Chương 1. Những vấn đề lý luận về tham vấn tâm lý đối với thanh niên nghiện ma túy; Chương 2. Thực trạng tham vấn tâm lý đối với thanh niên nghiện ma túy ở huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn; Chương 3. Giải pháp thực hiện hiệu quả tham vấn tâm lý đối với thanh niên nghiện ma túy ở huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn.
11 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THAM VẤN TÂM LÝ ĐỐI VỚI THANH NIÊN NGHIỆN MA TÚY 1. Khái niệm và đặc điểm thanh niên nghiện ma túy 1. Các khái niệm Khái niệm nghiện ma túy Nghiện ma túy được định nghĩa là một bệnh mãn tính về não, có thể tái phát với đặc điểm chính là hành vi tìm kiếm và sử dụng ma túy bắt buộc, bất kể những hệ quả xấu. Sở dĩ nghiện ma túy được coi là một bệnh về nào, là do ma túy có thể thay đổi bộ não cả về cấu trúc và cơ chế làm việc.
Những thay đổi này có thể tồn tại lâu dài, và dẫn đến những hành vi gây hại thường thấy ở những người lạm dụng ma túy [9, tr. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thì “Nghiện ma túy là tình trạng nhiễm độc mãn tính hay chu kỳ do sử dụng nhiều lần chất ma túy, với những đặc điểm cơ bản là: Không cưỡng lại được nhu cầu sử dụng ma túy và sẽ tìm mọi cách để có ma túy; liều dùng tăng dần; lệ thuộc chất ma túy cả về thể chất và tâm thần (lệ thuộc kép)” [9, tr. