Luận văn: Kỹ năng sử dụng SGK Lịch sử 12 cho học sinh THPT Lý Nhân - Hà Nam

Nghiên cứu phát triển kỹ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh lớp 12 tại Lý Nhân Hà Nam qua phần lịch sử thế giới hiện đại 1945-2000 chuẩn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thế Bình
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
• Đề tài: Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam (Vận dụng trong dạy học lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000) Lớp 12, Trung học phổ thông, chương trình chuẩn)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan phát triển kỹ năng sử dụng SGK Lịch sử 12 tại Lý Nhân

Sách giáo khoa Lịch sử 12 là nguồn tri thức cơ bản và chuẩn mực trong trường trung học phổ thông. Việc phát triển kỹ năng sử dụng SGK Lịch sử 12 tại huyện Lý Nhân giữ vai trò then chốt trong đổi mới dạy học. Huyện Lý Nhân thuộc tỉnh Hà Nam có bốn trường trung học phổ thông công lập gồm Nam Lý, Bắc Lý, Lý Nhân và Nam Cao. Đa số học sinh tại địa phương định hướng thi tuyển các khối khoa học tự nhiên. Thời lượng dành cho môn Lịch sử trên lớp còn hạn chế. Do đó, việc tự học qua sách giáo khoa là giải pháp quan trọng. Kỹ năng sử dụng tài liệu giúp học sinh nắm bắt cốt lõi giai đoạn lịch sử thế giới hiện đại từ 1945 đến 2000. Học sinh cần thành thạo việc đọc hiểu, tra cứu thuật ngữ và tóm tắt sự kiện. Giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn và thiết kế các hoạt động học tập phù hợp. Năng lực sử dụng sách giáo khoa hình thành thói quen nghiên cứu độc lập. Đây là nền tảng vững chắc để nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử tại địa phương.

1.1. Bản chất của kỹ năng sử dụng sách giáo khoa

Kỹ năng sử dụng sách giáo khoa là khả năng thực hiện thành thạo các thao tác học tập với văn bản và hình ảnh. Quá trình này bao gồm việc đọc hiểu nội dung chính, xác định từ khóa và phân tích sự kiện lịch sử. Học sinh biết kết hợp kênh chữ với bản đồ, biểu đồ và tranh ảnh tư liệu. Người học không tiếp thu kiến thức một cách thụ động. Thay vào đó, học sinh chủ động tái hiện quá khứ và rút ra bản chất lịch sử. Năng lực này chuyển hóa tri thức in sẵn thành hiểu biết sâu sắc của bản thân. Việc làm chủ cuốn sách giúp tiết kiệm thời gian ôn tập và tăng cường khả năng ghi nhớ lâu dài.

1.2. Mục tiêu giáo dục Lịch sử 12 tại trường THPT

Chương trình Lịch sử lớp 12 cung cấp bức tranh toàn diện về quan hệ quốc tế và sự phát triển kinh tế, chính trị toàn cầu sau năm 1945. Mục tiêu trọng tâm là hình thành thế giới quan khoa học và tư duy biện chứng cho học sinh cấp ba. Kiến thức đòi hỏi học sinh phải so sánh, đánh giá và nhận định quy luật vận động của lịch sử. Rèn luyện kỹ năng đọc SGK giúp học sinh chuẩn bị tốt cho các kỳ thi tốt nghiệp và đại học. Đồng thời, quá trình học tập bồi dưỡng lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc. Học sinh vận dụng bài học quá khứ vào thực tiễn xây dựng quê hương Lý Nhân.

II. Thực trạng kỹ năng sử dụng SGK Lịch sử 12 tại huyện Lý Nhân

Khảo sát thực tế tại các trường THPT Nam Lý, Bắc Lý, Lý Nhân và Nam Cao phản ánh nhiều bất cập. Phần lớn học sinh dành ưu tiên cao cho các môn tự nhiên để xét tuyển đại học. Tỷ lệ học sinh lựa chọn khối C rất thấp, chỉ chiếm khoảng 10 đến 15 hồ sơ mỗi trường hàng năm. Khảo sát 14 giáo viên giảng dạy lịch sử cho thấy toàn bộ giáo viên đều nhận định học sinh còn lười đọc sách giáo khoa. Khoảng 78,6% giáo viên cho rằng học sinh chưa biết khai thác kiến thức qua tranh ảnh và kênh hình. Ngoài ra, 64,3% học sinh gặp lúng túng khi kết hợp ghi chép bài giảng với theo dõi nội dung sách. Học sinh thường ghi nhớ máy móc từng đoạn văn bản thay vì khái quát hóa kiến thức. Điều kiện kinh tế vùng nông nghiệp chiêm trũng tại huyện Lý Nhân cũng gây trở ngại cho việc trang bị thêm tài liệu tham khảo. Do đó, việc phụ thuộc hoàn toàn vào lời giảng của thầy cô làm giảm tính tích cực học tập của học sinh.

