CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của Hội đồng nhân dân cấp xã 1. Khái niệm Hội đồng nhân dân cấp xã Cơ quan Nhà nước ở địa phương có đặc điểm chung là phạm vi hoạt động chỉ trên địa bàn của các địa phương, trong từng đơn vị hành chính – lãnh thổ nhất định. Trong bộ máy Nhà nước ta hiện nay, Chính quyền cơ sở đóng vai trò rất quan trọng, là cầu nối giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước, trực tiếp tổ chức triển khai thực hiện các đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước, đảm bảo hiệu quả triển khai thực hiện Nghị quyết của Đảng và những quy định của Nhà nước tại địa bàn cơ sở.
Chính quyền cấp xã là tổ chức nhà nước gần dân nhất nên không chỉ là nơi đảm bảo pháp luật được tôn trọng và thực hiện đầy đủ mà là nơi tạo điều kiện thiết thực để phát huy quyền làm chủ, đảm bảo quyền và nghĩa vụ của mọi công dân đồng thời tạo điều kiện cho nhân dân ổn định đời sống vật chất và tinh thần trong phạm vi xã, phường, thị trấn. Chính quyền cấp xã do hai bộ phận cấu thành: HĐND cấp xã và UBND cấp xã. Như vậy, HĐND xã, phường, thị trấn là bộ phận cấu thành không thể thiếu và tách rời của chính quyền địa phương của nước ta hiện nay. Do đó, Nhà nước ta là nhà nước dân chủ xã hội chủ nghĩa, mọi quyền lực đều thuộc về nhân dân.
Các đại biểu dân cử là những người đại diện cho nhân dân và sử dụng quyền lực chính trị mà nhân dân đã ủy thác, giao phó. Hội đồng nhân dân cấp xã do nhân dân trong xã bầu ra, là cơ quan đại diện cho nhân dân ở địa phương, được nhân dân ủy quyền để thay mặt nhân dân quyết định các vấn đề quan trọng nhất của địa phương trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, xã hội trên địa bàn và thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn theo ý chí, nguyện vọng của nhân dân. Trong khoa học pháp lý và thực tiễn hoạt động, HĐND cấp xã có thể được nhận diện từ những khía cạnh khác nhau nhưng về cơ bản, căn cứ vào nhận thức 7 chung về HĐND đã được quy định trong Hiến pháp và Luật Tổ chức chính quyền địa phương cũng như căn cứ vào tính đặc thù của từng địa phương, có thể nêu khái niệm HĐND cấp xã như sau: Hội đồng nhân dân cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, bao gồm các đại biểu do nhân dân trong xã tín nhiệm và trực tiếp bầu ra để đại diện cho nhân dân toàn xã quyết định các vấn đề kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh tại địa phương theo quy định của pháp luật đồng thời chịu trách nhiệm trước nhân dân trong xã và chính quyền nhà nước cấp trên. Đặc điểm của Hội đồng nhân dân cấp xã Qua khái niệm nêu trên có thể nhận thấy đặc điểm của Hội đồng nhân dân cấp xã như sau: Thứ nhất, HĐND cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, là cơ quan đại diện của nhân dân, là một bộ phận cấu thành thiết chế đại diện quyền lực nhà nước, HĐND cấp xã là cơ quan ở địa phương do cử tri địa phương bầu theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín.
Thứ hai, HĐND cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, là cơ quan quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương về phát triển kinh tế, xã hội, lĩnh vực an ninh quốc phòng, việc thực hiện và chấp hành pháp luật, chịu trách nhiệm trước nhân dân và chính quyền nhà nước cấp trên. Thông qua từng đại biểu HĐND xã sẽ thay mặt nhân dân thảo luận, bàn bạc, quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương tại các kỳ họp của HĐND cấp xã, quyết định các vấn đề phát triển kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng và biện pháp triển khai thi hành pháp luật tại địa phương và việc chấp hành này của HĐND xã được thể chế hóa thành các Nghị quyết của HĐND. Từ các Nghị quyết HĐND của cấp trên, HĐND cấp xã sẽ xây dựng chương trình, kế hoạch nhằm cụ thể hóa để quyết định các biện pháp tổ chức triển khai thực hiện tại địa phương sao cho không trái với các văn bản của cơ quan nhà nước cũng như Nghị quyết của HĐND cấp trên và chịu sự giám sát của HĐND cấp huyện. Thứ ba, HĐND cấp xã bao gồm đại biểu HĐND cấp xã do cử tri bầu theo quy định của Luật bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân đó là theo 8 nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.
