Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của tình hình tội phạm 1. Khái niệm Con người là là sản phẩm của tự nhiên và xã hội, cùng với sự phát triển của tự nhiên, mối quan hệ của con người với nhau tạo nên xã hội loài người. Trong xã hội đó, con người duy trì quan hệ với nhau dựa vào các quy ước chung được mọi người chấp nhận làm chuẩn mực để giải quyết các mâu thuẫn trong xã hội.
Với sự phát triển của xã hội và quá trình phát triển tự nhiên của con người, Nhà nước xuất hiện, cùng với đó là hệ thống các quy tắc xử sự chung mang tính bắt buộc được Nhà nước ban hành và đảm bảo thực hiện, được gọi là pháp luật. Xã hội phát triển thì pháp luật cũng có sự phát triển để giải quyết các mâu thuẫn trong xã hội đó và pháp luật đã phát triển thành các ngành luật khác nhau để điều chỉnh các quan hệ xã hội khác nhau như quan hệ kinh tế, dân sự, hình sự. Trong đó, pháp luật hình sự quy định những hành vi vi phạm các chuẩn mực xã hội ở mức nghiêm trọng thì bị coi là tội phạm và cần phải được trừng trị và dần loại bỏ ra khỏi đời sống xã hội của con người. Cùng với sự phát triển của xã hội, những hành vi bị coi là tội phạm không những không mất đi mà còn tiếp tục tăng lên về cả quy mô lẫn tính chất nguy hiểm.
Đây là vấn đề được rất nhiều các nhà nghiên cứu, xem xét ở nhiều khía cạnh khác nhau, trong đó có khía cạnh về tội phạm học, tức là khoa học nghiên cứu về tội phạm, và ở đó, tội phạm học nghiên cứu tội phạm ở những khía cạnh như: Tình hình tội phạm đã xảy ra, nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm đã xảy ra; Biện pháp có thể hạn chế, phòng ngừa tội phạm. Để tìm ra quy luật của tội phạm trên một địa bàn nhất định ta phải nghiên cứu chính sự vận động của tội phạm trên địa bàn đó. Nghiên cứu sự vân động của tội phạm được gọi là nghiên cứu về tình hình tội phạm. Trước hết, cần phải hiểu khái niệm tình hình tội phạm là như thế nào? Hiện nay, khái niệm này được rất nhiều các nhà nghiên cứu đưa ra các khái niệm khác nhau, như: 8 Quan điểm thứ nhất: “Tình hình tội phạm không chỉ là tổng thể các hành vi nguy hiểm cho xã hội đơn lẻ mà còn là quá trình xã hội tuân theo các quy luật chung của sự phát triển các hiện tượng xã hội Tình hình tội phạm là toàn bộ tình hình, cơ cấu, động thái, diễn biến của các loại tội phạm hay từng loại tội phạm trong một giai đoạn nhất định xảy ra trong một lĩnh vực, một địa phương, trong phạm vi quốc gia, khu vực hoặc toàn thế giới trong khoảng thời gian nhất định” [17, tr.
171] Quan điểm thứ hai: “Tình hình tội phạm là hiện tượng xã hội tiêu cực, mang tính lịch sử cụ thể và pháp lý hình sự, có tính giai cấp và được biểu hiện thông qua tổng thể các tội phạm cùng chủ thể thực hiện các tội phạm đó trong một đơn vị hành chính nhất định và trong một thời gian cụ nhất định” [27, tr. 10] Quan điểm thứ ba: “Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, pháp lý - hình sự được thay đổi về mặt lịch sử, mang tính chất giai cấp bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định” [39, tr. 60] Tình hình tội phạm là một hiện tượng pháp luật xã hội, được thay đổi về mặt lịch sử, tiêu cực phổ biến, bao gồm tổng thể các tội phạm được thực hiện ở một quốc gia (vùng, thế giới) trong một giai đoạn nhất định, được đặc trưng bởi các chỉ số về lượng và chất. Tất cả quan niệm về tình hình tội phạm của các nhà nghiên cứu đưa ra đều phản ánh cơ bản đầy đủ bản chất của tình hình tội phạm.
Song, ý kiến cá nhân đồng tình với quan niệm của thứ ba. Nó đã phản ánh đầy đủ bản chất của tình hình tội phạm, đó là một hiện tượng xã hội tiêu cực, mang tính pháp lý hình sự và lịch sử cụ thể, phản ánh của hiện tượng tội phạm là một tổng thể hoàn chỉnh bao gồm các nội dung cấu thành tổng thể đó, mối liên hệ của các 9 yếu tố trong tổng thể, mối liên hệ của tổng thể đó với bên ngoài là các quá trình, hiện tượng xã hội khác. Tình hình tội phạm trên một địa bàn cụ thể được tạo nên bởi tổng thể các tội phạm xảy ra, bao gồm tội phạm được phát hiện, giải quyết, được gọi là tội phạm hiện hay tình hình tội phạm hiện (rõ) và cả các tội phạm thực tế đã xảy ra nhưng không được phát hiện hoặc vì lý do nào đó mà không được giải quyết được gọi là tình hình tội phạm ẩn. Chúng ta phải nhận thức được rằng, tội phạm ẩn là một điều tất yếu, khách quan trong bức tranh tổng thể về tình hình tội phạm trên một địa bàn cụ thể.