2.1. Hạn chế về thói quen tự học của học sinh

Học sinh lớp 12 tại huyện Lý Nhân chưa hình thành thói quen chủ động đọc sách giáo khoa trước khi đến lớp. Phần lớn chỉ mở sách khi giáo viên yêu cầu trả lời câu hỏi trực tiếp. Kỹ năng gạch chân ý chính và ghi chú bên lề trang sách còn rất hạn chế. Khi gặp các sự kiện lịch sử phức tạp, học sinh có xu hướng học vẹt câu chữ. Cách học này khiến kiến thức nhanh chóng bị quên lãng sau bài kiểm tra. Thiếu phương pháp làm việc khoa học với sách làm giảm hứng thú và khả năng tư duy phân tích của học sinh.

2.2. Khó khăn từ phương pháp dạy học truyền thống

Một số giáo viên lịch sử trên địa bàn huyện vẫn duy trì lối truyền thụ kiến thức một chiều. Tiết học chủ yếu tập trung vào việc đọc chép hoặc giảng giải toàn bộ nội dung. Thời gian dành cho học sinh tự thao tác với sách giáo khoa chưa nhiều. Giáo viên ít tổ chức các bài tập hướng dẫn khai thác tư liệu hình ảnh và biểu đồ số liệu. Hình thức kiểm tra đánh giá vẫn nặng về ghi nhớ số liệu ngày tháng. Thực trạng này chưa tạo động lực để học sinh phát triển năng lực tư duy độc lập qua việc tự đọc và phân tích sách.

III. Phương pháp rèn kỹ năng sử dụng SGK Lịch sử 12 tại huyện Lý Nhân

Để nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Lịch sử 12, giáo viên cần áp dụng hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ. Trọng tâm là rèn luyện cho học sinh kỹ năng làm việc với kênh chữ và kênh hình trong SGK. Trong phần lịch sử thế giới giai đoạn 1945 đến 2000, giáo viên hướng dẫn học sinh đọc lướt để nắm cấu trúc rồi đọc kỹ để rút ra ý cốt lõi. Học sinh được khuyến khích sử dụng các ký hiệu viết tắt khoa học để ghi chép nhanh. Giáo viên hướng dẫn học sinh lập bảng niên biểu và vẽ sơ đồ tư duy tóm tắt bài học. Việc khai thác các bức ảnh tư liệu lịch sử cần gắn liền với câu hỏi gợi mở bản chất sự kiện. Hoạt động thảo luận nhóm dựa trên tư liệu sách giáo khoa giúp phát triển năng lực phản biện. Ngoài ra, việc giao nhiệm vụ tự học ở nhà có hướng dẫn cụ thể giúp học sinh chuẩn bị bài hiệu quả hơn.

3.1. Kỹ thuật khai thác văn bản và tư liệu hình ảnh

Khai thác văn bản yêu cầu học sinh xác định luận điểm chính trong mỗi đoạn văn. Học sinh thực hiện thao tác so sánh sự kiện lịch sử giữa các quốc gia và khu vực. Đối với kênh hình, giáo viên hướng dẫn quan sát từ tổng thể đến chi tiết. Học sinh đặt câu hỏi về nhân vật, thời gian, không gian và bối cảnh xuất hiện của bức tranh. Từ việc giải mã tư liệu trực quan, học sinh hiểu sâu hơn về nội dung bài học. Sự kết hợp này biến những thông tin khô khan thành tri thức sống động và dễ tiếp thu.

