Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam, con người luôn được đặt ở vị trí trung tâm, trong đó công tác chăm sóc, giáo dục trẻ em và người chưa thành niên (NCTN) là chính sách nhất quán của Đảng và Nhà nước. Tuy nhiên, cùng với mặt trái của nền kinh tế thị trường và quá trình đô thị hóa nhanh chóng, tình trạng người chưa thành niên phạm tội đang diễn biến phức tạp, có chiều hướng gia tăng cả về số lượng vụ việc lẫn tính chất nguy hiểm cho xã hội.

Các số liệu thống kê tội phạm học được tác giả trích dẫn cho thấy mức độ đáng báo động của thực trạng này:

  • Theo độ tuổi (Bộ Công an): Tỷ lệ gây án của NCTN trên toàn quốc phân bổ gồm 5,2% đối với người dưới 14 tuổi; 24,5% đối với người từ 14 đến dưới 16 tuổi; và chiếm tỷ lệ cao nhất là 70,3% đối với người từ 16 đến dưới 18 tuổi.
  • Thống kê toàn quốc (Cục Cảnh sát hình sự, giai đoạn 2016 - 2018): Đã phát hiện 13.367 đối tượng dưới 18 tuổi phạm pháp hình sự. Trong cơ cấu tội danh, trộm cắp tài sản chiếm 5.611 đối tượng; cố ý gây thương tích chiếm 2.797 đối tượng; cướp tài sản gồm 475 vụ với 830 đối tượng; cướp giật tài sản gồm 505 vụ với 627 đối tượng; giết người gồm 183 vụ với 293 đối tượng; và cưỡng đoạt tài sản gồm 88 vụ với 111 đối tượng.
  • Thống kê cục bộ tại đô thị lớn (Công an TP. Hồ Chí Minh từ năm 2018 đến hết quý I/2021): Ghi nhận 884 nghi phạm dưới 18 tuổi (nam giới chiếm hơn 95%). Trong đó có 11 vụ giết người, 47 vụ cướp tài sản, 8 vụ hiếp dâm - cưỡng dâm, 70 vụ cố ý gây thương tích, 290 vụ trộm cắp/cướp giật tài sản, 17 vụ mua bán/tàng trữ trái phép chất ma túy. Về trình độ học vấn: 3,75% không biết chữ, 29,33% bậc tiểu học, 46,51% bậc THCS, 20,41% bậc THPT; đặc biệt có tới 553 đối tượng đã bỏ học (chiếm 71,44%).
  • Bối cảnh quốc tế (UNICEF, tính đến tháng 6/2023): Ước tính có khoảng 30 trên 100.000 NCTN bị giam giữ vào bất kỳ ngày nào trong năm 2022 trên quy mô toàn cầu. Khu vực Bắc Mỹ ghi nhận tỷ lệ cao nhất (126/100.000 NCTN), trong khi khu vực Đông Á và Thái Bình Dương có tỷ lệ thấp nhất (19/100.000 NCTN).

Từ thực tiễn trên, tác giả xác định gia đình là thiết chế xã hội đầu tiên và giữ vai trò nền tảng tác động trực tiếp đến sự hình thành nhân cách cũng như quá trình phát sinh hành vi lệch chuẩn của trẻ vị thành niên. Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Yếu tố gia đình ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên" của tác giả Nguyễn Quốc Huy (ngành Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2024, dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Đắc Tuân) tập trung giải quyết mối quan hệ bản chất giữa trách nhiệm giáo dục gia đình và hành vi phạm pháp của NCTN.

Mục đích nghiên cứu: Phân tích từ cơ sở lý luận đến thực tiễn sự tác động của yếu tố gia đình tới hành vi phạm tội của NCTN dựa trên các lý thuyết tâm lý học tội phạm; từ đó đánh giá, rút ra bài học và đề xuất các biện pháp phòng ngừa xuất phát từ chính trách nhiệm của gia đình.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận liên quan đến gia đình, chức năng và vai trò của gia đình; khái niệm ảnh hưởng; khái niệm NCTN và hành vi phạm tội của NCTN; phân tích cơ chế tác động của các khía cạnh gia đình đối với hành vi phạm tội.
  2. Trích dẫn và phân tích các vụ án hình sự nổi bật do NCTN thực hiện trong thực tiễn tại Việt Nam và trên thế giới nhằm làm rõ dấu ấn của gia đình.
  3. Đề xuất một số nhóm kiến nghị cụ thể nhằm hạn chế hành vi phạm tội của NCTN xuất phát từ trách nhiệm của gia đình.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Sự tác động của 4 nhóm yếu tố gia đình cốt lõi tới hành vi phạm tội của NCTN, bao gồm: bầu không khí gia đình, sự quản lý của gia đình, phương pháp giáo dục của gia đình và điều kiện kinh tế của gia đình.
  • Phạm vi nghiên cứu: Về không gian, đề tài nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam (tập trung vào các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Nghệ An, Bắc Giang...) kết hợp so sánh với các án điểm quốc tế (vụ án tại Anh); về thời gian, đề tài sử dụng dữ liệu thống kê, báo cáo tư pháp giai đoạn 2008 - 2023 và các quy định pháp luật hiện hành đến năm 2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Khóa luận được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa khoa học pháp lý hình sự, tâm lý học tư pháp và xã hội học gia đình:

  • Khái niệm và thiết chế gia đình: Tiếp cận dưới góc độ xã hội học (quy luật quần tụ và phân tán, thiết chế xã hội văn hóa truyền thống) và góc độ pháp lý theo Khoản 2 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 ("Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau").
  • Bốn chức năng cơ bản của gia đình: Chức năng kinh tế; chức năng duy trì nòi giống (tái sản xuất con người); chức năng nuôi dưỡng, giáo dục; và các chức năng khác (thỏa mãn nhu cầu tình cảm, gắn kết tinh thần).
  • Khái niệm người chưa thành niên: Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), NCTN là người dưới 18 tuổi; theo pháp luật Việt Nam tại Khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015, "Người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi". Về phương diện phát triển, NCTN trải qua 5 lĩnh vực phát triển kỹ năng chính: nhận thức, xã hội và cảm xúc, ngôn ngữ và lời nói, kỹ năng vận động tinh, kỹ năng vận động thô.
  • Khái niệm hành vi phạm tội: Được định nghĩa là hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật hình sự, có lý trí, có ý chí và được thể hiện ra bên ngoài bằng hình thức hành động hoặc không hành động.
  • Khung lý thuyết tâm lý học và xã hội học:
    • Thuyết học tập xã hội và mô phỏng hành vi (Social Learning Theory / Modeling) của nhà tâm lý học Albert Bandura: Trẻ em học tập hành vi tấn công, bạo lực thông qua cơ chế quan sát và bắt chước người lớn, bạn bè hoặc phim ảnh khi cơ chế sàng lọc thông tin chưa hoàn thiện.
    • Mô hình nghiên cứu thực nghiệm của Baker và Mednick về mối liên hệ giữa tiền án của cha mẹ và hành vi phạm tội của con cái.

Hệ thống văn bản pháp luật viện dẫn

  • Hiến pháp năm 1946 (nguyên tắc bình đẳng công dân).
  • Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 và Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011 (xác định gia đình là tế bào của xã hội, môi trường giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách).
  • Hiến pháp năm 2013: Khoản 1, Khoản 2 Điều 36 (bảo hộ hôn nhân gia đình, nguyên tắc tự nguyện tiến bộ) và Khoản 1 Điều 37 (bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em).
  • Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Luật số 52/2014/QH13).
  • Bộ luật Dân sự năm 2015.
  • Bộ luật Hình sự năm 1999 (viện dẫn minh họa Điều 102 về tội không cứu giúp người đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng; Điều 314 về tội không tố giác tội phạm).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