Tội phạm thì vẫn hàng ngày, hàng giờ vẫn đang xảy ra trong đời sống xã hội. Tình hình tội phạm hiện (rõ) là những gì chúng ta phát hiện, xử lý và giải quyết được nhưng còn những tội phạm chúng ta chưa phát hiện được thì vẫn theo quy luật phát triển vẫn diễn ra liên tục, đòi hỏi chúng ta phải nhận thức và tìm biện pháp giải quyết, đây gọi là tội phạm ẩn hay tình hình tội phạm ẩn. Hiện nay, khi nghiên cứu về tình hình tội phạm ẩn thì có nhiều luồng quan điểm khác nhau. “Tội phạm ẩn được tạo nên bởi tổng thể các hành vi phạm tội đã xảy ra trong thực tế nhưng không được phát hiện, không bị xử lý theo quy định của pháp luật hình sự hoặc không có trong thống kê tội phạm” [7, tr.
Tội phạm ẩn là số lượng tội phạm và người phạm tội đã thực hiện trên thực tế nhưng không được tường thuật với cơ quan có thẩm quyền hoặc chưa bị phát hiện (một cách chính thức) và do vậy chưa bị xử lý về hình sự, chưa có trong thống kê hình sự chính thức [17, tr. 181], hay một quan điểm khác lại cho rằng: “tội phạm ẩn là số lượng tội phạm đã thực hiện trên thực tế nhưng không được tường thuật với cơ quan cảnh sát hoặc chưa bị phát hiện bởi cơ quan có thẩm quyền do vậy chưa bị đưa ra xét xử, chưa có thống kê hình sự chính thức” [16, tr. 10 Mặc dù các quan điểm trên còn những nhận xét khác nhau về tội phạm ẩn nhưng tất cả đều thừa nhận rằng tội phạm ẩn là tội phạm chưa được thống kê hình sự. Có thể thấy rằng, thống kê hình sự là về tội phạm là những cơ sở để nghiên cứu về tình hình tội phạm, từ những số liệu thống kê để phân tích về tình hình tội phạm, từ đó tìm ra những nguyên nhân, điều kiện của tội phạm và áp dụng những biện pháp phòng ngừa phù hợp với thực tiễn.
Do đó, số liệu thống kê tội phạm của cơ quan chức năng càng sát với thực tế số tội phạm xảy ra bao nhiêu thì việc nghiên cứu THTP càng có mức độ tin cậy cao và mang lại hiệu quả bấy nhiêu. Qua các phân tích đã nêu, có thể hiểu về tội phạm ẩn như sau: Là tất cả các tội phạm đã xảy ra trên một địa bàn cụ thể và trong khoảng thời gian xác định nhưng chưa được phát hiện, giải quyết và chưa được thống kê của cơ quan chức năng. Thực tế cho ta thấy rằng, tội phạm ẩn là tất yếu, khách quan nhưng là ở mức độ cho phép nếu không sẽ dẫn đến nhận thức về tình hình tội phạm sẽ sai lệch. Nếu tỷ lệ tội phạm ẩn chiếm một tỷ lệ cao trong tổng số tội phạm đã xảy ra thì những đánh giá, nhận xét về tình hình tội phạm được phản ánh qua tội phạm rõ là hoàn toàn không trung thực, sai lệch về bản chất.
Trong giai đoạn hiện nay, đấu tranh phòng, chống tội phạm không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng mà là của toàn dân, là trách nhiệm của mọi cá nhân trong xã hội. Nếu tỷ lệ tội phạm ẩn lớn đồng nghĩa với sự tham gia của người dân và cơ quan chức năng vào quá trình đấu tranh phòng chống tội phạm không hiệu quả, thờ ơ, lãnh đạm với cái xấu. Đây là điều nguy hiểm nhất cho sự phát triển của xã hội. Đặc điểm của tình hình tội phạm Ta biết rằng, tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội, được phát sinh và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội.
Trước hết, cần phải hiểu nó tồn 11 tại và phát triển trong xã hội của con người và được chính những con người trong xã hội thực hiện với những hành vi trái ngược với những chuẩn mực xã hội. Mặt khác, nó phát triển cùng với sự phát triển của xã hội nhưng không có nghĩa nó tạo những điều kiện để xã hội phát triển mà nó thực hiện nhưng hành vi lệch chuẩn mực xã hội có nghĩa là những hành vi tiêu cực. Do đó, nó là một hiện tượng xã hội nhưng ở nghĩa tiêu cực. Bên cạnh đó, tình hình tội phạm còn mang tính pháp lý hình sự.
Mặc dù là dấu hiệu mang tính hình thức nhưng lại có ý nghĩa rất quan trọng khi nghiên cứu và đánh giá về tình hình tội phạm trong xã hội, chính đặc điểm này cho phép chúng ta có thể phân biệt được tội phạm với các vi phạm pháp luật, các hành vi tiêu cực trong xã hội. Từ đó có thể xác định chính xác đối tượng nghiên cứu của tội phạm học phải là tội phạm, tức hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng phải được quy định trong BLHS. Ngoài tính pháp lý hình sự, tình hình tội phạm còn thể hiện tính giai cấp sâu sắc. Tình hình tội phạm không phải là hiện tượng có trong mọi xã hội loài người mà nó chỉ ra đời cùng với sự xuất hiện giai cấp, có giai cấp thống trị và giai cấp bị trị.