3.2. Phương pháp lập bảng biểu và sơ đồ tư duy

Lập bảng niên biểu và sơ đồ tư duy là công cụ hữu hiệu để hệ thống hóa kiến thức Lịch sử 12. Học sinh phân loại các sự kiện theo mốc thời gian, nguyên nhân, diễn biến và ý nghĩa. Phương pháp này giúp người học nhìn nhận bức tranh toàn cảnh về quan hệ quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Việc tự tay thiết kế sơ đồ kích thích tư duy logic và khả năng sáng tạo. Học sinh dễ dàng phát hiện mối liên hệ nhân quả giữa các tiến trình lịch sử. Bảng tóm tắt còn đóng vai trò là tài liệu ôn thi gọn gàng và hiệu quả cao.

IV. Ý nghĩa ứng dụng kỹ năng sử dụng SGK Lịch sử 12 tại huyện Lý Nhân

Thực nghiệm sư phạm tại các lớp 12 thuộc trường THPT Nam Lý và Lý Nhân chứng minh tính hiệu quả vượt trội của phương pháp rèn kỹ năng. Lớp thực nghiệm áp dụng các kỹ thuật khai thác sách giáo khoa đạt tỷ lệ điểm khá và giỏi cao hơn hẳn lớp đối chứng. Học sinh thể hiện sự tự tin khi giải quyết các bài kiểm tra đòi hỏi tư duy phân tích. Năng lực tự học qua sách giáo khoa giúp học sinh chủ động nắm vững kiến thức mà không cần học thêm tràn lan. Nhà trường và các tổ bộ môn cần tiếp tục đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực. Cần đưa các câu hỏi phân tích bảng biểu và kênh hình vào đề kiểm tra định kỳ. Việc nhân rộng mô hình này góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trên toàn địa bàn huyện Lý Nhân.

4.1. Kết quả thực nghiệm và sự chuyển biến của học sinh

Kết quả kiểm tra tại các lớp thực nghiệm cho thấy sự tiến bộ rõ rệt về kỹ năng và nhận thức. Học sinh biết cách phân tích đề bài và tìm dẫn chứng trực tiếp từ sách giáo khoa. Tỷ lệ điểm dưới trung bình giảm mạnh so với giai đoạn trước khi áp dụng phương pháp mới. Học sinh hình thành thái độ hứng thú và tích cực tham gia phát biểu xây dựng bài. Khả năng tự đọc và tổng hợp kiến thức lịch sử thế giới hiện đại được nâng cao đáng kể. Đây là minh chứng rõ ràng cho tính đúng đắn của việc rèn luyện phương pháp học tập.

4.2. Khuyến nghị cho công tác giảng dạy tại địa phương

Các trường THPT tại huyện Lý Nhân cần thường xuyên tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề phương pháp. Giáo viên cần tích cực chia sẻ kinh nghiệm hướng dẫn học sinh khai thác tài liệu học tập. Nhà trường nên đầu tư thêm cơ sở vật chất và phòng học bộ môn để phục vụ giảng dạy trực quan. Ban giám hiệu cần tạo điều kiện cho giáo viên đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá thường xuyên. Việc bồi dưỡng kỹ năng tự học cần được xem là nhiệm vụ trọng tâm xuyên suốt cấp học, giúp học sinh phát triển năng lực tự chủ trong học tập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa trong dạy học lịch sử cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam. Chương 2: Một số biện pháp phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa cho học sinh huyện Lý Nhân – tỉnh Hà Nam trong dạy học Lịch sử thế giới hiện đại (1945 – 2000), Lớp 12 THPT, chương trình chuẩn. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ CHO HỌC SINH THPT 1. Quan niệm về kĩ năng và phát triển kĩ năng sử dụng SGK 1.

Quan niệm về kĩ năng Theo các tác giả: A. Isebưseva (Liên Xô), Trần Trọng Thủy,. cho rằng chỉ cần nắm vững cách thức của hành động tức là có kĩ năng. Trong khi đó, các nhà nghiên cứu giáo dục khác như: K.Platônốp, Ngô Công Hoàn, Nguyễn Quang Uẩn,.

lại xem xét kĩ năng ở góc độ năng lực của con người và cho rằng: kĩ năng vừa có tính ổn định, vừa có tính mềm dẻo, tính linh hoạt và tính mục đích. Theo Từ điển Tiếng Việt, “Kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức đã nhận được trong một lĩnh vực nào đó áp dụng vào thực tế”[35, tr. Kĩ năng được hình thành sau khi đã lĩnh hội được kiến thức và vận dụng các kiến thức đó áp dụng vào hoàn cảnh thực tế nhất định. Ví dụ như: kĩ năng nghiên cứu tài liệu, kĩ năng giải bài tập hình học, bài tập lượng giác, kĩ năng đọc, kĩ năng viết Ngoại ngữ,.

