Chương 1: Cơ sở lí luận Chương 2: Tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học phần văn học dân gian lớp 10 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Những vấn đề cơ bản trong dạy học 1. Khái quát về dạy học “Dạy học là một bộ phận của quá trình sư phạm tổng thể, là một trong những con đường để thực hiện mục đích giáo dục. Quá trình dạy học được tổ chức trong nhà trường bằng phương pháp sư phạm đặc biệt nhằm trang bị cho HS hệ thống kiến thức khoa học và hình thành hệ thống kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn” [21; tr.
Nói cách khác, quá trình dạy học là chuỗi liên tiếp các hành động dạy và hành động của người dạy và người học đan xen và tương tác với nhau trong khoảng không gian và thời gian nhất định, nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Quá trình dạy học bao gồm các thành tố sau: - Mục đích dạy học: là mô hình kết quả trong tương lai của hoạt động dạy học. Câu hỏi cho vấn đề này là người học và người dạy sẽ đạt được cái gì sau khi kết thúc quá trình dạy học. - Nội dung dạy học: là hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảo mà người học cần lĩnh hội - Phương pháp dạy học: là tổ hợp các cách thức phối hợp hoạt động chung của người dạy và người học nhằm giúp người học nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo.
- Phương tiện dạy học: Là vật thể hay tập hợp các vật thể mà giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học để nâng cao hiệu quả của quá trình này, giúp người học lĩnh hội kiến thức, hình thành các kĩ năng, kĩ xảo. - Kết quả dạy học: Là kết quả của hoạt động dạy và hoạt động học thông qua việc kiểm tra, đánh giá, đó cũng là yếu tố kích thích, điều chỉnh hoạt động dạy và hoạt động học. - Người dạy: Là giáo viên - chủ thể của hoạt động dạy - Người học: Là học sinh - chủ thể của hoạt động học 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tất cả các thành tố trong cấu trúc của quá trình dạy học luôn thống nhất biện chứng với nhau, không tách rời nhau, tác động qua lại với nhau để tạo nên hiệu quả xuyên suốt một quá trình, đồng thời tạo nên tính đa dạng của hình thức tổ chức dạy học. Phương pháp dạy học tích cực trong nhà trường THPT 1.
Phương pháp dạy học tích cực là gì? PPDH tích cực không phải là một PPDH cụ thể, chuyên biệt nào đó, cũng không phải là sự phủ nhận các PPDH truyền thống mà là muốn nhấn mạnh một định hướng khai thác mặt tích cực của các PPDH hiện có. Những phương pháp như thuyết trình, đàm thoại…vẫn rất cần thiết trong quá trình dạy học. Điều cốt yếu là phải lựa chọn và vận dụng các phương pháp sao cho phù hợp với nội dung của bài dạy và đặc biệt là phù hợp với đối tượng HS, trong đó cần chú ý khai thác và sử dụng các kĩ thuật dạy học nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức và phát triển tư duy HS, hình thành cho các em khả năng độc lập, năng động, sáng tạo trong việc tiếp thu và xử lí thông tin, cũng như trong việc giải quyết những công việc cụ thể sau này. Đặc trưng của các PPDH tích cực Trước hết ta hãy bàn về những dấu hiệu đặc trưng của PPDH tích cực mà người thầ y giáo sử dụng trong các giờ học.
Thứ nhất: Dạy học thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của HS Nét đặc thù của hoạt động dạy học là: HS vừa là đối tượng vừa là chủ thể của quá trình dạy học. HS không chỉ tiếp thu những kiến thức từ người dạy, mà phải thông qua hoạt động tự lực để chiếm lĩnh nó và làm biến đổi bản thân. Tâm lí học sư phạm cũng khẳng định rằng: nhân cách của trẻ được hình thành và phát triển thông qua các hoạt động có ý thức của chủ thể. Vì vậy có thể nói, hoạt động học là cách tốt nhất để làm biến đổi chính người học.
Dạy học không còn là sự truyền thông tin từ thầy sang trò, thầy không còn là người truyền thông tin mà phải là người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển các hoạt động học tập của HS. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai: Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học hơn là việc truyền thụ kiến thức Câu nói: “Người thầy giáo tồi truyền đạt chân lí, người thầy giáo giỏi dạy cách tìm ra chân lí” là hoàn toàn chính xác. Rèn luyện cho HS phương pháp tự học không chỉ là biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu của dạy học. Con người được đào tạo trước hết phải là con người năng động, có tính tích cực, có khả năng tự học, tự nghiên cứu để tự hoàn thiện mình.
Mặt khác, trong một thời gian ngắn nhà trường phổ thông không thể kịp trang bị cho HS những kiến thức cần thiết trong kho tàng kiến thức của nhân loại đang ngày một phong phú thêm. Do vậy, người thày phải tìm cách hình thành ở HS phương pháp và năng lực tự học, tự nghiên cứu để có thể tự chiếm lĩnh kiến thức và hoàn thiện bản thân sau này. Thứ ba: Tăng cường tính tự lực của cá nhân HS đồng thời chú trọng phối hợp tương tác thầy - trò và tương tác nhóm PPDH tích cực đòi hỏi sự cố gắng và nỗ lực của mỗi HS trong quá trình tự chiếm lĩnh kiến thức mới. Vì vậy, phải chú ý đến vai trò của từng cá nhân trong hoạt động dạy học.