Quan tâm đến tất cả các thông tin liên quan đến cử tri để hiểu rõ những vấn đề mà cử tri đang mong đợi để hình thành chương trình hoạt động của đại biểu HĐND và là đại diện tiêu biểu cho tiếng nói chung của mọi tầng lớp nhân dân trong xã, đại diện cho trí tuệ tập thể của cử tri. Thứ tư, HĐND xã là cấp gần dân nhất, cấp nhỏ nhất trong hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương và là cơ quan đại diện cho ý chí, tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, HĐND không chỉ là nơi đảm bảo để pháp luật được thượng tôn và thực hiện nghiêm, đầy đủ mà còn là nơi tạo điều kiện thiết thực để nhân dân phát huy quyền làm chủ của mình tại địa phương, đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của công dân đồng thời tạo điều kiện cho nhân dân ổn định đời sống cả về mặt vật chất cũng như tinh thần trong từng địa phương đó. Thứ năm, HĐND cấp xã được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ và các quyết định của HĐND cấp xã phải được đa số các đại biểu nhất trí và biểu quyết tán thành, nhất là việc bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND, Chủ tịch và Phó Chủ tịch UBND cấp xã, thành viên UBND cấp xã hay biểu quyết thông qua các Nghị quyết của HĐND. Vai trò của Hội đồng nhân dân cấp xã Từ khi Hiến pháp đầu tiên năm 1946 của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được Quốc hội thôn qua và có hiệu lực thi hành, cùng với sự hoàn thiện hệ thống bộ máy nhà nước từ Trung Ương đến địa phương, HĐND cấp xã nhanh chóng được hình thành và phát triển.
HĐND cấp xã đã liên tục hoàn thiện và khẳng định được vai trò của mình trong hệ thống chính trị. HĐND cấp xã là nơi phản ánh trực tiếp cuộc sống của nhân dân trên địa bàn cấp xã, tổ chức, quản lý tất cả các hoạt động và phong trào của nhân dân; đại diện cho ý chí, tâm tư, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân địa phương, được thể hiện ở các vai trò sau: Thứ nhất, HĐND cấp xã là một thiết chế đảm bảo và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đây là vai trò rất quan trọng bởi vì quyền làm chủ của nhân dân được phát huy hay không là phụ thuộc vào tính đại diện của HĐND cấp xã. HĐND cấp 9 xã cũng là thiết chế đại diện cho quyền lực của nhân dân, thể hiện quyền làm chủ của nhân dân được phát huy tối đa, bởi vì HĐND cấp xã sẽ thay mặt nhân dân quyết định những vấn đề liên quan đến đời sống của nhân dân. Hai là, HĐND cấp xã là cầu nối giữa nhà nước với nhân dân, vừa triển khai thực hiện các chính sách pháp luật của nhà nước tại cơ sở vừa đại diện cho ý chí, tâm tư, nguyện vọng của nhân dân trực tiếp phản ánh những ý kiến, yêu cầu chính đáng của nhân dân địa phương đến các cơ quan nhà nước có thẩm quyền và chính quyền nhà nước cấp trên.
HĐND cấp xã là cấp gần dân, sát dân nhất nên mọi tâm tư, nguyện vọng đều được phản ánh kịp thời để HĐND, từng đại biểu HĐND cấp xã chuyển tải nguyện vọng của nhân dân lên cấp trên từ đó tạo được sự kết nối giữa nhân dân với Nhà nước. Ba là, HĐND cấp xã thực hiện các quyết định của cơ quan Nhà nước cấp trên; đồng thời phối hợp thực hiện nhiệm vụ và hoạt động của các cơ quan Nhà nước cấp trên. HĐND cấp xã căn cứ vào Hiến pháp, Luật, các văn bản hướng dẫn của cơ quan nhà nước cấp trên để ra Nghị quyết về các biện pháp bảo đảm triển khai thực hiện thi hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật ở địa phương trên các lĩnh vực như: kinh tế xã hội, an ninh quốc phòng ở địa phương. Bốn là, HĐND cấp xã thực hiện chức năng giám sát đối với UBND cấp xã, các ngành chuyên môn, các tổ chức xã hội và mọi công dân trên địa bàn.
Qua thực tiễn cho thấy, hoạt động giám sát của HĐND cấp xã là công cụ quan trọng góp phần làm cho hoạt động của các cơ quan điều hành minh bạch, rõ ràng, hiệu quả. Năm là, HĐND cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương trên một phạm vi lãnh thổ nhất định mọi cá nhân, tổ chức phải có trách nhiệm thi hành, tính quyết định của HĐND thông qua Nghị quyết, là cơ sở pháp lý để mọi tổ chức, cá nhân trên địa bàn phải tuân thủ chấp hành. Như vậy, có thể thấy HĐND cấp xã có vai trò rất quan trọng, theo quy định hiện hành của pháp luật thì vai trò HĐND cấp xã là vai trò không thể phủ định. Điều đó có ý nghĩa rất quan trọng, vừa củng cố sức mạnh của bộ máy Nhà nước cấp cơ sở, vừa phát huy được quyền làm chủ của nhân dân, góp phần xây dựng và củng cố các tổ chức cơ sở Đảng, tăng cường sức mạnh của cả hệ thống chính trị ở địa phương.
Cơ cấu tổ chức của Hội đồng nhân dân cấp xã Theo quy định tại Điều 32, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, tổ chức HĐND cấp xã gồm đại biểu HĐND, Thường trực HĐND, các Ban của HĐND. HĐND cấp xã được cấu thành bởi các đại biểu HĐND và tùy thuộc vào dân số của từng địa phương, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Thường trực HĐND cấp xã gồm Chủ tịch Hội đồng nhân dân, một Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân và các Ban của HĐND, trong đó Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã là đại biểu Hội đồng nhân dân hoạt động chuyên trách.