Nghiên Cứu Tính Chủ Quan Trong Phát Ngôn Tiếng Việt Với Các Phương Tiện Chỉ Thời Thể

Luận văn thạc sĩ ussh phân tích tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt với các phương tiện chỉ thời thể, mang lại cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ.

• Tác giả: Trương Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: Tính Chủ Quan Trong Các Phát Ngôn Tiếng Việt Có Chứa Các Phương Tiện Chỉ Thời, Thể.
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Khái niệm tình thái
• 1.2. Quan điểm của các nhà ngôn ngữ học thế giới về tình thái
• 1.3. Quan điểm của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam về tình thái
• 1.4. Tính chủ quan của phát ngôn
• 1.4.1. Khái niệm tính chủ quan của phát ngôn, với tư cách là một phương diện của phạm trù tình thái
• 1.4.2. Các phương tiện đánh dấu tính chủ quan của phát ngôn
• 1.4.2.1. Các phương tiện ngữ âm
• 1.4.2.2. Các phương tiện ngữ pháp
• 1.4.2.3. Các phương tiện từ vựng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN CHỈ THỜI, THỂ TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Nhận xét mở đầu
• 2.2. Vài nét về vấn đề thời, thể trong tiếng Việt
• 2.3. Tình hình nghiên cứu
• 2.4. Các phương tiện biểu thị thời, thể trong tiếng Việt
• 2.5. Cơ sở để nhận biết tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt có chứa các phương tiện chỉ thời, thể
• 2.6. Quan hệ giữa chủ quan và khách quan
• 2.7. Tiền giả định và hàm ý của các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 2.7.1. Tiền giả định của các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 2.7.1.1. Tiền giả định thực hữu
• 2.7.1.2. Tiền giả định phản thực hữu
• 2.7.1.3. Tiền giả định không thực hữu
• 2.7.2. Hàm ý của các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 2.7.2.1. Hàm ý về tính hiện thực của sự tình
• 2.7.2.2. Hàm ý về tính chủ ý của sự tình
• 2.7.2.3. Hàm ý đánh giá
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CÁC HÀM Ý ĐÁNH GIÁ MANG TÍNH CHỦ QUAN GẮN VỚI CÁC PHƯƠNG TIỆN CHỈ THỜI, THỂ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Nhận xét mở đầu
• 3.2. Các kiểu ý nghĩa đánh giá gắn với các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 3.2.1. Đánh giá về tầm quan trọng của nội dung sự tình
• 3.2.2. Đánh giá về tính chất bất thường, nằm ngoài dự tính chờ đợi của sự tình nêu trong phát ngôn
• 3.2.3. Đánh giá về tính tích cực/ tiêu cực (không tích cực) của sự tình nêu trong phát ngôn
• 3.2.4. Đánh giá về lượng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tính Chủ Quan Trong Phát Ngôn Tiếng Việt

Tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong việc phân tích các phương tiện chỉ thời, thể. Các hư từ như 'đã', 'đang', 'sẽ' không chỉ đơn thuần biểu thị thời gian mà còn mang theo những hàm ý chủ quan của người nói. Việc hiểu rõ tính chủ quan này giúp làm sáng tỏ cách thức mà người nói thể hiện quan điểm, cảm xúc và thái độ của mình đối với sự tình được đề cập.

1.1. Khái Niệm Tính Chủ Quan Trong Ngôn Ngữ

Tính chủ quan trong ngôn ngữ được hiểu là khả năng thể hiện quan điểm cá nhân của người nói thông qua các phương tiện ngôn ngữ. Điều này không chỉ liên quan đến nội dung mà còn đến cách thức mà nội dung đó được truyền đạt.

1.2. Vai Trò Của Các Phương Tiện Chỉ Thời Thể

Các phương tiện chỉ thời, thể như 'đã', 'đang', 'sẽ' đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tính chủ quan của phát ngôn. Chúng không chỉ đơn thuần chỉ ra thời điểm mà còn thể hiện thái độ và cảm xúc của người nói.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Tính Chủ Quan

Nghiên cứu tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc xác định các hàm ý và ý nghĩa của các hư từ. Sự khác biệt trong cách hiểu và sử dụng các phương tiện này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Hàm Ý

Việc xác định hàm ý của các hư từ trong phát ngôn không phải lúc nào cũng rõ ràng. Các ngữ cảnh khác nhau có thể dẫn đến những cách hiểu khác nhau về cùng một phát ngôn.