Tuy nhiên, vai trò cá nhân chỉ có thể phát huy tốt thông qua sự tương tác giữa GV và HS, giữa HS và HS và tương tác giữa các nhóm với nhau, đó chính là phương pháp học tập hợp tác. Trong phương pháp này, người ta đề cao vai trò giao tiếp giữa HS và HS. Để phát huy vai trò của HS người ta thường tổ chức việc học tập hợp tác theo kiểu nhóm, tổ từ 4 đến 6 người. Học tập nhóm, tổ tạo cho HS có nhiều cơ hội bộc lộ suy nghĩ, hiểu biết và thái độ của mình, cũng như biết cách bảo vệ ý kiến của mình.
Đó là cách tốt nhất để hình thành cho HS tính tích cực, độc lập và sáng tạo trong suy nghĩ, cũng như hành động. Thứ tƣ: Kết hợp đánh giá của GV và tự đánh giá của HS Quá trình dạy học bao gồm hai hoạt động dạy và học, với hai chủ thể là GV và HS. Trong quá trình này luôn có sự điều chỉnh và tự điều chỉnh. Vì vậy, ngoài sự đánh giá của GV, phải có sự tự đánh giá của HS.
Qua tự đánh giá, HS 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sẽ đưa ra những nhận định về bản thân và tự điều chỉnh cách học của mình cho phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả học tập. Trong PPDH tích cực, người ta chú trọng đến việc dạy cho HS cách tự học đi kèm theo là năng lực tự đánh giá của HS. Thiếu năng lực này, HS không thể tự điều chỉnh cách học của mình và không hoàn chỉnh được phương pháp tự học. Như vậy, năng lực tự học luôn gắn liền với năng lực tự đánh giá, tự điều chỉnh, mà tự học là dấu hiệu của phương pháp tích cực.
Do vậy, khả năng rèn luyện năng lực tự đánh giá của HS cũng là một dấu hiệu của PPDH tích cực. Trên cơ sở của các dấu hiệu đặc trưng của PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động của HS, cùng với những quan niệm về xu thế phát triển của dạy học hiện đại, trong lí luận dạy học xuất hiện nhiều PPDH theo hướng dạy học tích cực. Trong cuố n Dạy học và phương phá p dạy học trong nhà trường (2005) do Phan Tro ̣ng Ngo ̣ chủ biê n có đưa ra một số PPDH điển hình theo hướng này: * PPDH của Giôn Điuây (John Dewey, 1856 – 1952) Theo ông, một PPDH phải đáp ứng những yêu cầu sau: - Trước hết người học phải được đặt trong tình huống thể nghiệm xác thực, tình huống đó phải tạo được hứng thú đối với người học - Xuất hiện vấn đề từ tình huống thực nghiệm, có tác dụng kích thích tư duy của người học. - Người học cần phải được cung cấp đầy đủ thông tin và được quan sát ( nếu cần thiết ) để có thể giải quyết vấn đề.
- Khi đã đưa ra được một giải pháp tạm thời nào đó, ngay lập tức người học cần phải hoàn chỉnh lại cho chặt chẽ. - Phải cho người học có cơ hội được ứng dụng những ý tưởng đó nhằm xác định và khá, phá ra giá trị của chúng. * Quy trình dạy học của E.Claparet ( 1873 – 1940 ) - Khơi dậy một nhu cầu (tạo hứng thú) bằng cách đặt người học vào tình huống có vấn đề. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Khơi dậy phản ứng thích hợp của người học nhằm thỏa mãn nhu cầu đó.
- Tiếp nhận những hiểu biết phù hợp để kiểm tra phản ứng đó, từ đó điều chỉnh dần và hướng chúng đến mục đích đề ra. * Các PPDH tích cực của G.Petty (3 nhóm): - Các phương pháp lấy người dạy làm trung tâm: GV thuyết trình; nghệ thuật giải thích, nghệ thuật trình diễn, phương pháp đặt câu hỏi, các phương pháp hỗ trợ trí nhớ người học. - Các phương pháp tích cực: hướng dẫn người học thực hành; thảo luận, học nhóm và người học trình bày; trò chơi, đóng vai, diễn kịch và mô phỏng; xemina, học cách nhớ… - Phương pháp lấy người học làm trung tâm: học qua đọc; tự học và làm bài tập về nhà; bài tập nghiên cứu; tiểu luận; khám phá có hướng dẫn; sáng tạo, thiết kế và phát minh; học từ kinh nghiệm của mình.Petty đã dẫn ra công trình nghiên cứu để chứng minh hiệu quả của các phương pháp tích cực. Theo điều tra của M.Hebditch (1990) về mức độ hứng thú với các PPDH của học viên từ 11 đến 18 tuổi.
Kết quả cho thấy là HS hứng thú nhất đối với các phương pháp hoạt động: thảo luận theo nhóm (80%), trò chơi (80%), đóng kịch (70%). Trong khi đó, các phương pháp giảng giải được ít người hứng thú nhất (11%). Các PPDH trong nhà trường hiện nay Các PPDHdưới đây được sắp xếp theo lôgic giảm dần sự tác động, chi phối tính quy định trực tiếp của GV lên hoạt động học của HS, giảm dần tính khuôn mẫu và sự áp đặt trước của các nội dung bài dạy.