  • Phương pháp nghiên cứu: Chủ yếu sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản và báo cáo khoa học; phương pháp phân tích - tổng hợp; phương pháp thống kê xã hội học; và phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (case studies) để giải mã các vụ án cụ thể.
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp trích xuất từ các báo cáo của Bộ Công an, Cục Cảnh sát hình sự, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao, VKSND TP. Hà Nội, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội; Báo cáo tình hình người dưới 18 tuổi phạm tội và bị hại trong các vụ án hình sự năm 2021 (thuộc chương trình EU JULE do Liên minh Châu Âu, UNICEF, UNDP tài trợ và phối hợp cùng Bộ Tư pháp Việt Nam); số liệu toàn cầu từ UNICEF (2023); cùng hệ thống giáo trình, tài liệu chuyên khảo của Trường Đại học Luật Hà Nội và các bài viết trên Tạp chí Luật học, Tạp chí Nghề luật.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận về ảnh hưởng của yếu tố gia đình đối với hành vi phạm tội của người chưa thành niên

Chương 1 xây dựng hệ thống lý luận vững chắc về vị trí của thiết chế gia đình và cơ chế tâm lý dẫn tới hành vi phạm tội của NCTN:

  1. Cơ sở lý luận về gia đình: Khái quát quá trình tiến hóa của gia đình từ thời kỳ nguyên thủy (quy luật quần tụ - phân tán) qua thời kỳ phong kiến chịu ảnh hưởng Nho giáo đến chế độ xã hội chủ nghĩa hiện đại. Phân tích sâu 4 chức năng cốt lõi và khẳng định vai trò của gia đình như một cầu nối giữa cá nhân với các thiết chế xã hội (giáo dục, y tế, chính trị).
  2. Đặc điểm phát triển và tâm lý của NCTN phạm tội: NCTN ở vào giai đoạn chuyển tiếp "không hoàn toàn còn trẻ con nhưng chưa phải là người lớn". Quá trình hưng phấn của vỏ não chiếm ưu thế hơn quá trình ức chế khiến các em dễ bị kích động, hành động bộc phát, liều lĩnh kiểu "anh hùng rơm", thích tự khẳng định bản thân nhưng nhận thức pháp luật và chuẩn mực đạo đức còn rất non nớt. Các em có xu hướng tìm kiếm các mối quan hệ ngoài gia đình, dễ bị nhóm bạn bè tiêu cực dẫn dắt.
  3. Bốn chiều kích ảnh hưởng từ gia đình:
