2021 và theo dõi đến ngày 03/05/2022. Tiêu chuẩn lựa chọn bao gồm bệnh nhân điều trị ngoại trú có sử dụng ít nhất một thuốc dạng uống phóng thích kéo dài như metformin 500mg, 750mg, 1000mg hoặc insulin lọ tiêm.

Dữ liệu được thu thập tại hai mốc thời gian: thời điểm bắt đầu nghiên cứu khi chưa can thiệp và sau 1 tháng can thiệp tư vấn dược lâm sàng. Công cụ thu thập gồm phiếu theo dõi bệnh nhân và bộ câu hỏi đánh giá thực hành kỹ thuật tiêm 7 bước chuẩn. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 22.0. Các biến định tính được so sánh bằng kiểm định Chi bình phương và kiểm định McNemar cho mẫu ghép cặp; các biến định lượng được đánh giá qua kiểm định Student t-test hoặc Wilcoxon. Mức ý nghĩa thống kê được xác định khi giá trị p nhỏ hơn 0,05, giúp đảm bảo tính chuẩn xác và khách quan cho các kết luận can thiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 100 bệnh nhân tại thời điểm bắt đầu cho thấy độ tuổi trung bình là 63,6 tuổi, trong đó nhóm trên 65 tuổi chiếm 47%, tỷ lệ nữ giới chiếm 57% và có tới 69% làm nghề nông nghiệp. Tỷ lệ bệnh nhân có bệnh mắc kèm rất cao, dẫn đầu là tăng huyết áp chiếm 57% và bệnh lý gan chiếm 25%. Tại thời điểm chưa can thiệp, tỷ lệ bệnh nhân không đạt mục tiêu glucose máu lúc đói chiếm 46% và 65,52% có nồng độ triglycerid máu từ 1,7 mmol/L trở lên.

Về thực trạng sử dụng thuốc uống dạng giải phóng kéo dài:

• Tỷ lệ bệnh nhân có thói quen nhai, bẻ hoặc nghiền viên thuốc chiếm tới 58,24%.
• Tỷ lệ dùng sai thời điểm so với bữa ăn là 49,50% và 63,74% sử dụng sai số lần quy định trong ngày.
• Kiến thức xử trí đúng khi gặp tác dụng phụ đường tiêu hóa chỉ đạt 40,66%.

Đối với nhóm 35 bệnh nhân sử dụng insulin tiêm bằng bơm tiêm:

• Tỷ lệ bảo quản sai insulin đang sử dụng chiếm 91,43% khi người bệnh tiếp tục để trong tủ lạnh gây buốt hoặc để nơi nhiệt độ cao.
• Tỷ lệ tiêm sai thời điểm khuyến cáo chiếm 80,00%.
• Có 45,70% bệnh nhân thường xuyên tiêm trực tiếp vào vùng da bị phì đại mô mỡ.
• Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân thực hiện đúng toàn bộ 7 bước trong bảng kiểm kỹ thuật tiêm insulin trước tư vấn là 0,00%; trong đó thao tác sát khuẩn nắp cao su và kỹ thuật lấy thuốc chỉ đạt 25,70%, góc đâm kim và thời gian giữ kim chỉ đạt 20,00%.

Sau 1 tháng được dược sĩ lâm sàng tư vấn trực tiếp và cấp phát tờ thông tin sản phẩm, tỷ lệ hiểu và thực hành đúng ở tất cả các tiêu chí trên đều tăng vượt bậc lên trên 85%, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê sâu sắc (p < 0,01).

Thảo luận kết quả

Các kết quả thực nghiệm có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ thực hành đúng trước và sau can thiệp tại hai thời điểm, cùng với biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu các vị trí tiêm insulin. Nguyên nhân chính dẫn đến các sai sót nghiêm trọng ban đầu xuất phát từ đặc điểm nhân khẩu học: gần một nửa bệnh nhân có trình độ văn hóa dưới phổ thông trung học, sống ở vùng nông thôn và thiếu tiếp cận với tài liệu hướng dẫn trực quan.