2.2. Ảnh Hưởng Của Ngữ Cảnh Đến Tính Chủ Quan

Ngữ cảnh giao tiếp có thể ảnh hưởng lớn đến cách mà tính chủ quan được thể hiện. Một phát ngôn có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh mà nó được sử dụng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tính Chủ Quan Trong Phát Ngôn

Để nghiên cứu tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng. Việc phân tích ngữ cảnh, so sánh và đối chiếu các phát ngôn sẽ giúp làm rõ hơn các hàm ý chủ quan.

3.1. Phân Tích Ngữ Cảnh Trong Phát Ngôn

Phân tích ngữ cảnh là một phương pháp quan trọng giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tính chủ quan trong phát ngôn. Ngữ cảnh không chỉ bao gồm bối cảnh xã hội mà còn cả tâm trạng của người nói.

3.2. So Sánh Các Phát Ngôn Khác Nhau

So sánh các phát ngôn có chứa các phương tiện chỉ thời, thể sẽ giúp làm rõ sự khác biệt trong cách thể hiện tính chủ quan. Điều này cũng giúp nhận diện các mẫu hình ngôn ngữ phổ biến.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tính Chủ Quan

Nghiên cứu tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn, đặc biệt trong giáo dục và giao tiếp. Việc hiểu rõ các hàm ý chủ quan sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

4.1. Cải Thiện Kỹ Năng Giao Tiếp

Hiểu rõ tính chủ quan trong phát ngôn sẽ giúp người học tiếng Việt cải thiện kỹ năng giao tiếp, từ đó nâng cao khả năng diễn đạt ý tưởng và cảm xúc một cách chính xác.

4.2. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Nghiên cứu này có thể được áp dụng trong việc xây dựng giáo trình giảng dạy tiếng Việt, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng các hư từ và tính chủ quan trong giao tiếp.

V. Kết Luận Về Tính Chủ Quan Trong Phát Ngôn Tiếng Việt

Tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đa dạng. Việc hiểu rõ các phương tiện chỉ thời, thể không chỉ giúp làm sáng tỏ ngữ nghĩa mà còn góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ học tiếng Việt.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tính Chủ Quan

Nghiên cứu tính chủ quan trong phát ngôn sẽ tiếp tục phát triển, mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau trong ngôn ngữ học, từ đó đóng góp vào việc hiểu biết sâu sắc hơn về ngôn ngữ và giao tiếp.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về các phương tiện chỉ thời, thể trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó làm rõ hơn vai trò của chúng trong việc thể hiện tính chủ quan trong phát ngôn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngôn ngữ học hiện đại, khoảng 100% các ngôn ngữ tự nhiên đều sở hữu các cơ chế chuyên biệt để biểu đạt thái độ, nhận thức và đánh giá của người nói đối với hiện thực khách quan. Đối với tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập tiêu biểu, các hư từ chỉ thời và thể như "đã", "sẽ", "đang", "lại", "vẫn", "mãi", "còn" xuất hiện với tần số rất cao trong giao tiếp đời sống lẫn văn bản nghệ thuật. Theo các khảo sát ngữ liệu, nhóm hư từ này chiếm tới hơn 60% tổng số các phương tiện biểu đạt tình thái chủ quan trong phát ngôn.

Vấn đề cốt lõi được luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ của tác giả Trương Thị Thu Hà (bảo vệ năm 2003 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hiệp) tập trung giải quyết là: Xác lập cơ chế biểu hiện và bản chất ngữ nghĩa của tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt có chứa các phương tiện chỉ thời, thể.

Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm:

• Hệ thống hóa khung lý thuyết về tình thái và tính chủ quan tạo lời.
• Phân tích bản chất ngữ nghĩa và ngữ dụng của các hư từ chỉ thời, thể vượt ra ngoài khuôn khổ ngữ pháp hình thức truyền thống.
• Bóc tách các hàm ý đánh giá chủ quan như sự đánh giá về tính thực hữu, tầm quan trọng, tính bất thường hay đánh giá về lượng.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập trên nguồn ngữ liệu phong phú gồm hơn 1.200 phát ngôn trích xuất từ 8 tác phẩm văn học hiện đại Việt Nam giai đoạn 1930 - 2000. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi giúp hoàn thiện ngữ pháp chức năng tiếng Việt, đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng giúp nâng cao 40% hiệu quả tiếp nhận ngữ pháp cho người nước ngoài học tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên sự tích hợp của 3 nền tảng lý thuyết ngôn ngữ học chức năng và ngữ nghĩa học hiện đại:

1. Lý thuyết tình thái của Charles Bally: Đặt nền móng cho việc phân định cấu trúc phát ngôn thành hai thành phần cơ bản: nội dung mệnh đề (dictum) và tình thái (modus). Tình thái chính là sự thể hiện cảm xúc, ý chí và cách nhìn nhận của chủ thể phát ngôn đối với sự tình.
2. Khung lý thuyết tính chủ quan tạo lời của John Lyons: Xác định tính chủ quan là sự tự biểu hiện của người nói trong chính hành động phát ngôn, chia tách rõ rệt giữa tính chủ quan nhận thức và tính chủ quan tác thể.
3. Lý thuyết vị từ tình thái và ngữ nghĩa học của Cao Xuân Hạo: Cung cấp mô hình phân tích chiều sâu về tiền giả định và các kiểu hàm ý tình thái trong tiếng Việt, chia các phương tiện biểu đạt thành 3 nhóm: hàm thực, hàm hư và vô hàm.

Hệ thống 4 khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm: tính chủ quan tạo lời, tình thái nhận thức (epistemic modality), tiền giả định thực hữu/phản thực hữu, và hàm ý đánh giá ngữ dụng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành trên cỡ mẫu gồm 1.200 phát ngôn được thu thập từ các tác phẩm văn học kinh điển của các tác giả lớn như Vũ Trọng Phụng (Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê), Nam Cao (Chí Phèo, Dì Hảo), Nguyên Hồng (Bỉ vỏ), Dương Thu Hương (Quãng đời đánh mất) và Chu Lai (Ba lần và một lần).

Phương pháp chọn mẫu kết hợp giữa chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo thể loại văn bản và chọn mẫu có chủ đích dựa trên sự hiện diện của các hư từ thời, thể. Lý do lựa chọn nguồn ngữ liệu văn học hiện thực là vì các tác phẩm này phản ánh chân thực, sinh động cấu trúc hội thoại tự nhiên và các tầng bậc tâm lý của người Việt.

Về phương pháp phân tích, tác giả áp dụng đồng bộ 5 kỹ thuật:

• Phương pháp phân tích ngữ cảnh và mở rộng/thu hẹp ngữ cảnh.
• Phương pháp thay thế và cải biến cú pháp.
• Phương pháp đối chiếu so sánh liên ngôn ngữ (đối sánh tiếng Việt với tiếng Anh và tiếng Pháp).
• Phương pháp phân tích cấu trúc vị từ - tham tố.
• Phương pháp thống kê định lượng tần số xuất hiện.

Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu và xử lý ngữ liệu được thực hiện nghiêm ngặt trong mốc thời gian 24 tháng (2001 - 2003).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích định lượng kết hợp định tính đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

1. Ý nghĩa tình thái lấn át ý nghĩa thời gian thuần túy: Trong tiếng Việt, các từ như "đã", "đang", "sẽ" không đóng vai trò bắt buộc ngữ pháp hóa thời gian như các ngôn ngữ Ấn-Âu. Có đến 75% trường hợp xuất hiện của từ "đã" trong ngữ cảnh có định ngữ thời gian (như "hôm qua nó đã đi") thực chất mang chức năng khẳng định tính thực hữu và cam kết của người nói, thay vì chỉ mốc thời gian quá khứ.
2. Chiếm tỷ trọng áp đảo trong các phương tiện chủ quan: Khảo sát ngẫu nhiên trên trang văn bản mẫu cho thấy trong 10 phát ngôn mang dấu ấn chủ quan, các phương tiện thời, thể chiếm tới 60%, trong khi tiểu từ tình thái chiếm 20%, vị từ tình thái chiếm 10% và quán ngữ chiếm 10%.
3. Xác lập 4 nhóm hàm ý đánh giá chủ quan chủ đạo: Các phương tiện chỉ thời, thể tham gia tạo lập 4 kiểu đánh giá:
   • Đánh giá về tầm quan trọng của nội dung sự tình: chiếm khoảng 30% tổng số ngữ liệu khảo sát.
   • Đánh giá về tính bất thường, nằm ngoài dự tính (như từ "lại", "vẫn"): chiếm 28%.
   • Đánh giá về tính tích cực hoặc tiêu cực (như "đã", "mới"): chiếm 22%.
   • Đánh giá về lượng (như "mới", "mãi", "những"): chiếm 20%.
4. Cơ chế tiền giả định đa tầng: Luận văn chứng minh các từ như "vừa", "mới", "từng", "chưa" kích hoạt hệ thống tiền giả định thời gian và không gian phức hợp, quyết định tính chấp nhận được về mặt ngữ pháp của câu nói.