    • Bầu không khí gia đình: Đứa trẻ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ 3 mối quan hệ: quan hệ giữa bố và mẹ, quan hệ giữa bố mẹ với con cái, và quan hệ giữa các con với nhau. Gia đình bất hòa, bạo lực làm méo mó nhân cách trẻ. Baker và Mednick chứng minh nam giới độ tuổi 18 - 23 có cha từng phạm tội thì khả năng phạm tội bạo lực cao gấp 3,8 lần so với người có cha không phạm tội. Tác giả nhấn mạnh trong 15 năm đầu đời, nhà trường chỉ quản lý trẻ khoảng 15.000 giờ, trong khi cha mẹ chịu trách nhiệm tới 90.000 giờ.
    • Sự quản lý của gia đình: Sự buông lỏng, thiếu giám sát tích cực tạo điều kiện cho trẻ kết nối với các nhóm bạn bè phạm tội. Thống kê của Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao chỉ ra 71% NCTN phạm pháp là do không được quan tâm chăm sóc chu đáo.
    • Phương pháp giáo dục của gia đình: Sự nuông chiều thái quá tạo ra thói ỷ lại, lối sống ích kỷ, hưởng thụ (khảo sát 7.000 học sinh trường phổ thông công nông nghiệp ghi nhận 21% trẻ phạm tội do gia đình quá nuông chiều); ngược lại, phương pháp giáo dục hà khắc, bạo lực khiến trẻ uất ức, bỏ nhà đi lang thang (khảo sát 2.209 học viên trường giáo dưỡng cho thấy 40,81% bị gia đình đối xử thô bạo, độc ác; 23% bị bố đánh; 20,3% bị bố dượng/dì ghẻ đánh).
    • Điều kiện kinh tế gia đình: Cả hai thái cực nghèo khó (bố mẹ lo mưu sinh, trẻ bỏ học sớm) và giàu có (chu cấp tiền bạc thừa thãi nhưng buông lỏng kiểm soát) đều có thể dẫn dắt NCTN sa vào cờ bạc, ma túy và phạm pháp.
Chỉ số thống kê về hoàn cảnh gia đình của NCTN phạm tội Tỷ lệ trích dẫn trong văn bản Nguồn số liệu
NCTN phạm pháp có gia đình làm nghề buôn bán bất hợp pháp 51,04% Bộ LĐ-TB&XH (2008)
NCTN phạm pháp sống trong gia đình có người phạm tội hình sự 40,00% Bộ LĐ-TB&XH (2008)
NCTN phạm pháp có bố, mẹ hoặc cả hai nghiện ma túy 30,00% Bộ LĐ-TB&XH (2008)
NCTN phạm pháp do không được gia đình quan tâm chăm sóc 71,00% Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao
NCTN trộm cắp tài sản là đồng phạm cùng bố mẹ 5,00% VKSND TP. Hà Nội
Học viên trường giáo dưỡng sống trong cảnh bị đối xử hà khắc, bạo lực 40,81% Khảo sát 2.209 học viên
Học viên bị bố đánh (gấp 6 lần tỷ lệ mẹ đánh) 23,00% Khảo sát 2.209 học viên
Học viên bị bố dượng, dì ghẻ bạo hành 20,30% Khảo sát 2.209 học viên
Trẻ phạm tội do được gia đình quá nuông chiều 21,00% Khảo sát 7.000 học sinh
Bị can dưới 18 tuổi phạm tội sống trong tình trạng đi lang thang 2,41% (122 đối tượng) Báo cáo Dự án EU JULE (2021)
Bị can dưới 18 tuổi phạm tội có bố mẹ đã ly hôn 3,22% (163 đối tượng) Báo cáo Dự án EU JULE (2021)