Đanilôp cho rằng, kĩ năng là kiến thức trong hành động, thể hiện bằng việc chúng ta biết vận dụng sáng tạo những kiến thức mà bản thân đã học được không chỉ vào các hoạt động lý thuyết, mà còn trong thực tế của cuộc sống : “Kĩ năng là khả năng con người biết và sử dụng có mục đích và sáng tạo những kiến thức của mình trong hoạt động lý thuyết cũng như trong thực tiễn. Kĩ năng bao giờ cũng xuất phát từ kiến thức và dựa vào kiến thức. Kĩ năng chính là kiến thức trong hoạt động”[18, tr. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ngoài ra, kĩ năng còn được coi là khả năng để áp dụng những kiến thức của bản thân đã được định hướng cách thức hành động, phương pháp hành động để hoàn thành nhiệm vụ mới.

Theo Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan, Nguyễn Văn Thành: Kĩ năng là khả năng vận dụng kiến thức (khái niệm, cách thức, phương thức) để giải quyết một nhiệm vụ mới [16, tr. Theo quan niệm của Trần Trọng Thủy: Kĩ năng là một mặt kĩ thuật của hành động, con người nắm được cách thức hành động – tức kĩ thuật hành động là có kĩ năng nghĩa là khi biết được cách thức và phương pháp hành động chứng tỏ chúng ta đã có kĩ năng. Kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động bằng cách vận dụng những tri thức, kinh nghiệm về hành động này để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép, vì vậy kĩ năng không chỉ là mặt kĩ thuật của hành động mà còn biểu hiện năng lực của chủ thể. Trên cơ sở đó các tác giả Nguyễn Thị Mĩ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trần Văn Tính đã đưa ra khái niệm về kĩ năng học tập: “kĩ năng học tập là sự thực hiện có kết quả các hành động phân tích, mô hình hóa, khái quát hóa các đối tượng nhận thức… bằng cách vân dụng những tri thức kinh nghiệm về hành động này để tiến hành phù hợp với những điều kiện cho phép”[26, tr.

83] Như vậy có thể hiểu, kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một hành động nào đó bằng cách vận dụng những tri thức, những kinh nghiệm đã có để hành động phù hợp với những điều kiện cho phép. Muốn có kĩ năng, con người cần phải vận dụng vốn tri thức và kinh nghiệm của bản thân vào hành động. Hành động có kết quả khi hành động phù hợp với điều kiện cụ thể cho phép. HS đã hình thành được kĩ năng, có thể vận dụng những hiểu biết, kinh nghiệm trong mọi điều kiện, hoàn cảnh có thể hoàn thành nhiệm vụ đề ra.

Điều này đòi hỏi giáo viên phải linh hoạt, sáng tạo trong việc hình thành, rèn luyện và phát triển kĩ năng cho học sinh. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tuy nhiên, cần phân biệt sự khác nhau giữa “kĩ năng” và “năng lực”. Theo từ điển Tiếng Việt, năng lực là: “Phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”[35, tr. Năng lực không phải là cái có sẵn mang tính bẩm sinh mà chỉ có những tư chất của năng lực, vốn là một trong số những đặc điểm giải phẫu sinh lý của não và hệ thần kinh mới có tính bẩm sinh.

Những tư chất này sẽ dần dần được hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động. Sự phát triển của nó đạt kết quả cao nếu có những hành động kích thích phù hợp đúng lúc với những điều kiện tâm lý cho phép. Hoạt động chính là cơ sở, điều kiện cần thiết cho sự hình thành và phát triển năng lực. Như vậy, năng lực mang tính chất rộng hơn “kĩ năng”, là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố: tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức.

Ví dụ: năng lực chuyên môn, năng lực sư phạm,. Quan niệm về phát triển kĩ năng tự học cho học sinh - Quan niệm về phát triển và phát triển kĩ năng Từ điển Tiếng Việt, “phát triển” là khái niệm dùng để chỉ “sự biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp”[35, tr. Phát triển là khuynh hướng vận động đã xác định về hướng của sự vật từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Cái mới ra đời thay thế cái cũ, cái tiến bộ ra đời thay thế cái lạc hậu.

