CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC CÁC PHÉP TÍNH THEO TIẾP CẬN TRÒ CHƠI 1.1 Phương pháp dạy học Phương pháp dạy học là cách thức hành động có trình tự, phối hợp tương tác với nhau của giáo viên và của học sinh nhằm đạt được mục đích dạy học. Nói cách khác phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học và chính như vậy mà đạt được mục đích dạy học. Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học với sự tương tác lẫn nhau, trong đó phương pháp dạy đóng vai trò chủ đạo, còn phương pháp học có tính chất độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, song nó cũng ảnh hưởng trở lại phương pháp dạy. Phương pháp dạy và phương pháp học có mối quan hệ biện chứng lẫn nhau và điều chỉnh sự tác động của các yếu tố: Mục đích – Nội dung – Phương tiện.2 Một số phương pháp dạy học thường vận dụng trong dạy học bộ môn Toán Có nhiều phương pháp dạy học, mỗi phương pháp có những ưu và nhược điểm riêng, không có phương pháp nào là vạn năng cả.
Vì vậy phương pháp dạy học chỉ đạt hiệu quả khi sử dụng kết hợp các phương pháp khác. Việc sử dụng phương pháp phù hợp với đối tượng, nội dung, mục đích. Một số phương pháp thường vận dụng trong bộ môn Toán: - Phương pháp thuyết trình - Phương pháp giảng giải minh họa - Phương pháp gợi mở vấn đáp - Phương pháp trực quan - Phương pháp thực hành, luyện tập - Phương pháp nêu và giải quyết vấn đề 11 12 - Phương pháp tổ chức trò chơi: Trò chơi học tập là trò chơi mà luật của nó bao gồm các quy tắc gắn với kiến thức kỹ năng có được trong hoạt động học tập, gần với nội dung bài học, giúp học sinh khai thác vốn kinh nghiệm của bản thân để chơi, thông qua chơi học sinh được vận dụng các kiến thức kỹ năng đã học vào các tình huống của trò chơi và do đó học sinh được thực hành luyện tập củng cố mở rộng kiến thức kỹ năng đã học. Phương pháp trò chơi học tập là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hiện thao tác hoạt động phù hợp với bài học thông qua trò chơi nào đó.3 Các tình huống điển hình trong dạy học toán Trong quá trình dạy học môn Toán ở trường phổ thông việc dạy học những khái niệm và định nghĩa, những định lý và chứng minh, việc dạy giải bài tập toán.được lặp đi lặp lại rất nhiều lần, ta gọi đó là các tình huống điển hình trong dạy học môn Toán.
- Dạy học các khái niệm toán học: Trong môn Toán, việc dạy học các khái niệm toán học có một vị trí quan trọng hàng đầu. Việc hình thành một hệ thống các khái niệm là nền tảng của toàn bộ kiến thức toán học của học sinh, là tiền đề hình thành khả năng vận dụng hiệu quả các kiến thức đã học, đồng thời có tác dụng góp phần phát triển năng lực trí tuệ và thế giới quan duy vật biện chứng cho người học - Dạy học các định lí toán học: Việc dạy các định lí toán học nhằm cung cấp cho học sinh một trong những vốn kiến thức cơ bản của bộ môn. Đó cũng là những cơ hội rất thuận lợi để phát triển ở học sinh khả năng suy luận và chứng minh, góp phần phát triển năng lực trí tuệ - Dạy học các quy tắc và phương pháp: Thực ra, những quy tắc, phương pháp không hoàn toàn độc lập với định nghĩa và định lí. Có những quy tắc, phương pháp dựa vào một định nghĩa hay định lí, thậm chí có khi chỉ là một hình thức phát biểu khác của một định nghĩa hay định lí - Dạy học giải bài tập toán học: Ở trường phổ thông, dạy toán là dạy hoạt động toán học.
Đối với học sinh, có thể xem việc giải toán là hình thức chủ yếu của hoạt động toán học. Các bài toán ở trường phổ thông là một phương tiện rất có hiệu quả và không thể thay thế được trong việc giúp học sinh nắm vững tri thức, phát triển năng lực tư duy, hình thành kĩ năng, kĩ xảo ứng dụng Toán học vào thực tiễn. Hoạt động giải bài tập toán học là điều kiện để thực hiện tốt các mục đích dạy học Toán ở trường phổ thông. Vì vậy, tổ chức 12 13 có hiệu quả việc dạy giải bài tập toán học có vai trò quyết định đối với chất lượng dạy học Toán.
Đối với chương trình Toán lớp 1 các tình huống điển hình trong dạy học như sau: Thứ nhất: Dạy học các khái niệm toán học: Số đếm, Phép cộng, Phép trừ, Số học: Học sinh học các khái niệm cơ bản của số học, bao gồm số lớn nhất, số bé nhất, số lẻ và số chẵn. HS học cách so sánh các số và sử dụng các ký hiệu toán học cơ bản như dấu bằng (=) và dấu khác (≠), Hình học: Học sinh được giới thiệu với các khái niệm hình học cơ bản như hình vuông, hình chữ nhật và tam giác. HS học cách phân biệt các hình và đếm số cạnh và đỉnh của chúng… Thứ hai: Dạy học các định lí, phương pháp toán học Trong chương trình môn Toán lớp 1, không có các định lý toán học phức tạp và trừu tượng như trong các cấp học khác. Thay vào đó, các học sinh được giới thiệu với các khái niệm cơ bản trong toán học để phát triển kỹ năng tính toán và tư duy logic.
