CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN 1. Khái niệm, ý nghĩa của phòng ngừa tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện 1. Khái niệm tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện Trong xã hội loài người, tội phạm là hiện tượng tiêu cực của xã hội và đấu tranh phòng chống tội phạm được coi là một tất yếu khách quan không thể thiếu được của mọi nhà nước. Như mọi người đều biết, xã hội càng phát triển thì con người càng nhận thức rằng: tất cả mọi công việc dù giản đơn hay phức tạp đều phải suy nghĩ làm sao giải quyết công việc đó đạt hiệu quả nhanh nhất, chi phí ít nhất sức lao động của mình; những hành động để đạt kết quả đó không vi phạm pháp luật, không xâm phạm đến quyền, lợi ích của nhà nước, của người khác thì được xem là mặt tích cực của xã hội và được Nhà nước khuyến khích, ngược lại những hành vi vi phạm phạm pháp luật, bất chấp thủ đoạn, gây thiệt hại về vật chất, tinh thần… cho Nhà nước và nhân dân nhằm đạt mục đích có lợi cho bản thân thì được xem là mặt trái của xã hội và bị xã hội đấu tranh, lên án và nghiêm cấm; do đó những hành vi vi phạm pháp luật nói chung và vi phạm pháp luật hình sự nói riêng là những hành vi độc ác cần loại bỏ ra khỏi đời sống xã hội.
Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội do người đến một độ tuổi nhất định có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý và vì nó người phạm tội phải bị xử phạt. Tội phạm có tính chất xã hội vì nó hình thành do chính hành vi của con người, nó chống lại toàn thể xã hội, làm ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội. Dưới chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước ta xem tội phạm là một nhân tố bảo thủ và cản trở sự tiến bộ của loài người. Một ví dụ điển hình về khái niệm “Tội phạm” là gì được thể hiện như sau tại Bộ luật hình sự bang California định nghĩa: “Tội phạm là hành vi được thực hiện bằng hành động hoặc không hành động vi phạm các quy định 7 của pháp luật về việc cấm thực hiện hoặc buộc phải thực hiện hành vi và hình phạt được áp dụng có thể là tử hình, tù giam, phạt tiền, buộc thôi việc ở các cơ quan hoặc cấm đảm nhiệm các công việc hoặc thu lợi ở bang này” [11].
Với tất cả những khái niệm, đặc điểm, đặc tính trên đã cho thấy khái niệm tội phạm dựa trên cơ sở những đặc tính pháp lý của từng hành vi cụ thể hoặc nhóm hành vi do những cá nhân nhất định thực hiện một cách có ý thức. Đối với người dưới 18 tuổi phạm tội được BLHS năm 2015 quy định tại Điều 12 và chia ra hai độ tuổi khác nhau: - Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác. - Người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội giết người, tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội cướp tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản; về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng [21]. Về việc áp dụng BLHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội được quy định tại chương XII của BLHS năm 2015 từ điều 90 đến điều 107 [21].
Từ phân tích trên có thể hiểu tội phạm do người dưới 18 tuổi gây ra như sau: Tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự do những người dưới 18 tuổi có đủ năng lực trách nhiệm hình sự, thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm đến những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ. Khái niệm phòng ngừa tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện Phòng ngừa tội phạm là một khái niệm được sử dụng rộng rãi trong quá trình đấu tranh phòng chống tội phạm. Đây là lý do lý giải tại sao mà 8 hiện nay có rất nhiều quan điểm khi đưa ra khái niệm về phòng ngừa tội phạm dưới các góc độ nghiên cứu khác nhau. Theo tác giả Võ Khánh Vinh: “Phòng ngừa tình hình tội phạm là hệ thống nhiều mức độ và biện pháp mang tính chất Nhà nước, xã hội và Nhà nước - xã hội nhằm khắc phục các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm hoặc làm vô hiệu hóa (làm yếu; hạn chế) chúng và bằng cách đó làm giảm và dần dần loại bỏ tình hình tội phạm” [37].