Chương 2: Thực tiễn về sự ảnh hưởng của yếu tố gia đình đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên, một số kiến nghị hạn chế hành vi phạm tội của người chưa thành niên xuất phát từ gia đình

Chương 2 minh chứng các luận điểm lý thuyết thông qua việc mổ xẻ chi tiết 3 vụ án điển hình trong nước và quốc tế:

  1. Vụ án Lê Văn Luyện (Bắc Giang, 2011):
    • Tóm tắt vụ án: Đêm 24/8/2011, Lê Văn Luyện đột nhập tiệm vàng Ngọc Bích (phố Sàn, Lục Nam, Bắc Giang), sát hại dã man vợ chồng chủ tiệm vàng và con gái út 18 tháng tuổi, chém đứt tay con gái lớn (cháu Bích, tỷ lệ thương tật 76%), cướp hơn 200 chỉ vàng ta, gần 153 chỉ vàng tây và 1 điện thoại (tổng giá trị hơn 1,27 tỷ đồng). Vụ án có 4 người thân bị truy tố về tội che giấu tội phạm và 2 người bị truy tố về tội không tố giác tội phạm.
    • Phân tích ảnh hưởng gia đình: Bố mẹ Luyện làm nghề mổ lợn tại chợ Sơn Đình, mải mê mưu sinh nên buông lỏng kiểm soát. Khi Luyện học hết THCS, gia đình dễ dãi cho con nghỉ học đi làm thợ xây tự do xa nhà. Thiếu sự giám sát, Luyện sa vào nghiện game online, cắm xe máy của chú rể lấy tiền chơi game và nợ nần, dẫn tới quyết định lên kế hoạch cướp tiệm vàng.
  2. Vụ án nhóm tội phạm chưa thành niên tại TP. Vinh, tỉnh Nghệ An (12/9/2022):
    • Tóm tắt vụ án: Do mâu thuẫn nhỏ tại quán game ở đường Đốc Thiết, Hoàng Duy H. bị đánh đã nhắn tin gọi Nguyễn Đình Bình A. Dù không có mâu thuẫn từ trước, Bình A. vẫn mang 2 dao nhọn rủ thêm Đinh Xuân Đ. mang tuýp sắt đến quán game truy sát đối thủ, đâm chém gây thương tích 22% cho nạn nhân Hoàng Anh T. Tòa án nhân dân tuyên phạt Bình A. 5 năm 6 tháng tù, Xuân Đ. 4 năm tù và Duy H. 3 năm 6 tháng tù về tội "Giết người".
    • Phân tích ảnh hưởng gia đình: Cả 3 bị cáo đều xuất thân từ gia đình đổ vỡ, bố mẹ ly hôn, các em phải sống với ông bà hoặc bố/mẹ đơn thân. Sự thiếu vắng tình thương trực tiếp từ cha mẹ và khoảng cách thế hệ với ông bà khiến các em bỏ học sớm, kết nối với bạn bè xấu ngoài xã hội và giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực côn đồ.
  3. Vụ án James Bulger và hai sát nhân nhỏ tuổi nhất thế giới (Liverpool, Anh, 12/2/1993):
    • Tóm tắt vụ án: Hai đứa trẻ 10 tuổi là Jon Venables và Robert Thompson đã bắt cóc bé James Bulger (2 tuổi) tại trung tâm thương mại Bootle Strand, sau đó bạo hành và sát hại dã man nạn nhân trên đường ray xe lửa ở khu Church Road West.
    • Phân tích ảnh hưởng gia đình: Cả hai thủ phạm đều lớn lên trong môi trường gia đình lệch chuẩn nghiêm trọng. Jon Venables sống trong cảnh bố mẹ thường xuyên cãi vã, chia tay rồi tái hợp, bố cuồng phim bạo lực và thường cho con xem cùng; Robert Thompson sống trong cảnh bị bố bạo hành rồi bỏ rơi, mẹ nát rượu, từng bị anh họ lạm dụng tình dục lúc 4 tuổi, các anh trai đều có hành vi phạm pháp (phóng hỏa, trộm cắp).
    • Vận dụng lý thuyết Albert Bandura: Hành vi phạm tội của Jon và Robert là sản phẩm của quá trình học tập và mô phỏng (modeling) hành vi bạo lực từ cha mẹ, người thân và phim ảnh mà không có cơ chế kiểm soát đạo đức.
  4. Bài học rút ra: Khẳng định gia đình là trường học đầu tiên; dấu ấn văn hóa, đạo đức và sự quan tâm, uốn nắn kịp thời của cha mẹ chính là "bộ lọc" bảo vệ trẻ trước các cám dỗ và xu hướng bạo lực ngoài xã hội.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

Khóa luận đã làm rõ bức tranh toàn cảnh về cơ chế chuyển hóa từ những bất ổn trong gia đình thành hành vi vi phạm pháp luật của NCTN qua các kết quả cụ thể:

  • Chỉ ra sự tương quan trực tiếp giữa hoàn cảnh gia đình không hoàn thiện (ly hôn, bạo lực, buông lỏng hoặc nuông chiều) với tỷ lệ lệch chuẩn xã hội ở trẻ em.
  • Chứng minh được tính bộc phát, tâm lý muốn khẳng định bản thân và ảnh hưởng chi phối của nhóm bạn không chính thức đối với NCTN khi thiếu vắng sự đồng hành, kiểm soát từ gia đình.
  • Làm rõ vai trò then chốt của sự gắn bó cảm xúc mẹ - con thời thơ ấu (0 - 1 tuổi) và quá trình quan sát bắt chước (12 - 24 tháng tuổi) trong việc định hình sức khỏe tâm thần và kiểm soát xung động hành vi lúc trưởng thành.

