CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về chương trình PISA 1.1 Giới thiệu chung về PISA Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (The Programme for International Student Assessment) - PISA được xây dựng và điều phối bởi tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD). Mục đích của PISA là nhằm đánh giá xem học sinh đã được chuẩn bị để đối mặt với những thách thức của cuộc sống xã hội hiện đại ở mức độ nào trước khi bước vào cuộc sống. Các bài kiểm tra PISA được thiết kế nhằm đưa ra đánh giá có chất lượng và đáng tin cậy về hiệu quả của hệ thống giáo dục, chủ yếu là đánh giá năng lực của học sinh trong các lĩnh vực Đọc hiểu, Toán học và Khoa học với đối tượng là học sinh ở độ tuổi 15.
PISA không kiểm tra kiến thức thu được tại trường học mà đưa ra cái nhìn tổng quan về khả năng phổ thông thực tế của học sinh. Bài thi chú trọng khả năng học sinh vận dụng kiến thức và kĩ năng của mình khi đối mặt với nhiều tình huống và những thử thách liên quan đến các kĩ năng đó. Nói cách khác, PISA đánh giá khả năng học sinh vận dụng kiến thức và kĩ năng đọc để hiểu nhiều tài liệu khác nhau mà họ có khả năng sẽ gặp trong cuộc sống; khả năng vận dụng kiến thức khoa học để hiểu và giải quyết các tình huống khoa học.2 Mục đích của PISA Chương trình đánh giá quốc tế PISA chú trọng xem xét và đánh giá một số vấn đề sau: + Chính sách công (Public Policy), các chính phủ, các nhà trường, giáo 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com viên và phụ huynh đều muốn câu trả lời cho tất cả các câu hỏi như “Nhà trường của chúng ta đã chuẩn bị đầy đủ cho những người trẻ tuổi trước những thách thức của cuộc sống của người trưởng thành chưa?”. “Phải chăng một số loại hình giảng dạy và học tập của những nơi này hiệu quả hơn nơi khác?” và “Nhà trường có thể góp phần cải thiện tương lai của học sinh có gốc nhập cư hay có hoàn cảnh khó khăn không?” - Năng lực phổ thông: Thay vì kiểm tra sự thuộc bài theo các chương trình giáo dục cụ thể, PISA chú trọng việc xem xét, đánh giá về các năng lực của học sinh trong việc ứng dụng các kiến thức và kĩ năng phổ thông cơ bản vào các tình huống thực tiễn.
Ngoài ra, còn xem xét đánh giá khả năng phân tích, lý giải và truyền đạt một cách có hiệu quả các kiến thức và kỹ năng đó thông qua cách học sinh xem xét, diễn giải và giải quyết các vấn đề. - Năng lực học tập suốt đời (Lifelong learning). Học sinh không thể học tất cả mọi thứ cần thiết trong nhà trường. Để trở thành những người có thể học tập suốt đời có hiệu quả, ngoài việc học sinh phải có kiến thức và kỹ năng phổ thông cơ bản họ còn phải có cả ý thức về động cơ học tập và cách học.
Do vậy PISA sẽ tiến hành đo cả năng lực thực hiện của học sinh về các lĩnh vực đọc hiểu, toán học, khoa học đồng thời còn tìm hiểu cả về động cơ, niềm tin vào bản thân cũng như các chiến lược học tập của học sinh. Năng lực khoa học theo tiếp cận PISA trong dạy học vật lí 1. Khái niệm năng lực Có nhiều cách hiểu về năng lực, một số định nghĩa như sau: - Năng lực là khả năng được hình thành hoặc phát triển cho phép một con người đạt thành công trong một hoạt động thể lực, trí lực hoặc nghề nghiệp. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Năng lực trí tuệ là kĩ năng ứng dụng, thông hiểu, diễn tả, giao lưu và giải quyết vấn đề.
Đó là mức độ làm chủ những thao tác bắt buộc của sự thông minh như những kĩ năng trong việc quan niệm và phát triển những ý tưởng, như trí nhớ và hành trang về những kiến thức chung và chuyên biệt.1 - Năng lực là một điều kiện tâm lý của cá nhân để hoàn thành có kết quả một hoạt động nào đó. - Năng lực là những thuộc tính của cá nhân gồm cả những thuộc tính tâm lý và cả những thuộc tính giải phẫu sinh lý. Từ những quan điểm trên, có thể thấy trong bất cứ hoạt động nào của con người, để thực hiện có hiệu quả, con người cần phải có một số phẩm chất tâm lý và tổ hợp những phẩm chất này gọi là năng lực. Năng lực là khả năng thực hiện các hoạt động với chất lượng cao.
Năng lực bộc lộ trong hoạt động, là sản phẩm của quá trình giáo dục, rèn luyện (bao gồm cả sự tự giáo dục, tự rèn luyện). Năng lực chứa đựng những yếu tố mới mẻ, linh hoạt trong hành động, có thể giải quyết nhiệm vụ thành công trong nhiều tình huống khác nhau, trong lĩnh vực hoạt động rộng hơn. Năng lực khoa học theo tiếp cận PISA PISA sử dụng thuật ngữ “năng lực khoa học” nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của những đánh giá trong việc áp dụng kiến thức khoa học ở các ngữ cảnh, tình huống cuộc sống. Thuật ngữ “kiến thức khoa học” được sử dụng trong khung đánh giá PISA bao gồm cả kiến thức khoa học và kiến thức về khoa học.