Tuy vậy, để phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm hình sự do người dưới 18 tuổi gây ra một cách chủ động và tích cực, hiệu quả đảm bảo đúng pháp luật chúng ta phải biết kết hợp đồng bộ các biện pháp phòng ngừa, từ phòng ngừa xã hội đến phòng ngừa nghiệp vụ với sự phối hợp của nhiều chủ thể. Vì đó là hai yếu tố tạo thành hệ thống phòng ngừa tội phạm có mối quan hệ, tác động qua lại lẫn nhau. Trên cơ sở các khái niệm của các tác giả, các quy định của pháp luật , trong phạm vi luận văn khái niệm về phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện được hiểu là: “Phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện là quá trình sử dụng tổng hợp các biện pháp để ngăn chặn không cho tội phạm phát sinh, phát triển nhằm xóa bỏ các nguyên nhân và điều kiện phạm tội, không để tội phạm do người dưới 18 tuổi xảy ra và gây ra những hậu quả thiệt hại cho nhân loại và cho xã hội”. Từ nhiều đặc điểm, đặc trưng và các biệp pháp khác nhau của phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện như đã phân tích ở trên đã cho thấy sự khác biệt rõ rệt với phòng ngừa các loại tội phạm khác đó là các cơ quan, tổ chức xã hội và mọi công dân đều tập trung phòng ngừa và xóa bỏ các nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện đặc biệt là yếu tố từ phía gia đình.
Ý nghĩa nghiên cứu phòng ngừa tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện Công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm nói chung và tội phạm do 9 người dưới 18 tuổi gây ra cho xã hội nói riêng có ý nghĩa rất quan trọng đến sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Việt Nam chúng ta hiện nay đang trong thời kỳ phát triển hội nhập với các nước, đẩy mạnh sự nghiệp mở cửa giao lưu kinh tế - văn hóa với các nước trong khu vực, thế giới và đang có nhiều điều kiện và thời cơ để thúc đẩy nền kinh tế nước ta sánh kịp với các nước láng giềng thân cận. Bên cạnh đó cũng có không ít những khó khăn, thách thức, nhất là tình hình các nước đối lập đang có những chủ trương, biện pháp chống phá ta bằng mọi cách với nhiều hình thức khác nhau. Do đó công tác phòng ngừa tội phạm nói chung và phòng ngừa tội phạm trong lứa tuổi người dưới 18 tuổi nói riêng có một vai trò hết sức quan trọng trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm nhằm giử vững an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.
Việc tìm ra nguyên nhân và điều kiện của tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện phải xuất phát từ xã hội, cũng như việc đưa ra các biện pháp phải phù hợp và dựa trên những quy luật kinh tế – xã hội khách quan và có tính tất yếu gắn liền với từng giai đoạn tương ứng của xã hội. Do đó công tác phòng ngừa người dưới 18 tuổi phạm tội ngoài việc góp phần vào việc bảo vệ an ninh trật tự của quốc gia còn bảo vệ thế hệ trẻ tương lai của đất nước nhằm làm cho họ có cuộc sống có ích hơn để góp phần vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Việt Nam ngày càng cường thịnh, văn minh. Từ những vấn đề nêu trên cho thấy công tác phòng ngừa tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện là một việc hết sức quan trọng để từng bước xây dựng đất nước phát triển; do đó nhiệm vụ phòng ngừa phải được tiến hành một cách đồng bộ với sự tham gia của toàn Đảng, toàn dân, của các ngành, các cấp, các đoàn thể, tổ chức xã hội và mọi công dân, mà Công an nhân dân là lực lượng nòng cốt. Vậy nên, để phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm do người dưới 18 tuổi gây ra một cách chủ động và tích cực, phải biết kết hợp đồng bộ các biện pháp phòng ngừa, từ phòng ngừa xã hội đến phòng ngừa nghiệp vụ.
10 Phòng ngừa xã hội, là biện pháp có tính chất chung, rộng rãi và phòng ngừa từ xa, như biện pháp phát triển kinh tế, chính trị, pháp luật, giáo dục, văn hóa. với sự tham gia của cả hệ thống chính trị từ trung ương xuống địa phương. Từ đó làm xóa bỏ nguyên nhân và điều kiện phạm tội của người dưới 18 tuổi, góp phần hạn chế sự gia tăng của tội phạm. Phòng ngừa nghiệp vụ là các hoạt động phòng ngừa do lực lượng công an tiến hành nhằm điều tra nghiên cứu những vụ việc hiện tượng, những con người cụ thể, trên cơ sở đó tìm ra các nguyên nhân điều kiện làm nảy sinh tội phạm để có biện pháp phòng ngừa ngăn chặn không để tội phạm xảy ra.
Mặc dù là hai biện pháp phòng ngừa khác nhau trong hệ thống phòng ngừa tội phạm nhưng có mối quan hệ, hỗ trợ lẫn nhau. Từ làm tốt công tác phòng ngừa xã hội, sẻ tạo cơ sở nền tảng cho công tác phòng ngừa nghiệp vụ, ngược lại phòng ngừa nghiệp vụ tốt giải quyết tốt các vấn đề cụ thể sẻ giúp cho phòng ngừa xã hội thuận lợi và có hiệu quả. Mục đích, các nguyên tắc phòng ngừa tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện 1.