Các nhóm giải pháp, kiến nghị xuất phát từ gia đình

Tác giả đề xuất các định hướng nhằm nâng cao trách nhiệm của gia đình trong việc phòng ngừa NCTN phạm tội:

  • Xây dựng bầu không khí gia đình lành mạnh: Cha mẹ phải là tấm gương chuẩn mực về đạo đức, lối sống và ý thức chấp hành pháp luật; giải quyết hòa giải các xung đột vợ chồng, tuyệt đối tránh bạo lực gia đình trước mặt con cái.
  • Đổi mới phương pháp giáo dục gia đình: Thay đổi tư duy giáo dục độc đoán, bạo lực hoặc nuông chiều vô điều kiện; lắng nghe, tôn trọng cá tính và nắm bắt các biến đổi tâm sinh lý của con trong giai đoạn dậy thì để có biện pháp uốn nắn khoa học, mềm dẻo.
  • Tăng cường sự quản lý, giám sát tích cực: Quản lý chặt chẽ thời gian sinh hoạt, các mối quan hệ bạn bè ngoài xã hội và việc sử dụng không gian mạng, game online của con cái; kiểm soát hợp lý tài chính cá nhân của trẻ.
  • Phối hợp đồng bộ ba môi trường giáo dục: Thiết lập mối liên kết chặt chẽ, thường xuyên giữa gia đình, nhà trường và các đoàn thể xã hội để kịp thời phát hiện, chấn chỉnh các biểu hiện bỏ học, lệch chuẩn ngay từ giai đoạn đầu.

Đóng góp khoa học

  • Hệ thống hóa một cách toàn diện các luận cứ khoa học pháp lý và tâm lý học tư pháp về ảnh hưởng của 4 yếu tố cấu thành gia đình đối với hành vi phạm tội của NCTN.
  • Bổ sung góc nhìn liên ngành khi kết hợp phân tích số liệu thống kê tư pháp thực tế tại Việt Nam với việc ứng dụng học thuyết tâm lý học mô phỏng hành vi (Albert Bandura) trên các án điểm quốc tế kinh điển.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của đề tài:
    • Khóa luận chủ yếu khai thác dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo thống kê, giáo trình và tài liệu nghiên cứu sẵn có của các cơ quan chức năng ở các mốc thời gian khác nhau (2008, 2014, 2018, 2021, 2023), chưa có điều kiện triển khai khảo sát xã hội học sơ cấp quy mô lớn độc lập.
    • Phần thực tiễn tập trung phân tích sâu vào 3 nghiên cứu tình huống điển hình (case studies) nên chưa bao quát hết tính đa dạng của các loại hình tội phạm NCTN trên tất cả các địa bàn đặc thù (vùng sâu vùng xa, khu công nghiệp).
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng nghiên cứu thực nghiệm định lượng, khảo sát trực tiếp bảng hỏi đối với nhóm đối tượng NCTN đang chấp hành án phạt tù hoặc biện pháp xử lý hành chính đưa vào trường giáo dưỡng.
    • Nghiên cứu chuyên sâu về tác động cộng hưởng giữa yếu tố gia đình và không gian mạng (mạng xã hội, trò chơi điện tử trực tuyến bạo lực) trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

  • Sinh viên, học viên ngành Luật học và Tội phạm học: Tham khảo khung lý luận hoàn chỉnh về cấu trúc hành vi phạm tội của NCTN, các căn cứ pháp luật điều chỉnh quan hệ hôn nhân gia đình và chế định xử lý hình sự đối với người chưa đủ 18 tuổi.
  • Người nghiên cứu Tâm lý học tư pháp và Xã hội học: Giá trị ứng dụng cao ở phần phân tích các giai đoạn phát triển tâm lý lứa tuổi, 5 lĩnh vực kỹ năng của NCTN và việc vận dụng lý thuyết học tập xã hội của Albert Bandura vào phân tích động cơ tội phạm.
  • Các cơ quan tiến hành tố tụng và cán bộ làm công tác tư pháp người chưa thành niên: Tài liệu cung cấp góc nhìn toàn diện về nhân thân và hoàn cảnh gia đình của người phạm tội, hỗ trợ quá trình lượng hóa trách nhiệm hình sự và lựa chọn các biện pháp can thiệp, giáo dục phù hợp.
  • Các bậc phụ huynh và nhà giáo dục: Cung cấp những bài học thực tiễn sâu sắc về phương pháp quản lý, chăm sóc con cái và nhận diện sớm các nguy cơ dẫn đến vi phạm pháp luật ở tuổi thanh thiếu niên.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện trên toàn quốc giai đoạn 2016 - 2018 tập trung chủ yếu vào những tội danh nào?