Sau đây là một số khái niệm cơ bản và quy tắc trong chương trình Toán lớp 1: Quy tắc cộng và trừ số trong phạm vi 10: Các học sinh học cách thực hiện các phép tính cộng và trừ trong phạm vi 10. Số học cơ bản: Các học sinh học các khái niệm số học cơ bản như số chẵn và số lẻ, số lớn nhất và nhỏ nhất, và sử dụng các ký hiệu toán học cơ bản như dấu bằng (=) và dấu khác (≠). Các hình học cơ bản: Các học sinh học cách phân biệt các hình học cơ bản như hình vuông, hình chữ nhật và tam giác. HS học cách tính diện tích đơn giản bằng cách đếm các đơn vị diện tích như hình vuông.
Tính giá trị đúng và sai của một phép tính: Các học sinh học cách kiểm tra tính đúng sai của một phép tính đơn giản và xác định lỗi trong phép tính. Giải bài toán đơn giản: Các học sinh được giới thiệu với cách giải các bài toán đơn giản bằng cách sử dụng các phép tính cơ bản và các kỹ năng tính toán khác. Thứ ba: Dạy học giải bài tập toán học: Đối với HS lớp 1 các các bài tập toán học ở mức độ đơn giản. Vì vậy GV cần giải thích và hiển thị ví dụ giúp học sinh hiểu rõ hơn về bài tập và cách giải quyết nó.
Hãy dùng ngôn ngữ đơn giản, các ví dụ cụ thể và minh hoạ bằng hình ảnh để giải thích; tạo ra sự tương tác và thực hành để học sinh có thể áp dụng các kỹ năng của mình. Bạn có thể dùng các bài tập trên giấy hoặc bảng điện tử để cho học 13 14 sinh thực hành giải bài tập; Kết nối bài tập với thực tế giúp học sinh hiểu về mối quan hệ giữa bài tập và cuộc sống hàng ngày. Hãy dùng ví dụ đơn giản và cụ thể để giúp học sinh liên kết bài tập với các tình huống thực tế….2 Khái niệm về trò chơi toán học 1.1 Trò chơi Về tên gọi, tùy thuộc vào tác giả nhìn nhận trò chơi theo chức năng và ý nghĩa giáo dục của nó hoặc tùy thuộc vào cách hiểu, cách dịch của người dịch từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt, trò chơi này có một số tên gọi khác nhau. Có thể kể một số tên thường gặp như: “trò chơi dạy học”, “TCHT”, “trò chơi khó”, “trò chơi đòi hỏi trí thông minh”, “trò chơi có luật”… Trò chơi này theo tiếng Anh là “game with rules”.
Lêônchiev “Trò chơi đó được gọi là TCHT hay trò chơi dạy học là vì trò chơi đó gắn liền với một mục đích dạy học nhất định và đòi hỏi khi tổ chức phải có tài liệu dạy học kèm theo phù hợp với mục đích của trò chơi”. [21] Kharlamôv cho rằng loại trò chơi được xem là TCHT “Đó là những trò chơi có nhiệm vụ chủ yếu là giáo dục và phát triển trí tuệ cho trẻ em”.I Xôrôkina cũng đã đưa ra một luận điểm vô cùng quan trọng về đặc thù của dạy học kết hợp với trò chơi. Theo ông, TCHT là một quá trình phức tạp, nó là hình thức dạy học và đồng thời nó vẫn là trò chơi… Chúng không có mối quan hệ bền vững. Khi các mối quan hệ chơi bị xóa bỏ, ngay lập tức trò chơi biến mất và khi ấy, trò chơi biến thành tiết học, đôi khi biến thành sự luyện tập [25].Crupxkaia từng nhận định: “TCHT không những là phương thức nhận biết thế giới, là con đường dẫn dắt trẻ đi tìm chân lý mà còn giúp trẻ xích lại gần nhau, giáo dục cho trẻ tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc.
Trẻ em không chỉ học trong lúc học mà còn học trong lúc chơi. Chơi với trẻ vừa là học vừa là lao động, vừa là hình thức giáo dục nghiêm túc”.[23] Việc phân loại và gọi tên trò chơi hoàn toàn được dựa vào kết quả tác động giáo dục chủ yếu của nó, tuy nhiên việc phân loại cũng chỉ mang tính tương đối và ước lệ mà thôi. Điều cơ bản là nhà giáo dục phải hiểu được nội hàm, bản chất và ý nghĩa của trò chơi. Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng tên gọi loại trò chơi này là TCHT và thuật ngữ này đã được công nhận và sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực giáo dục.
TCHT chủ yếu hướng 14 15 tới việc giáo dục và phát triển hoạt động nhận thức của trẻ. Chơi là phương tiện, học là mục đích. Trong từ điển tiếng Việt xuất bản năm 1992, “trò” được hiểu là một hình thức mua vui bày ra trước mắt mọi người. “Chơi” là một từ chung để chỉ ra các hoạt động lúc nhàn rỗi, ngoài giờ làm việc nhằm mục đích giải trí là chính.
Từ đó, trò chơi được hiểu là những hoạt động làm thỏa mãn những nhu cầu của con người, trước hết là vui chơi, giải trí [17]. Theo những quan điểm giáo dục, trò chơi vừa là phương tiện phát triển toàn diện nhân cách vừa là hình thái tổ chức cuộc sống.