Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ THEO LUẬT TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG NĂM 2015 1. Hội đồng nhân dân cấp xã trong cơ cấu bộ máy nhà nước Việt Nam 1. Khái niệm và đặc điểm của Hội đồng nhân dân cấp xã 1. Khái niệm Hội đồng nhân dân cấp xã Trong bộ máy nhà nước ta hiện nay, cấp chính quyền địa phương ở cơ sở góp một vai trò quan trọng, là cầu nối giữa nhân dân với Đảng và nhà nước, trực tiếp tổ chức thi hành đường lối, chính sách của Đảng và nhà nước, đảm bảo hiệu quả triển khai nghị quyết của Đảng và những quy định của nhà nước tại địa phương.
Bộ máy nhà nước ở Trung ương muốn vững mạnh thì phải thường xuyên củng cố và kiện toàn mỗi cấp chính quyền địa phương. Đó cũng là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài của Đảng và nhà nước ta trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân ở nước ta hiện nay. Điều 1 Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 2003 quy định: "Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, do nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên”. Hội đồng nhân dân quyết định những chủ trương, biện pháp quan trọng để phát huy tiềm năng của địa phương, xây dựng và phát triển địa phương về kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh, không ngừng cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân địa phương, làm tròn nghĩa vụ của địa phương đối với cả nước.
Điều 119 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi tại Điều 113, Hiến pháp năm 2013) tiếp tục khẳng định: “Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa 8 phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên”. Hội đồng nhân dân quyết định các vấn đề của địa phương do luật định; giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở địa phương và việc thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân. Điều 6 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định: “Hội đồng nhân dân gồm các đại biểu Hội đồng nhân dân do cử tri ở địa phương bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên.” Trong khoa học pháp lý và trong thực tiễn hoạt động quản lý, HĐND cấp xã có thể được nhận diện từ những khía cạnh khác nhau. Nhưng về cơ bản, căn cứ vào nhận thức chung về HĐND đã được xác định trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 cũng như căn cứ vào tính đặc thù của địa bàn cơ sở, có thể đưa ra khái niệm HĐND cấp xã như sau: Hội đồng nhân dân cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, bao gồm các đại biểu HĐND do cử tri trong xã trực tiếp bầu ra đại diện cho cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân toàn xã, có toàn quyền quyết định việc xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh tại địa phương theo quy định của pháp luật, chịu trách nhiệm trước nhân dân trong xã và cơ quan nhà nước cấp trên.
Đặc điểm Hội đồng nhân dân cấp xã - HĐND cấp xã là cấp thấp nhất trong tổ chức ba cấp chính quyền địa phương Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định, HĐND được tổ chức thành ba cấp: HĐND cấp tỉnh, HĐND cấp huyện và HĐND cấp xã. HĐND cấp xã là nền tảng, là gốc rễ của hệ thống chính quyền địa phương từ cấp tỉnh đến cấp xã, là nơi gần gũi nhân dân nhất, hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng và 9 yêu cầu của nhân dân, nắm vững những đặc điểm của địa phương, là nơi trực tiếp tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật của cơ quan nhà nước cấp trên và Nghị quyết của HĐND cấp xã. Chính nhờ đặc điểm này, nhằm giúp cho Quốc hội và các cơ quan nhà nước cấp trên ngày càng hoàn thiện hệ thống pháp luật để những quy định của pháp luật trực tiếp đi vào cuộc sống. - HĐND cấp xã là cơ quan dân cử đại diện cho nhân dân trên địa bàn xã, phường, thị trấn HĐND cấp xã được thành lập thông qua chế độ bầu cử, do cử tri trên địa bàn xã, phường, thị trấn trực tiếp bầu ra đại biểu HĐND cấp xã theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.
HĐND cấp xã thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước, thay mặt nhân dân quyết định các công việc liên quan đến đời sống, kinh tế - xã hội của địa phương và chịu trách nhiệm trước nhân dân, thể hiện ý chí nguyện vọng của nhân dân địa phương, do đó mọi quyết định của HĐND xã sát hợp với nguyện vọng của nhân dân. Những quyết định này phải xuất phát từ lợi ích của nhân dân địa phương, đồng thời phù hợp với lợi ích toàn dân, văn bản của các cơ quan nhà nước cấp trên và trung ương. - Bộ máy tổ chức của HĐND cấp xã gồm có đại biểu HĐND, Thường trực HĐND và các Ban của HĐND Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định, HĐND cấp xã gồm các đại biểu HĐND do cử tri trong xã, phường, thị trấn trực tiếp bầu ra. Thường trực HĐND cấp xã gồm Chủ tịch HĐND và Phó Chủ tịch HĐND.