Theo thống kê của Cục Cảnh sát hình sự Bộ Công an trong 3 năm (2016 - 2018) với 13.367 đối tượng dưới 18 tuổi phạm tội, trộm cắp tài sản là tội danh chiếm số lượng lớn nhất với 5.611 đối tượng; tiếp theo là cố ý gây thương tích với 2.797 đối tượng; cướp tài sản gồm 475 vụ với 830 đối tượng; cướp giật tài sản gồm 505 vụ với 627 đối tượng; giết người gồm 183 vụ với 293 đối tượng; và cưỡng đoạt tài sản gồm 88 vụ với 111 đối tượng.

2. Nghiên cứu thực nghiệm của Baker và Mednick được tác giả trích dẫn nhằm chứng minh luận điểm gì?

Nghiên cứu của Baker và Mednick so sánh tỷ lệ phạm tội giữa các nam giới ở độ tuổi 18 - 23 và chỉ ra rằng: những người có cha là người từng phạm tội có khả năng thực hiện hành vi phạm tội bạo lực cao gấp 3,8 lần so với những người có cha không phạm tội. Nghiên cứu này chứng minh hành vi chống đối xã hội được tiếp thu và học hỏi trong môi trường gia đình có thành viên phạm tội chứ không phải do yếu tố bẩm sinh.

3. Những lỗ hổng trong quản lý gia đình đã tác động như thế nào đến hành vi phạm tội của Lê Văn Luyện?

Gia đình Lê Văn Luyện mải làm ăn buông lỏng kiểm soát, chấp thuận cho Luyện bỏ học sớm sau bậc THCS để đi làm phụ hồ xa nhà khi còn quá non nớt. Thiếu sự quản lý của cha mẹ, Luyện sa vào nghiện game online, lấy trộm tiền bố mẹ, mang xe máy của chú rể đi cắm để trả nợ. Do bị đòi nợ gấp và sợ bị gia đình phát hiện, Luyện đã lên kế hoạch đột nhập cướp tiệm vàng dẫn tới hậu quả thảm án.

4. Khóa luận giải thích hành vi của hai thủ phạm 10 tuổi trong vụ án James Bulger qua học thuyết tâm lý học nào?

Khóa luận vận dụng Thuyết học tập xã hội và mô phỏng hành vi của nhà tâm lý học Albert Bandura. Do cơ chế sàng lọc thông tin chưa hoàn thiện, Jon Venables đã mô phỏng các cảnh phim bạo lực do xem cùng bố, còn Robert Thompson mô phỏng hành vi bạo lực từ người bố bạo hành và các anh trai phạm pháp, khiến hai đứa trẻ coi bạo lực là cách ứng xử bình thường và thản nhiên bạo hành nạn nhân.

5. Khảo sát tại các trường giáo dưỡng cho thấy tỷ lệ học viên bị bạo hành gia đình như thế nào?

Số liệu khảo sát trong 2.209 học viên tại các trường giáo dưỡng cho thấy có tới 40,81% học sinh từng phải sống trong cảnh bị gia đình đối xử hà khắc, thô bạo, độc ác; trong đó số em bị bố đánh chiếm 23% (cao gấp 6 lần so với tỷ lệ bị mẹ đánh) và số em bị bố dượng hoặc dì ghẻ đánh đập chiếm 20,3%.


Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Quốc Huy đã luận giải một cách toàn diện và sâu sắc tác động đa chiều của yếu tố gia đình đối với hành vi phạm tội của người chưa thành niên từ góc độ lý luận pháp lý, tâm lý học tư pháp đến thực tiễn xét xử. Các số liệu thống kê cùng việc mổ xẻ các vụ án điểm trong nước và quốc tế đã khẳng định gia đình vừa là cội nguồn hình thành nhân cách, vừa là tấm lá chắn phòng ngừa tội phạm vị thành niên hiệu quả nhất. Công trình mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoàn thiện chính sách tư pháp người chưa thành niên, đồng thời gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về trách nhiệm giáo dục của các bậc phụ huynh trong xã hội đương đại.