mở đầu là các tác giả Phillipe (1745-1826) và William Tuke (1732 - 1822) đã tạo ra phong trào giải phóng người bệnh khỏi xiềng xích. Hình thức tâm lý trị liệu thôi miên được thực hiện đầu tiên bởi thầy thuốc người Áo Franz Mesmer (1734 - 1815). Đến thế kỷ XIX các nhà khoa học bắt đầu mô tả chi tiết các triệu chứng bệnh, bước đầu phân loại các rối loạn tâm thần mà tác giả Emil Kraepelin (1856-1926) là người có đóng góp quan trọng trong chẩn đoán phân biệt bệnh. Cuối thế kỷ XIX hàng loạt các nghiên cứu, học thuyết ra đời như một tiền đề xuất hiện các phương pháp điều trị bằng tâm lý hỗ trợ cho các phương pháp điều trị tâm thần bằng hóa dược khi ngành sinh học thần kinh, sinh hóa thần kinh tâm thần dược lý ngày càng phát triển.
Sigmund Freud (1856 - 1939) sáng lập ra học thuyết và phương pháp điều trị phân tâm học, song song với đó là sự ra đời của thuyết hành vi do Ivan Pavlov (1849 - 1936) làm cơ sở cho thuyết học tập sau này. Những thuyết này tiếp tục được bổ sung và phát triển bởi các nhà khoa học sau đó [9, tr. Cuối thế kỷ XIX khi tâm lý học được xem như là ngành học chiếm được niềm tin và sự kính trọng ở Hoa Kỳ thì trị liệu tâm lý được coi là một chiến lược chữa trị quan trọng, các chứng bệnh rối nhiễu tâm trí có thể được điều trị bằng vệ sinh tâm lý như các bệnh lây nhiễm đã được điều trị bằng vệ sinh thân thể [9, tr. Kể từ thập niên 60 trở đi nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng chính sách về điều trị ngoại trú cho người bệnh.
Tại Hoa Kỳ, chính sách điều trị ngoại trú ngày nay đã trở thành phương cách điều trị chính yếu cho phần lớn các bệnh 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân có rối loạn tâm thần (khoảng 94%). Song song với phương thức chữa trị bằng thuốc men, những người mắc các rối loạn tâm thần còn được trị liệu bằng những phương pháp tâm lý liệu pháp, hàng trăm lý thuyết và kỹ thuật tâm lý trị liệu khác nhau đã ra đời kể từ đầu thế kỷ XX. Cho đến ngày này, dược lý và tâm lý liệu pháp vẫn là hai loại hình chính yếu được kết hợp sử dụng trong hầu hết các trường hợp chữa trị rối loạn tâm thần tại các nước phát triển [23, tr. Để nhấn mạnh tầm quan trọng của sự kết hợp các loại hình chữa trị một nghiên cứu của nhóm tác giả Blackburn, Eurison & Bishop đã so sánh ba cách chữa trị khác nhau cho người bệnh trầm cảm là chỉ chữa bằng dược lý, hoặc chỉ bằng tâm lý trị liệu, hoặc kết hợp cả hai, nghiên cứu đưa ra kết quả: Sau 6 tháng con số bệnh nhân bị trở lại là 30% với những người chỉ chữa trị bằng thuốc, 6% chỉ trị liệu tâm lý, và gần như 0% với những người được kết hợp cả 2 phương thức.
Sau hai năm con số bị tái bệnh là 78% cho những người chỉ dùng thuốc, 23% cho những người chỉ được chữa bằng tâm lý liệu pháp và 21% cho cả hai phương pháp trị liệu được kết hợp lại (dẫn theo Phạm Toàn [23, tr. Tuy nhiên bên cạnh đó trong nhiều nền văn hóa khác nhau, việc điều trị các chứng rối loạn tâm thần, nhất là những bệnh tâm căn liên quan đến tôn giáo, phép phù thủy, ma thuật, bùa chú và các nghi thức được thực hiện khá huyền bí bởi các thầy lang hoặc thầy cúng. Các nghi lễ chữa bệnh dân gian đã sử dụng yếu tố tượng trưng, thần bí và nghi thức, truyền niềm tin và ý nghĩa cảm xúc đặc biệt vào quá trình điều trị. Do đó làm tăng tính chịu ám thị và có thể có tác dụng nào đó ảnh hưởng tới các tác nhân đang duy trì bệnh [9, tr.
Những phương cách này ít nhiều vẫn tồn tại ở cả những nước phát triển và phổ biến hơn ở những nước đang phát triển, nơi có nhiều phong tục tập quán, tín ngưỡng tôn giáo. Lịch sử vấn đề và các kết quả nghiên cứu trên thế giới cho thấy, các loại hình điều trị RLTT gồm cả những phương thức chính thống như dược lý, tâm lý tại các cơ sở y tế nhà nước và các cơ sở y tế tư nhân như bệnh viện, phòng khám, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bác sĩ tư cho đến một số cách thức không chính thống như cầu cúng, giải hạn, những nghi lễ dân gian. Đến nay các loại hình điều trị tâm thần vẫn không ngừng được cải tiến trong đó bao gồm cả việc định hướng, truyền thông lại những quan niệm, định kiến về nguyên nhân bệnh mà sâu xa có liên quan đến niềm tin, hành vi tìm kiếm cách thức điều trị từ thời xa xưa của loài người. Các nghiên cứu ở Việt Nam Việt Nam nằm trong số những nước đang phát triển, và đang trong quá trình chuyển đổi dịch tễ học với một gánh nặng bệnh tật kép: trong khi bệnh truyền nhiễm vẫn chưa giảm xuống mức thấp, bệnh không lây nhiễm đã bắt đầu tăng, trong đó có các rối loạn tâm thần [22, tr.