HĐND cấp xã được thành lập Ban Pháp chế và Ban Kinh tế - Xã hội. Đây là điểm mới trong cơ cấu tổ chức của HĐND cấp xã, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động HĐND cấp xã thực sự có hiệu lực và hiệu quả. Tuy nhiên, bộ máy của HĐND cấp xã duy nhất chỉ có Phó Chủ tịch HĐND là đại biểu HĐND chuyên trách, đa số đại biểu HĐND là hoạt động kiêm nhiệm. Do đó, các đại biểu chủ yếu tập trung cho nhiệm vụ chuyên môn của 10 mình, dành rất ít thời gian cho nhiệm vụ đại biểu HĐND.
Từ đó, hoạt động của HĐND cấp xã trong thời gian qua vẫn còn mang tính hình thức. - HĐND cấp xã làm việc theo chế độ hội nghị và quyết định theo đa số Hình thức hoạt động chủ yếu của HĐND cấp xã là thông qua kỳ họp. HĐND cấp xã họp mỗi năm ít nhất hai kỳ. Mọi quyết định của HĐND cấp xã đều thông qua kỳ họp HĐND, tức là Nghị quyết của HĐND cấp xã phải được thông qua kỳ họp HĐND và phải được đại biểu HĐND cấp xã biểu quyết tán thành.
Nghị quyết của HĐND cấp xã được thông qua khi có quá nửa tổng số đại biểu HĐND cấp xã biểu quyết tán thành, riêng Nghị quyết bãi nhiệm đại biểu HĐND cấp xã được thông qua khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu HĐND cấp xã biểu quyết tán thành. - HĐND cấp xã là cơ quan quyền lực trong bộ máy nhà nước ở địa phương HĐND cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở cấp xã. HĐND cấp xã được nhân dân địa phương giao quyền thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước, thể hiện quyền làm chủ của nhân dân, đồng thời thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, những nhiệm vụ, quyền hạn do cấp trên giao. HĐND cấp xã có tính độc lập tương đối, thực hiện hai chức năng cơ bản là “quyết định” và “giám sát” cụ thể: Quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương do luật định và giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật ở địa phương, việc thực hiện nghị quyết của HĐND cấp xã; giám sát hoạt động của Thường trực HĐND, UBND cùng cấp, Ban của HĐND cấp mình; giám sát văn bản quy phạm pháp luật của UBND cùng cấp (Điều 33 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015).
HĐND cấp xã là cơ quan trực tiếp thiếp lập nên bộ máy nhà nước ở cấp xã, thực hiện việc bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm, Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các Uỷ 11 viên UBND cấp xã; bãi bỏ một phần hoặc toàn bộ văn bản trái pháp luật của UBND, Chủ tịch UBND cấp xã. Quyết định của Hội đồng nhân dân cấp xã có tính bắt buộc chung đối với các cơ quan, tổ chức và công dân trên địa bàn cấp xã. UBND cấp xã do HĐND cấp xã bầu là cơ quan chấp hành của HĐND cấp xã, là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND cấp xã và cơ quan nhà nước cấp trên. Như vậy, HĐND cấp xã vừa mang tính quyền lực nhà nước, vừa có tính đại diện quần chúng, quản lý xã hội trên địa bàn cấp xã.
Trong hoạt động của mình, HĐND cấp xã phải thể hiện đầy đủ hai tính chất đó. Nếu quá thiên về tính đại diện mà không thể hiện tính quyền lực nhà nước thì HĐND cấp xã không phát huy vị trí pháp lý là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Nếu chỉ thiên về tính quyền lực nhà nước, không chú ý đến tính đại diện thì HĐND cấp xã trở thành tổ chức chính quyền địa phương quan liêu, xa rời nhân dân. Chỉ khi nào HĐND cấp xã kết hợp nhuần nhuyễn hai đặc điểm nói trên trong tổ chức và hoạt động của mình thì HĐND cấp xã mới thực sự là tổ chức chính quyền địa phương của dân, do dân và vì dân.
Vị trí của Hội đồng nhân dân cấp xã trong cơ cấu bộ máy nhà nước Việt Nam - Hội đồng nhân dân cấp xã là một bộ phận cấu thành nên cấp chính quyền cơ sở trong bộ máy nhà nước ở nước ta hiện nay Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Cấp chính quyền địa phương gồm có HĐND và UBND được tổ chức phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo, đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt do luật định.