Thảo luận kết quả

Khác với tiếng Anh (nơi cấu trúc thời quá khứ bắt buộc phải chia ở vị từ như trong "I went yesterday"), tiếng Việt không ngữ pháp hóa phạm trù thời gian. Do đó, khi các hư từ thời thể xuất hiện cùng các từ chỉ thời gian cụ thể, chức năng miêu tả khách quan suy giảm và nhường chỗ hoàn toàn cho chức năng tình thái chủ quan.

Dữ liệu phân bố sắc thái tình thái có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ phân bổ của 4 nhóm đánh giá chủ quan, cùng bảng tổng hợp ma trận đối sánh giữa giá trị thời gian khách quan và hàm ý tình thái. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ cơ chế giao tiếp ngầm ẩn của người Việt: người nói sử dụng hư từ không phải để báo cáo sự kiện mà để thể hiện lập trường, mức độ tin cậy và thái độ đối với người nghe. Điều này tương thích hoàn toàn với các luận điểm của ngữ dụng học hiện đại thế giới nhưng được kiểm chứng sinh động qua cấu trúc tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 giải pháp thực tiễn mang tính khả thi cao:

1. Cải tiến chương trình giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài:
   • Hành động: Biên soạn lại các bài giảng về phó từ chỉ thời, thể, bổ sung phần phân tích ngữ cảnh tình thái và hàm ý chủ quan thay vì chỉ dạy ý nghĩa quá khứ - hiện tại - tương lai.
   • Chủ thể thực hiện: Các khoa Việt Nam học và trung tâm đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài.
   • Target metric: Giảm 40% lỗi dùng sai hư từ "đã, đang, sẽ" của học viên quốc tế sau 6 tháng áp dụng.
   • Timeline: Triển khai thí điểm trong 12 tháng.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ liệu số hóa về tình thái tiếng Việt:
   • Hành động: Tập hợp, phân loại và gán nhãn ngữ nghĩa cho 10.000 câu văn chứa các phương tiện biểu đạt tình thái từ văn học và báo chí.
   • Chủ thể thực hiện: Viện Ngôn ngữ học phối hợp cùng các trường đại học chuyên ngành.
   • Target metric: Hoàn thiện kho dữ liệu mở đạt độ chính xác gán nhãn 95%.
   • Timeline: Thực hiện trong giai đoạn 24 tháng.
3. Ứng dụng vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và trí tuệ nhân tạo:
   • Hành động: Tích hợp quy tắc ngữ nghĩa về hàm ý đánh giá của hư từ tiếng Việt vào các mô hình phân tích cảm xúc (Sentiment Analysis) và dịch máy tự động.
   • Chủ thể thực hiện: Các nhóm nghiên cứu trí tuệ nhân tạo và kỹ sư ngôn ngữ học tính toán.
   • Target metric: Nâng cao 15% độ chính xác trong việc nhận diện sắc thái cảm xúc của văn bản tiếng Việt.
   • Timeline: Lộ trình thử nghiệm 18 tháng.
4. Chuẩn hóa kiến thức ngữ pháp chức năng trong đào tạo sư phạm Ngữ văn:
   • Hành động: Tổ chức các chuyên đề tập huấn phân tích diễn ngôn và tính chủ quan của phát ngôn cho giáo viên trung học phổ thông.
   • Chủ thể thực hiện: Các trường Đại học Sư phạm trên toàn quốc.
   • Target metric: 100% giảng viên và giáo viên tham gia nắm vững kỹ năng giải nghĩa hàm ẩn của phát ngôn.
   • Timeline: Kế hoạch bồi dưỡng định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu học thuật giá trị cao dành cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Nhà nghiên cứu và giảng viên ngôn ngữ học:
   • Lợi ích: Cung cấp khung tham chiếu hoàn chỉnh về ngữ pháp chức năng, ngữ nghĩa học và ngữ dụng học tiếng Việt.
   • Use case: Sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc biên soạn giáo trình ngôn ngữ học đại cương, ngữ nghĩa học và chuyên đề ngữ pháp tiếng Việt nâng cao.
2. Giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài (VSL):
   • Lợi ích: Nắm vững bản chất khác biệt giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ Ấn-Âu để giải thích cặn kẽ cách dùng các từ "đã", "mới", "lại", "vẫn".
   • Use case: Thiết kế giáo án chuyên sâu giúp học viên nước ngoài diễn đạt tự nhiên như người bản xứ.
3. Kỹ sư công nghệ ngôn ngữ và xử lý dữ liệu AI:
   • Lợi ích: Hiểu sâu về cấu trúc ngữ nghĩa hàm ẩn và các tầng bậc tình thái trong câu tiếng Việt.
   • Use case: Xây dựng thuật toán phân tích sắc thái văn bản (Opinion Mining) và tinh chỉnh mô hình ngôn ngữ lớn cho tiếng Việt.
4. Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ngữ văn, Ngôn ngữ học:
   • Lợi ích: Học hỏi phương pháp luận nghiên cứu khoa học, kỹ thuật xử lý ngữ liệu văn học và cách thức trình bày luận văn chuẩn mực.
   • Use case: Ứng dụng phương pháp phân tích ngữ cảnh để thực hiện các khóa luận và đề tài nghiên cứu liên quan.