Vì thế các nghiên cứu về sức khỏe tâm thần bắt đầu được các nhà khoa học quan tâm, song nghiên cứu về loại hình điều trị rối loạn tâm thần còn rất hạn chế. Tác giả Phạm Toàn sau khi phân tích các nghiên cứu về sức khỏe tâm thần trong cuốn "Tâm bệnh học – Phân loại, giải thích, chẩn đoán, chữa trị (2006)" đã đưa ra kết luận: Các chuyên gia đều đồng ý là hầu hết các rối loạn tâm thần đều tượng trưng tổng hợp của cả hai loại triệu chứng thể chất và tâm lý. Vì vậy, hiện nay việc điều trị phần lớn các bệnh tâm thần đều có sự phối hợp của hai liệu pháp dược lý và tâm lý [23, tr. Cùng với những loại hình điều trị các rối loạn tâm thần chính thống đó là tìm đến các y bác sĩ, thì trong những năm gần đây tâm lý liệu pháp bắt đầu phát triển ở Việt Nam.
Các liệu pháp tâm lý được các nhà chuyên môn đặc biệt quan tâm trong trị liệu cho các rối loạn tâm thần ở trẻ em. Song do ở giai đoạn tiếp nhận, học hỏi và cải biến nên hiện nay ở Việt Nam cũng có hàng trăm liệu pháp trị liệu, can thiệp cho trẻ em mắc từng rối loạn cụ thể. Theo kết quả đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ tâm lý học (2014) của tác giả Vũ Thị Thu Hiền“Các yế u tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn phương thức can thiệp của cha mẹ có con tự kỷ” chỉ riêng can thiệp trị liệu cho trẻ tự kỷ cũng có khoảng 30 phương pháp 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com điều trị dựa trên các nghiên cứu thực chứng từ điều trị thuốc cho đến các phương pháp can thiệp, giáo dục,chưa kể đến những phương pháp điều trị chưa có thực chứng, đây cũng chính là nguyên nhân ảnh hưởng đến việc tìm kiếm và lựa chọn các loại hình điều trị của gia đình khi có trẻ mắc các rối loạn tâm thần [2]. Trong đề tài "Đánh giá hiệu quả mô hình phát hiện và can thiệp sớm rối loạn tâm thần ở học sinh 6-15 tuổi tại thành phố Thái Nguyên (2014)" tiến sĩ Đàm Thị Bảo Hoa đã tổng hợp từ nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy: Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong việc điều trị các RLTT ở người trưởng thành, điều trị các RLTT trẻ em đến nay vẫn còn chưa được hiểu rõ.
Các chuyên gia vẫn đang tìm tòi những phương pháp điều trị tốt nhất cho RLTT ở trẻ em. Hiện nay, nhiều lựa chọn điều trị được sử dụng cho trẻ em, trong đó có điều trị bằng thuốc, tương tự những gì được sử dụng để điều trị ở người lớn. Đặc biệt, với trẻ em, các biện pháp điều trị không dùng thuốc (liệu pháp tâm lý, liệu pháp hành vi, liệu pháp gia đình, các liệu pháp tâm lý – xã hội) được lựa chọn sử dụng một cách rộng rãi [4, tr. Đối với vấn đề sức khỏe tâm thần, nhất là những người mắc phải các rối loạn tâm thần, việc giải thích nguồn gốc bệnh tật liên quan đến tín ngưỡng truyền thống, ảnh hưởng đến cách giải thích siêu hình về ốm đau.
Người Hmông theo tín ngưỡng đa thần giáo, họ tin có sự tồn tại của phần hồn trong cơ thể con người, động, thực vật, và tình trạng sức khỏe của mỗi người sẽ phụ thuộc vào trạng thái của linh hồn tồn tại bên trong hay di chuyển ra ngoài cơ thể. Một trong những nguyên nhân gây ra bệnh tật là do linh hồn rời khỏi thể xác, điều này dẫn tới cách chữa bệnh rất phổ biến là gọi hồn [17, tr. Như vậy có thể nói các loại hình điều trị rối loạn tâm thần ở Việt Nam mà người dân tìm kiếm và lựa chọn sẽ không chỉ dừng lại ở thuốc men và các liệu pháp tâm lý, sẽ có rất nhiều cách thức khác cần tìm hiểu và nghiên cứu. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Các nghiên cứu về tìm kiếm loại hình điều trị rối loạn tâm thần 1. Các nghiên cứu trên thế giới Gần đây hành vi tìm kiếm dịch vụ chăm sóc sức khỏe được các nhà khoa học tập trung nhiều hơn, song vẫn hạn chế những tiếp cận về vấn đề tìm kiếm loại hình điều trị sức khỏe tâm thần. Lindquist (Đại học New York) trong nghiên cứu "Hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ cho các vấn đề sức khỏe tâm thần và thể chất trẻ em" (1995), khảo sát 44 nam, 115 nữ, trong đó 95 là cha mẹ đã đưa ra kết quả các vấn đề thể chất thường tìm đến các nhà chuyên môn hơn là các vấn đề sức khỏe tâm thần, trong đó gia đình, bạn bè và các chuyên gia sức khỏe là nguồn hỗ trợ quan trọng nhất [31, tr. Kết quả này cũng tương đồng với nghiên cứu hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của bệnh nhân trước khi đến bệnh viện tâm thần của Chadda (2000) với mẫu là 78 bệnh nhân, 48 nam và 30 nữ tại một cơ sở ngoại trú của Đại học Delhi, Ấn Độ, nghiên cứu này cho thấy mạng xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định các phương pháp điều trị đối với người có các rối loạn tâm thần [27, tr.