Hay nói một cách khác, phát triển được coi là sự lớn lên về mặt kích thước, độ lớn hay giá trị, tầm quan trọng của sự vật hay vấn đề nào đó. Hiện nay, dạy học cần hướng đầy đủ vào việc tổ chức cho học sinh lĩnh hội tri thức, hình thành kĩ năng, thái độ ứng xử theo những chuẩn mực nhất định, nghĩa là giúp học sinh lĩnh hội được kiến thức cơ bản, có được kĩ năng tương ứng và thái độ đúng (học được và thực hành được). Hình thành kĩ năng cho học sinh thực chất là làm cho các em nắm vững hệ thống 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các thao tác học tập cụ thể tương ứng với những nội dung học tập xác định. Như vậy, trong quá trình dạy học, sau khi đã giúp người học hình thành được kĩ năng rồi, giáo viên cần tiếp tục tạo điều kiện học sinh rèn luyện và phát triển các kĩ năng đó.

Như vậy, phát triển kĩ năng được hiểu là quá trình luyện tập làm cho khả năng vận dụng những kiến thức hay những kinh nghiệm của bản thân vào thực tế ngày càng thành thạo, giải quyết được mục tiêu đề ra. Bởi việc hình thành được các kĩ năng thì chưa đủ, kĩ năng đó chỉ đạt được hiệu quả trong hoàn cảnh nhất định mà giáo viên đã từng định hướng cho người học. Vì vậy, các em cần phải luyện tập thành thạo các kĩ năng đó trong những hoàn cảnh khác nhau, cụ thể là trong từng nội dung, bài học. Hình thành và phát triển kĩ năng nói chung, kĩ năng sử dụng SGK lịch sử nói riêng có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông.

Đây là việc làm không thể thiếu góp phần nâng cao hứng thú của HS và thực hiện được mục tiêu, nhiệm vụ bộ môn. - Phát triển kĩ năng tự học cho học sinh THPT Giáo viên luôn giữ một vai trò quan trọng trong quá trình dạy học, là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động học tập của học sinh. Tuy nhiên, dù giáo viên có kiến thức chuyên môn uyên thâm, giảng dạy hay, nhưng học sinh không chịu đầu tư thời gian tự học thì kết quả học tập sẽ không được cao, bởi : Dạy giỏi là biết kích thích tự học theo đúng quy luật của tâm lý, tư duy khiến cho năng lực tự học phát triển, nhờ vậy mà kiến thức cũng giàu lên nhanh một cách vững chắc, sâu sắc. Tự học là quá trình đấu tranh của chính bản thân người học để giải quyết mâu thuẫn giữa một bên là yêu cầu, nhiệm vụ nhận thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo học tập, với một bên là khả năng hiện có của HS.

Giải quyết được mâu thuẫn này, sẽ giúp HS phát triển về mặt nhận thức nói riêng và nhân cách nói chung. 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đối với HS, tự học được coi là một hệ thống các thao tác nhằm biến các nguồn tri thức đã tiếp thu thành kiến thức riêng của bản thân. Trong học tập bao giờ cũng có tự học, nghĩa là tự mình lao động trí óc chiếm lĩnh kiến thức mà không nhất thiết phải có thầy ở bên cạnh để trực tiếp trao đổi. Nhờ có quá trình tự học mà HS có thể làm phong phú giá trị của bản thân mình bằng cách thu nhận, xử lý và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người.

Rèn luyện kĩ năng tự học là quá trình làm đi làm lại nhiều lần cách học với sự tự giác, tính tích cực và độc lập cao của từng cá nhân. Đối với HS ở trường THPT, kĩ năng tự học gắn liền với sự hướng dẫn của GV. Học sinh có kĩ năng tự học lịch sử thể hiện ở việc các em độc lập hoàn thành những nhiệm vụ được giao với sự giúp đỡ, hướng dẫn, kiểm tra của giáo viên. Quá trình tự học của HS chủ yếu dựa vào nội dung SGK, GV giao nhiệm vụ cho HS, HS dựa vào SGK để hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Vì vậy, phát triển kĩ năng tự học cho HS gắn liền với phát triển cho HS các kĩ năng sử dụng SGK. Phát triển kĩ năng sử dụng sách giáo khoa lịch sử cho học sinh Việc phát triển các kĩ năng sử dụng SGK cho HS là cơ sở giúp HS nắm vững được hệ thống các kiến thức cơ bản của bộ môn, theo quy định của chương trình.