Việc 58,24% bệnh nhân bẻ hoặc nhai viên giải phóng biến đổi làm phá vỡ cấu trúc màng polymer, dẫn đến hiện tượng giải phóng ồ ạt hoạt chất trong thời gian ngắn, gây tăng vọt nguy cơ tiêu chảy (ghi nhận ở 10% bệnh nhân) và hạ đường huyết đột ngột (chiếm 16%). Tương tự, việc tiêm vào vùng phì đại mô mỡ (45,70%) là nguyên nhân trực tiếp làm giảm độ hấp thu insulin, giải thích vì sao 46% bệnh nhân không đạt đường huyết mục tiêu dù vẫn dùng đủ liều. Sự can thiệp kịp thời của dược sĩ lâm sàng không chỉ cải thiện hành vi dùng thuốc mà còn chứng minh mô hình hướng dẫn cá thể hóa bằng tờ rơi chuẩn là giải pháp tối ưu cho y tế tuyến huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 giải pháp can thiệp trọng tâm được khuyến nghị triển khai:

1. Chuẩn hóa và phát hành bộ tài liệu hướng dẫn trực quan: Ban Giám đốc Trung tâm Y tế cùng Khoa Dược cần phê duyệt và in ấn đồng loạt tờ thông tin sản phẩm có hình ảnh minh họa rõ ràng cho tất cả thuốc có dạng bào chế giải phóng kéo dài và các loại insulin. Mục tiêu đạt 100% bệnh nhân ngoại trú nhận tờ rơi khi nhận thuốc trong quý I năm 2023.
2. Thiết lập bàn tư vấn dược lâm sàng tại khoa khám bệnh: Bố trí dược sĩ lâm sàng trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật tiêm insulin trên mô hình và giải thích quy tắc uống nguyên viên thuốc giải phóng chậm. Mục tiêu duy trì tỷ lệ thực hành đúng các bước kỹ thuật trên 95% bệnh nhân tái khám định kỳ, thực hiện liên tục từ tháng 03/2023.
3. Tổ chức đào tạo liên tục về kỹ thuật tiêm và sử dụng thuốc đặc biệt: Khoa Dược phối hợp Phòng Kế hoạch nghiệp vụ triển khai 02 lớp tập huấn chuyên đề mỗi năm cho điều dưỡng và dược sĩ phát thuốc ngoại trú, nhằm chuẩn hóa bảng kiểm 7 bước tiêm insulin và cách phát hiện sớm biến chứng phì đại mô mỡ.
4. Tích hợp cảnh báo tự động trên phần mềm quản lý khám chữa bệnh: Bộ phận Công nghệ thông tin thiết lập tính năng nhắc nhở tự động trên đơn thuốc điện tử đối với các thuốc có lưu ý đặc biệt, yêu cầu bác sĩ tích chọn ô xác nhận đã hướng dẫn cách dùng cho bệnh nhân, hoàn thành trong vòng 6 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Tài liệu là công trình nghiên cứu ứng dụng có giá trị thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Dược sĩ lâm sàng tại các bệnh viện và trung tâm y tế: Cung cấp mẫu bảng kiểm chuẩn 7 bước kỹ thuật tiêm, quy trình thiết kế tờ thông tin sản phẩm và phương pháp luận khảo sát đánh giá can thiệp ngoại trú.
• Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết và Bác sĩ khám ngoại trú: Giúp nắm bắt các sai sót phổ biến của người bệnh khi dùng thuốc viên giải phóng kéo dài và insulin, từ đó phối hợp chặt chẽ với dược sĩ để điều chỉnh phác đồ phù hợp.
• Cán bộ quản lý y tế và lãnh đạo cơ sở khám chữa bệnh: Sử dụng làm minh chứng thực tế để xây dựng đề án vị trí việc làm dược lâm sàng theo đúng yêu cầu của Nghị định 131/2020/NĐ-CP, góp phần nâng cao chất lượng bệnh viện.
• Học viên sau đại học và sinh viên ngành Y - Dược: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu tiến cứu can thiệp, kỹ thuật xử lý số liệu y sinh học bằng SPSS và cách viết báo cáo khoa học lâm sàng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao không được bẻ hoặc nhai viên thuốc metformin giải phóng kéo dài?
Các thuốc như Fordia MR hoặc DH-Metglu XR sử dụng khung màng polymer đặc biệt để giải phóng hoạt chất từ từ suốt 24 giờ. Khi nhai hoặc bẻ, toàn bộ liều thuốc giải phóng tức thì, gây nguy cơ ngộ độc, hạ đường huyết cấp tính và tăng mạnh tác dụng phụ tiêu chảy gặp ở hơn 10% người bệnh.