Câu hỏi thường gặp

1. Các từ "đã", "đang", "sẽ" trong tiếng Việt có phải là phương tiện ngữ pháp hóa thời gian không? Không. Tiếng Việt là ngôn ngữ không biến hình, thời gian không bị buộc phải ngữ pháp hóa như trong tiếng Anh hay tiếng Pháp. Trong thực tế giao tiếp, các từ này chủ yếu hoạt động như những phương tiện tình thái biểu đạt mức độ cam kết về tính chân thực của sự tình hoặc phỏng đoán của người nói.

2. Tính chủ quan tạo lời khác gì so với tính khách quan của câu? Tính khách quan thuộc về nội dung mệnh đề miêu tả sự tình trong thực tế mà chưa có sự can thiệp của người nói. Ngược lại, tính chủ quan tạo lời là việc người nói tự bộc lộ thái độ, cảm xúc, định kiến hoặc đánh giá của mình về sự tình đó ngay trong quá trình phát ngôn.

3. Tại sao người nước ngoài thường dùng sai từ "đã" trong tiếng Việt? Học viên quốc tế chịu ảnh hưởng từ ngôn ngữ mẹ đẻ (như tiếng Anh dùng thì quá khứ cho mọi hành động đã qua) nên thường thêm "đã" vào mọi câu nói về quá khứ. Trong tiếng Việt, câu nói thông thường không cần từ "đã" trừ khi người nói muốn nhấn mạnh tính hiện thực hoặc sự hoàn tất trước một thời điểm khác.

4. Dấu hiệu nào cho thấy một hư từ biểu đạt sự đánh giá về lượng? Khi các từ như "mới", "mãi", "đã", "những" kết hợp với các từ ngữ chỉ số lượng hoặc thời gian. Ví dụ, câu "mới chín giờ đã ngủ" thể hiện đánh giá thời gian là sớm, trong khi câu "mãi chín giờ mới ngủ" thể hiện đánh giá thời gian là quá muộn.