Kiến thức khoa học là kiến thức về thế giới tự nhiên ở các lĩnh vực chính như vật lí, hóa học, khoa học sinh học, Trái đất và khoa học vũ trụ. Kiến thức về khoa học là kiến thức của các phương tiện nghiên cứu 1 Từ điển Giáo dục học, NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội, 2001 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khoa học và các mục tiêu nghiên cứu đề ra. Theo cách tiếp cận của PISA, năng lực khoa học của cá nhân được thể hiện qua các khía cạnh về: + Kiến thức khoa học và sử dụng kiến thức đó để xác định các câu hỏi, tiếp thu kiến thức mới, giải thích các hiện tượng khoa học và rút ra kết luận dựa trên bằng chứng về những vấn đề liên quan tới khoa học. “Kiến thức” trong định nghĩa này hàm ý nhiều hơn là khả năng nhớ lại thông tin, sự kiện và tên gọi.
Định nghĩa bao gồm kiến thức về khoa học (kiến thức về thế giới tự nhiên) và kiến thức về chính lĩnh vực khoa học đó. Kiến thức khoa học bao gồm sự hiểu biết về những khái niệm và lý thuyết khoa học cơ bản, kiến thức về khoa học bao gồm sự hiểu biết bản chất của khoa học như một hoạt động của con người và sức mạnh cũng như hạn chế của kiến thức khoa học. Các câu hỏi được xác định là những câu có thể trả lời được bằng nghiên cứu khoa học, một lần nữa yêu cầu có kiến thức về khoa học cũng như kiến thức khoa học về các chủ đề cụ thể có liên quan. Điều quan trọng là cá nhân phải thường xuyên tiếp thu kiến thức mới không chỉ thông qua việc nghiên cứu khoa học của mình, mà còn thông qua các nguồn tài nguyên như thư viện và Internet.
Rút ra kết luận dựa trên bằng chứng có nghĩa là hiểu biết, lựa chọn, đánh giá thông tin và dữ liệu, tuy nhiên cần thấy rằng thường không có đủ thông tin để rút ra kết luận rõ ràng, nên cần phải suy đoán một cách thận trọng và có ý thức về thông tin sẵn có. + Sự hiểu biết về các đặc trưng của khoa học: là một hình thức về tìm hiểu và tri thức nhân loại. Sự hiểu biết về khoa học và công nghệ là trọng tâm trong sự chuẩn bị của một người trẻ tuổi cho cuộc sống trong xã hội hiện đại, cho phép cá nhân tham gia đầy đủ vào xã hội mà ở đó khoa học và công nghệ đóng vai trò quan trọng. Sự hiểu biết này cũng trao quyền cho cá nhân tham gia thích đáng vào việc xác định chính sách công, nơi mà những vấn đề 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khoa học và công nghệ có tác động tới cuộc sống của họ.
Sự hiểu biết về khoa học và công nghệ góp phần quan trọng vào cuộc sống cá nhân, xã hội, nghề nghiệp và văn hóa của tất cả mọi người. Đánh giá PISA bao gồm một chuỗi các kiến thức khoa học, khả năng nhận thức có liên quan tới nghiên cứu khoa học và giải quyết các mối quan hệ giữa khoa học và công nghệ. Như vậy đưa ra đánh giá về kiến thức khoa học của học sinh bằng đánh giá năng lực của học sinh trong việc kiến thức khoa học. PISA quan tâm với cả hai khía cạnh nhận thức (cognitive) và tình cảm (effective) của năng lực học sinh trong khoa học.
Khi đánh giá năng lực khoa học, PISA quan tâm tới những vấn đề có sự đóng góp kiến thức khoa học và vấn đề nào có liên quan đến HS khi các em đưa ra quyết định, kể cả ở hiện tại hoặc tương lai. Không những thế, PISA còn quan tâm tới cả những khía cạnh ngoài nhận thức (non-cognitive). + Nhận thức về việc khoa học và công nghệ tạo thành môi trường tư liệu, trí tuệ và văn hóa như thế nào. + Sẵn sàng tham gia vào các vấn đề liên quan tới khoa học và các ý tưởng khoa học như một công dân có suy nghĩ.
Sẵn sàng tham gia vào các vấn đề liên quan đến khoa học mang ý nghĩa rộng hơn so với việc ghi lại và hành động theo yêu cầu; ở đây hàm ý là tiếp tục quan tâm, đưa ra ý kiến và tham dự vào những vấn đề khoa học hiện tại và tương lai. Phần thứ hai của lời phát biểu và những ý tưởng khoa học như một công dân biết suy nghĩ, bao gồm các khía cạnh khác nhau về thái độ và giá trị của cá nhân đối với khoa học. Câu này hàm ý là người nào có mối quan tâm tới các đề tài khoa học, nghĩ về các vấn đề liên quan đến khoa học, sẽ quan tâm đến các vấn đề công nghệ, tài nguyên và môi trường, suy ngẫm về tầm quan trọng của khoa học theo quan điểm cá nhân và xã hội. Thực tế cho thấy, một học sinh có năng lực khoa học phát triển hơn sẽ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chứng minh được khả năng tạo ra và sử dụng các mô hình khái niệm (conceptual model) để đưa ra dự đoán và giải thích, phân tích những nghiên cứu khoa học, lấy dữ liệu làm bằng chứng, đánh giá nhiều cách giải thích khác của các hiện tượng giống nhau và đưa ra kết luận chính xác.