Insulin đang sử dụng nên bảo quản ở nhiệt độ phòng hay trong tủ lạnh?
Insulin đang dùng nên được bảo quản ở nhiệt độ phòng dưới 30°C tại nơi khô mát, tránh ánh sáng trực tiếp. Việc tiêm insulin lạnh lấy trực tiếp từ tủ lạnh gây đau buốt nhiều hơn và có thể làm co mạch tại chỗ, ảnh hưởng tiêu cực đến tốc độ hấp thu thuốc vào tuần hoàn.

Biến chứng phì đại mô mỡ tại vị trí tiêm insulin hình thành do đâu và phòng ngừa thế nào?
Phì đại mô mỡ xuất hiện do tác dụng kích thích tăng sinh lipid cục bộ của insulin khi người bệnh lười luân chuyển vị trí tiêm hoặc tái sử dụng kim nhiều lần. Để phòng ngừa, cần chia vùng tiêm thành các ô nhỏ và luân chuyển đều đặn giữa bụng, đùi, cánh tay mỗi lần tiêm.

Thời điểm tiêm insulin hỗn hợp như Scilin M30 hoặc Wosulin 30/70 tốt nhất là khi nào?
Các chế phẩm insulin hỗn hợp chứa thành phần insulin tác dụng ngắn cần được tiêm đúng 30 phút trước bữa ăn chính. Tiêm sai thời điểm có thể dẫn đến lệch pha giữa đỉnh tác dụng của thuốc và đỉnh hấp thu glucose từ thức ăn, gây hạ đường huyết xa bữa ăn.

Hoạt động tư vấn của dược sĩ lâm sàng mang lại lợi ích kinh tế y tế gì cho bệnh nhân?
Thông qua việc hướng dẫn dùng thuốc đúng cách, dược sĩ giúp nâng tỷ lệ kiểm soát đường huyết đạt mục tiêu, giảm tỷ lệ đổi phác đồ do dùng sai (chiếm 12% trong nghiên cứu), ngăn ngừa các đợt nhập viện cấp cứu do hạ đường huyết và tiết kiệm chi phí điều trị biến chứng lâu dài.

Kết luận

• Luận văn đã xác định rõ thực trạng dùng thuốc đái tháo đường dạng đặc biệt còn nhiều sai sót nghiêm trọng với 58,24% bẻ viên giải phóng chậm và 0% thực hiện đúng 7 bước tiêm insulin.
• Nghiên cứu khẳng định vai trò thiết yếu của dược sĩ lâm sàng trong việc cải thiện toàn diện kiến thức và kỹ năng thực hành dùng thuốc của bệnh nhân ngoại trú (tăng độ chính xác lên trên 85%).
• Đóng góp bộ công cụ thực hành hoàn chỉnh gồm bảng kiểm kỹ thuật tiêm chuẩn và tờ thông tin sản phẩm chuyên biệt cho tuyến y tế cơ sở.
• Lộ trình tiếp theo cần mở rộng mô hình tư vấn định kỳ kết hợp theo dõi chỉ số HbA1c sau 3 đến 6 tháng trên quy mô toàn bộ các trạm y tế xã trong giai đoạn 2023 - 2025.
• Các cơ sở khám chữa bệnh cần khẩn trương thiết lập phòng tư vấn dược lâm sàng ngoại trú nhằm tối ưu hóa hiệu quả điều trị và đảm bảo an toàn tối đa cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đái tháo đƣờng (ĐTĐ) là một trong những bệnh không lây nhiễm phổ biến trong thực hành lâm sàng và đang trở thành mối quan tâm của toàn xã hội. Bệnh không chỉ là một gánh nặng cho nền kinh tế xã hội ở các nƣớc phát triển mà gánh nặng ấy còn nặng nề hơn ở các nƣớc đang phát triển. Ở Việt Nam, cùng với quá trình phát triển kinh tế, tỷ lệ mắc ĐTĐ ngày càng gia tăng. Theo Liên đoàn Đái tháo đƣờng Quốc tế (IDF), năm 2019 toàn thế giới có 463 triệu ngƣời (trong độ tuổi 20- 79) bị bệnh đái tháo đƣờng (ĐTĐ), dự kiến sẽ đạt 578 triệu ngƣời vào năm 2030 và 700 triệu ngƣời vào năm 2045.