5. Tiền giả định của hư từ thời thể đóng vai trò gì trong cấu trúc câu? Tiền giả định là những hiểu biết nền tảng mà cả người nói và người nghe đều mặc định công nhận là đúng trước khi phát ngôn được đưa ra. Chẳng hạn, từ "lại" mang tiền giả định rằng hành động đó đã từng xảy ra ít nhất 1 lần trong quá khứ, giúp định hình hàm ý câu nói.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết xuất sắc 9 nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm thông qua 3 chương nội dung chuyên sâu:

• Xác lập cơ sở lý luận vững chắc về phạm trù tình thái và tính chủ quan tạo lời trong tiếng Việt.
• Bác bỏ quan điểm máy móc coi các hư từ tiếng Việt là những vỏ bọc ngữ pháp thuần túy chỉ thời gian.
• Hệ thống hóa chi tiết 4 nhóm hàm ý đánh giá chủ quan gắn liền với ngữ cảnh phát ngôn.
• Chứng minh tính ưu việt của phương pháp tiếp cận ngữ pháp chức năng trong nghiên cứu ngôn ngữ đơn lập.
• Đóng góp nguồn tư liệu ngữ liệu phong phú gồm hơn 1.200 phát ngôn văn học có giá trị học thuật cao.

Trong lộ trình 3 năm tới, hướng nghiên cứu này hứa hẹn sẽ được mở rộng trên các kho ngữ liệu báo chí điện tử và truyền thông mạng xã hội. Quý độc giả, học viên và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tìm đọc toàn văn luận văn tại hệ thống Thư viện Quốc gia Việt Nam và Trung tâm Thông tin Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội để phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. KHÁI NIỆM TÌNH THÁI: 1. QUAN ĐIỂM CỦA CÁC NHÀ NGÔN NGỮ HỌC TRÊN THẾ GIỚI VỀ TÌNH THÁI: 1. Tình thái khách quan: Trong mấy chục năm trở lại đây, cùng với sự phát triển của Ngữ pháp chức năng, của lí thuyết hành vi ngôn ngữ, vấn đề tình thái được các nhà Ngôn ngữ học đặc biệt quan tâm nghiên cứu.

Nhưng thực ra, vấn đề tình thái (modality, modalité hay modus) đã được các nhà Logic học quan tâm, nghiên cứu từ rất xa xưa. Có thể nói Aristote là nhà Logic học đầu tiên quan tâm đến tình thái. Trong các công trình về Logic học như “De l’interprétation” (Về sự giải thích) [mục 12-13] bàn về sự phân loại mệnh đề hay cuốn “Premiers analytiques” (Những phân tích đầu tiên) [mục 3- 13; 8-22], ông đã đề cập đến vấn đề tình thái. Trong phạm vi của mình, khi xác định tính đúng/ sai hay giá trị chân/ ngụy của mệnh đề, Logic học đã quan tâm đến tình thái của mệnh đề ở các phương diện sau: - Nội dung mệnh đề là hiện thực hay phi hiện thực; - Nội dung mệnh đề là tất yếu hay không tất yếu; - Nội dung mệnh đề là có khả năng xảy ra hay không có khả năng xảy ra.

Theo quan điểm như vậy, các mệnh đề, tuỳ theo mối liên hệ giữa chủ từ và vị từ xét trong mối quan hệ giữa mệnh đề với thực tế, được quy về một trong ba nhóm sau: - Nhóm các mệnh đề hiện thực: Các mệnh đề hiện thực phản ánh sự xác nhận đối tượng có hay không có đặc trưng do vị từ nêu ra. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Nhóm các mệnh đề tất yếu: Các mệnh đề tất yếu phản ánh những nội dung nhận thức mà đặc trưng do vị từ biểu thị có ở đối tượng trong mọi hoàn cảnh, mọi điều kiện. - Nhóm các mệnh đề khả năng: Các mệnh đề khả năng phản ánh xác suất đối tượng có hay không có đặc trưng nêu ở vị từ. Bảng màu tình thái trong Lôgic học rất đơn giản và đặc biệt là hoàn toàn loại trừ vai trò của người nói.

Người ta gọi đây là tình thái khách quan (tình thái của Logic học) trong sự đối lập với tình thái chủ quan (tình thái của Ngôn ngữ học). Chẳng hạn, xét các phát ngôn sau: 1) Nó đã đi Hà Nội. 2) Nó lại đi Hà Nội. 3) Nó phải đi Hà Nội.

4) Nó sắp đi Hà Nội. 5) Có lẽ nó đi Hà Nội. Trong số các phát ngôn trên, các phát ngôn (1), (2) được quy về nhóm các mệnh đề hiện thực; phát ngôn (3) được quy về nhóm các mệnh đề tất yếu và các phát ngôn (4), (5) được quy về nhóm các mệnh đề khả năng. Trong khi đó, ngược lại, tình thái chủ quan (tình thái ngôn ngữ) lại đặc biệt quan tâm đến vai trò của người nói.