Ƣớc t nh hơn 4 triệu ngƣời trong độ tuổi từ 20-79 đã tử vong vì các nguyên nhân liên quan đến ĐTĐ trong năm 2019 [44]. Trong điều trị ĐTĐ, bên cạnh việc thay đổi lối sống hợp lý thì việc cập nhật, sử dụng các phác đồ điều trị bằng thuốc cũng đóng vai trò rất quan trọng [3]. Để đáp ứng nhu cầu điều trị ĐTĐ, các dạng bào chế đặc biệt nhƣ dạng viên phóng th ch chậm, giải phóng biến đổi đƣợc sử dụng rất nhiều trong kê đơn để tăng t nh tuân thủ hơn cho ngƣời bệnh; thuốc tiêm insulin/bút tiêm insulin đƣợc cấp phát ngoại trú tạo thuận lợi cho ngƣời bệnh giảm chi ph điều trị và gánh nặng công việc cho nhân viên y tế trong điều trị nội trú [21]. Tuy nhiên, nếu sử dụng không đúng cách sẽ làm giảm hiệu quả điều trị của thuốc, đồng thời, có thể gây ra một số phản ứng có hại của thuốc (ADR) [14].

Do đó việc sử dụng đúng các thuốc điều trị ĐTĐ có dạng bào chế đặc biệt cần đƣợc quan tâm để nâng cao hiệu quả điều trị cho bệnh nhân. Tại Trung tâm y tế Hạ Hoà, hiện đang quản lý hơn 900 bệnh nhân ĐTĐ, phần lớn là bệnh nhân ĐTĐ týp 2 cao tuổi có nhiều bệnh lý mắc kèm. Theo báo cáo từ kho cấp phát thuốc ngoại trú của TTYT về việc rất nhiều bệnh nhân điều trị ĐTĐ týp 2 ngoại trú sử dụng các thuốc uống có dạng bào chế đặc biêt, dụng cụ đặc biệt vẫn có một số bệnh nhân còn thói quen nhai, nghiền hoặc bẻ thuốc khi uống, sử dụng thuốc chƣa đúng thời điểm có thể dẫn đến cơn hạ đƣờng huyết, các tác dụng ngoại ý hoặc không kiểm soát đƣợc đƣờng huyết, vấn đề tự tiêm insulin ở nhà gặp rất nhiều khó khăn khi không có sự hỗ trợ của nhân viên y tế. Hơn nữa, hiện nay việc sử dụng thuốc của bệnh nhân đƣợc hỗ trợ bởi các Bác sĩ điều trị nhƣng chƣa nhiều, do mỗi ngày Bác sĩ phải khám và điều trị rất nhiều bệnh nhân, quy trình tƣ 1 vấn bệnh nhân đã đƣợc lƣu ý và quan tâm nhƣng chƣa nhiều.

Sự có mặt của dƣợc sĩ sẽ hỗ trợ cho bác sĩ trong việc ra quyết định chỉ định thuốc và tƣ vấn cách sử dụng các thuốc có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt này, có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện chất lƣợng thuốc và hiệu quả điều trị theo các hƣớng dẫn đã ban hành tại Nghị định 131/2020/NĐ-CP [7] Quy định về tổ chức hoạt động dƣợc lâm sàng của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Xuất phát từ thực tế này, nhóm nghiên cứu tiến hành nghiên cứu “Triển khai hoạt động tư vấn sử dụng thuốc có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt trong điều trị đái tháo đường týp 2 ở bệnh nhân ngoại trú tại Trung tâm y tế Hạ Hoà” với 02 mục tiêu sau: 1. Khảo sát thực trạng sử dụng các thuốc có dạng bào chế, dụng cụ đặc biệt trên bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 tại Trung tâm Y tế Hạ Hoà. Bước đầu triển khai hoạt động tư vấn cách sử dụng thuốc có dạng bào chế đặc biệt, dụng cụ tiêm insulin ở bệnh nhân ngoại trú điều trị ĐTĐ týp 2 tại Trung tâm y tế Hạ Hoà.

ĐẠI CƢƠNG VỀ ĐIỀU TRỊ BỆNH ĐÁI THÁO ĐƢỜNG 1.1 Định nghĩa Đái tháo đƣờng (ĐTĐ) là một bệnh rối loạn chuyển hoá mạn t nh có liên quan đến sự tăng glucose máu. Hiện nay ĐTĐ đang là vấn đề xã hội mang t nh toàn cầu là bệnh không lây nhiễm phát triển nhanh nhất thế giới, là nguyên nhân gây tử vong đừng thứ 4 hoặc thứ 5 ở các nƣớc đang phát triển. Phân loại Bệnh đái tháo đƣờng đƣợc phân 4 loại ch nh [3]: Đái tháo đường típ 1 (do phá hủy tế bào beta tụy, dẫn đến thiếu insulin tuyệt đối). Đái tháo đường thai kỳ (là ĐTĐ đƣợc chẩn đoán trong 3 tháng giữa hoặc 3 tháng cuối của thai kỳ và không có bằng chứng về ĐTĐ t p 1, t p 2 trƣớc đó).

Các loại ĐTĐ đặc biệt do các nguyên nhân khác, nhƣ ĐTĐ sơ sinh hoặc đái tháo đƣờng do sử dụng thuốc và hoá chất nhƣ sử dụng glucocorticoid, điều trị HIV/AIDS hoặc sau cấy ghép mô…Cơ chế bệnh sinh. Điều trị bệnh Đái tháo đường týp 2 1. Mục tiêu điều trị Theo Hƣớng dẫn chẩn đoán và điều trị ĐTĐ týpe 2 năm 2020 [3] của Bộ Y tế, mục tiêu điều trị nhƣ sau: * Mục tiêu điều trị ở từng bệnh nhân có thể khác nhau: - Mục tiêu có thể thấp hơn (HbA1c <6,5%) ở BN trẻ, mới chẩn đoán, không có các bệnh lý tim mạch, nguy cơ hạ glucose máu thấp. - Ngƣợc lại, mục tiêu có thể cao hơn (HbA1c từ 7,5 – 8%) ở những BN lớn tuổi, mắc bệnh đái tháo đƣờng đã lâu, có nhiều bệnh lý đi kèm, có tiền sử hạ glucose máu nặng trƣớc đó.

- Cần chú ý mục tiêu glucose huyết sau ăn (sau khi bắt đầu ăn 1-2 giờ) nếu đã đạt đƣợc mục tiêu glucose huyết lúc đói nhƣng chƣa đạt đƣợc mục tiêu HbA1c. 3 * Cân nhắc về mục tiêu điều trị kiểm soát đường huyết, huyết áp, lipid máu cho bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi: Bảng 1. Đặc điểm về mục tiêu điều trị kiểm soát đường huyết trên bệnh nhân đái tháo đường có mắc kèm bệnh huyết áp, lipid máu [3] Glucose Glucose Tình huyết lúc Cơ sở để lúc đi Huyết áp trạng sức HbA1c đói hoặc Lipid máu chọn lựa ngủ mmHg khỏe trƣớc ăn (mg/dL) (mg/dL) Statin trừ khi chống chỉ Mạnh Còn sống <7.5% 80-130 80-180 <140/90 định hoặc khỏe lâu không dung nạp Statin trừ khi Phức tạp/ Kỳ vọng chống chỉ sức khỏe sống <8.0% 90-150 100-180 <140/90 định hoặc trung trung không dung bình bình nạp Các quyết định để Cân nhắc khả kiểm soát đƣờng năng nhận huyết không còn đƣợc lợi ch Rất phức Không phụ thuộc A1C mà khi dùng tạp/ sức còn sống phải dựa trênviệc 100-180 110-200 <150/90 Statin khỏe kém lâu tránh hạ đƣờng huyết và tăng đƣờng huyết có triệu chứng 4 Bảng 1.2 Mục tiêu điều trị cho bệnh nhân đái tháo đường ở người trưởng thành, không có thai [3]. Mục tiêu Chỉ số HbA1c < 7% (53mmol/mol) Glucose huyết tƣơng mao mạch lúc đói, trƣớc ăn 80-130 mg/dL (4,4-7,2 mmol/L)* Đỉnh glucose huyết tƣơng <180 mg/dL (10,0 mmol/L)* mao mạch sau ăn 1-2 giờ Tâm thu <140 mmHg, Tâm trƣơng <90 mmHg Nếu đã có biến chứng thận, hoặc có yếu tố nguy Huyết áp cơ tim mạch do xơ vữa cao: Huyết áp <130/80 mmHg LDL cholesterol <100 mg/dL (2,6 mmol/L), nếu chƣa có biến chứng tim mạch LDL cholesterol <70 mg/dL (1,8 mmol/L) nếu đã có bệnh tim mạch vữa xơ, hoặc có thể thấp hơn <50 mg/dL Lipid máu nếu có yếu tố nguy cơ xơ vữa cao Triglycerides <150 mg/dL (1,7 mmol/L) HDL cholesterol >40 mg/dL (1,0 mmol/L) ở nam và >50 mg/dL (1,3 mmol/L) ở nữ 5 1.