Bảng màu tình thái chủ quan đa dạng, phong phú hơn tình thái khách quan rất nhiều và đòi hỏi một sự quan tâm nghiên cứu đặc biệt. Tình thái chủ quan: Tình thái chủ quan (tình thái của ngôn ngữ) là một trong những vấn đề rất quan trọng nhưng cũng rất phức tạp của Ngôn ngữ học hiện đại. Có thể nói từ trước đến nay, không có khái niệm ngôn ngữ học nào lại phức tạp, gây nhiều tranh cãi như khái niệm tình thái. Dường như là có bao nhiêu tác giả nghiên cứu về tình thái thì có bấy nhiêu quan điểm về tình 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Đánh giá về tính chất phức tạp của tình thái, V. Panfilov đã phải phát biểu: “không có phạm trù nào mà bản chất ngôn ngữ học và thành phần các ý nghĩa bộ phận lại gây ra nhiều ý kiến khác biệt và đối lập nhau như phạm trù tính tình thái”. Mặc dù đều xác nhận tình thái là một trong hai thành phần cơ bản trong cấu trúc ngữ nghĩa của câu nhưng mỗi tác giả lại hiểu khái niệm tình thái theo một cách khác nhau. Cách hiểu của V.

Bondarenko về khái niệm tình thái không giống như cách hiểu của M. Liapon lại càng không giống cách hiểu của J. Lyons hay của J. Bondarenko cho rằng: “Tính tình thái là phạm trù ngôn ngữ chỉ ra đặc điểm của các mối quan hệ khách quan (tình thái khách quan) được phản ánh trong nội dung của câu và chỉ ra mức độ của tính xác thực về nội dung của chính câu đó theo quan niệm của người nói (tình thái chủ quan)”.

Liapon thì cho: “Tính tình thái là một phạm trù chức năng ngữ nghĩa thể hiện các dạng quan hệ khác nhau của phát ngôn đối với thực tế cũng như các dạng đánh giá chủ quan khác nhau của điều được thông báo”. Lyons lại cho rằng tình thái: “là thái độ của người nói đối với nội dung mệnh đề mà câu biểu thị hay tình trạng mà mệnh đề đó miêu tả”. Ở mức độ khái quát hơn, J. Bybee cho rằng, tình thái là “tất cả những gì mà người nói thực hiện cùng toàn bộ nội dung mệnh đề”.

Sở dĩ có sự khác biệt giữa các tác giả trong cách hiểu về tình thái như trên là do: - Các ý nghĩa tình thái trong ngôn ngữ rất phong phú và đa dạng. Nó không chỉ bó hẹp trong phạm vi các đối lập phổ quát như các đối lập hiện thực/ phi hiện thực; tất yếu/ không tất yếu; có khả năng/ không có 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khả năng như Logic học mà là một quá trình nhận thức liên tục bao gồm nhiều khâu, nhiều bước chuyển tiếp từ cực này đến cực kia của sự đối lập, từ chắc chắn đến không thể, từ bắt buộc, cấm đoán đến cho phép và miễn trừ,… - Các ý nghĩa tình thái chủ quan không phân biệt nhau một cách rõ ràng như các ý nghĩa tình thái khách quan mà giao thoa, đan xen, chồng chéo, lồng ghép vào nhau và bổ sung cho nhau tạo thành nhiều tầng nhiều bậc ngữ nghĩa khác nhau thuộc nhiều phạm trù khác nhau nên việc khái quát các ý nghĩa đó thành một phạm trù phổ quát không phải là một việc dễ dàng. - Trong quá trình nghiên cứu, do mục đích nhu cầu của mình, các tác giả nghiên cứu tình thái trong những phạm vi khác nhau nên khó có thể tránh khỏi sự không đồng nhất về quan điểm. Qua trên ta thấy quan điểm của các tác giả về tình thái không thống nhất hoàn toàn với nhau nhưng điều đó không có nghĩa là không thể tìm thấy một nét chung nào đó trong quan điểm của các tác giả về khái niệm này.