Phương pháp điều trị Theo Hƣớng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh đái tháo đƣờng týp 2 của Bộ Y tế năm 2020 (Ban hành kèm theo Quyết định số 5481/QĐ-BYT ngày 30 tháng 12 năm 2020 [3], lựa chọn thuốc và phƣơng pháp điều trị nhƣ sau: Hình 1. Lựa chọn thuốc và phương pháp điều trị trong ĐTĐ týp 2 Nguyên tắc điều trị cho người bệnh đái tháo đường Lập kế hoạch toàn diện, tổng thể, lấy ngƣời bệnh làm trung tâm, cá nhân hóa cho mỗi ngƣời mắc đái tháo đƣờng, phát hiện và dự phòng sớm, t ch cực các yếu tố nguy cơ, giảm các tai biến và biến cố. 6 Đánh giá tổng thể và quyết định điều trị dựa trên cơ sở: Tình trạng sức khỏe chung, bệnh lý đi kèm, thói quen sinh hoạt, điều kiện kinh tế, xã hội, yếu tố tâm lý, tiên lƣợng sống, cá thể hoá mục tiêu điều trị. - Nguyên tắc sử dụng thuốc: can thiệp thay đổi lối sống ƣu tiên hàng đầu, hạn chế tối đa lƣợng thuốc dùng, định kỳ kiểm tra tác dụng và tuân thủ thuốc cũ trƣớc khi kê đơn mới, phác đồ phù hợp có thể tuân thủ tốt - tối ƣu điều trị, khả thi với BN, có t nh yếu tố chi ph và t nh sẵn có.

Tƣ vấn dinh dƣỡng, hoạt động thể lực, tự theo dõi, hỗ trợ điều trị nên đƣợc triển khai, sẵn sàng cung cấp, hỗ trợ cho bác sỹ điều trị, điều dƣỡng, nhân viên y tế, ngƣời chăm sóc và BN. Chất lƣợng chăm sóc, điều trị BN đái tháo đƣờng cần đƣợc thƣờng xuyên giám sát, lƣợng giá và hiệu chỉnh cho phù hợp 1-2 lần/năm - Các phƣơng pháp điều trị tổng thể bao gồm một số các biện pháp sau: + Tư vấn, hỗ trợ, can thiệp thay đổi lối sống: không hút thuốc, không uống rượu bia, chế; Tư vấn tuân thủ điều trị, kiểm soát cân nặng. + Thuốc uống hạ đường huyết + Thuốc tiêm hạ đường huyết + Kiểm soát tăng huyết áp + Kiểm soát rối loạn lipid máu + Chống đông + Điều trị và kiểm soát biến chứng, bệnh đồng mắc. CÁC THUỐC ĐIỀU TRỊ ĐÁI THÁO ĐƢỜNG TÝP 2 1.

Các nhóm thuốc điều trị đái tháo đường týp 2 Theo Hƣớng dẫn chuẩn đoán và điều trị ĐTĐ týp 2 của Bộ Y tế năm 2020 [3] và ADA 2022 [21], các nhóm thuốc điều trị đái tháo đƣờng týp 2 đƣợc trình bày chi tiết trong bảng 1. Đặc t nh ưu, như c điểm c a một số nhóm thuốc hạ đường huyết không thuộc nhóm insulin Cơ chế tác STT Nhóm Hoạt chất Ƣu điểm Nhƣ c điểm dụng 1 Biguanid Metformin - Giảm sản xuất - Đƣợc sử - Chống chỉ glucose ở gan dụng lâu năm định ở bệnh - Có tác dụng - Dùng đơn nhân suy thận incretin yếu độc không gây (chống chỉ hạ glucose định tuyệt đối huyết khi eGFR < 30 - Không thay ml/phút) đổi cân nặng, - Rối loạn tiêu có thể giảm hóa: đau bụng, cân tiêu chảy - Giảm LDL- - Nhiễm acid cholesterol. lactic - Giảm triglycerides - Giảm nguy cơ tim mạch và tử vong 2 Sulfonyl Tolbutamid - K ch th ch tiết - Đƣợc sử - Hạ glucose urea Chlopropamid insulin dụng lâu năm huyết.