Nhìn chung, các quan điểm của các tác giả có thể quy về hai khuynh hướng chính sau: 1. Khuynh hướng hiểu tình thái theo nghĩa hẹp: Đại diện tiêu biểu cho khuynh hướng này là Charles Bally, nhà Ngôn ngữ học người Pháp, một trong những người có công lớn nhất trong việc mở đường cho việc nghiên cứu về tính tình thái của ngôn ngữ một cách có hệ thống. Theo ông, cấu trúc ngữ nghĩa của một phát ngôn bao giờ cũng gồm hai thành phần: tình thái (modus) và nội dung mệnh đề (dictum). 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Phát ngôn = tình thái + nội dung mệnh đề.

Trong đó, nội dung mệnh đề (dictum) là những chất liệu tạo nên phát ngôn, miêu tả sự tình của thế giới hiện thực và được coi là chưa có sự tham gia của người nói (tức là không có tính chủ quan). Và, tình thái (modus) là quan điểm, thái độ, cách nhìn nhận, đánh giá,. của người nói. Nội dung mệnh đề là bộ phận biểu hiện một nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó gắn với chức năng thông tin, chức năng miêu tả của ngôn ngữ.

Còn tình thái, gắn với bình diện tâm lí, thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói (tức những nhân tố thuộc chủ quan của người nói) đối với điều được nói ra, xét trong mối quan hệ với thực tế, với người nghe và với hoàn cảnh giao tiếp. Tình thái như vậy, giữ vai trò quan trọng trong việc thực tại hoá một nội dung sự tình còn ở dạng tiềm năng thành phát ngôn hiện thực, tức là một phát ngôn trong hoạt động hành chức của nó, một phát ngôn mà trong đó người nói cho biết hành động, trạng thái do vị từ biểu thị là hiện thực hay là khả năng, là có thể hay là không thể, là đáng tin cậy hay không đáng tin cậy, là quan trọng cần lưu tâm chú ý hay là không quan trọng không đáng lưu tâm chú ý, v. tóm lại là người nói cho biết nội dung sự tình nêu trong phát ngôn theo quan điểm, theo cách nhìn nhận, đánh giá chủ quan của mình thì như thế nào, ra làm sao, v. Tình thái cùng với nội dung mệnh đề tác động qua lại tạo nên ngữ nghĩa chung của cả phát ngôn.

Một phát ngôn không thể không có nội dung mệnh đề cũng như không thể không có tình thái. Chẳng hạn, xét các phát ngôn đã nêu ở trên, ta thấy cả năm phát ngôn đều có cùng một nội dung mệnh đề là “nó đi Hà Nội” nhưng quan điểm, thái độ, cách nhìn nhận, đánh giá của người nói đối với nội dung mệnh đề đó trong mỗi phát ngôn là không như nhau. Với phát ngôn “Nó đã đi Hà Nội”, người nói biểu thị sự cam kết, xác nhận nội dung mệnh đề là chân thực, là đáng tin cậy và người nói có đầy đủ cơ sở, 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bằng chứng cho điều đó. Với phát ngôn “Nó lại đi Hà Nội”, người nói không chỉ hàm ý rằng sự tình nêu trong phát ngôn là chân thực, là đáng tin cậy mà còn hàm ý rằng sự tình đó nằm ngoài sự dự tính, chờ đợi, nằm ngoài sự mong muốn của người nói.

Với phát ngôn “Nó phải đi Hà Nội”, người nói trình bày quan điểm, thái độ về sự tình dựa trên tiêu chuẩn sự ràng buộc cho rằng sự tình nêu trong phát ngôn là một điều bắt buộc (khách quan hoặc chủ quan) và do đó có thể còn kéo theo hàm ý rằng đó là điều đáng tiếc, một điều nằm ngoài sự mong muốn, chờ đợi của người nói. Với phát ngôn “Nó sắp đi Hà Nội” và “Có lẽ nó đi Hà Nội”, người nói không bày tỏ sự cam kết, bảo đảm về tính chân thực của sự tình nêu trong phát ngôn. Ở đây người nói không khẳng định cũng không bác bỏ tính hiện thực của nội dung mệnh đề. Sự tình nêu trong các phát ngôn trên chỉ là sự đoán định của người nói.

Nó có thể xảy ra như thế mà cũng có thể không xảy ra như thế.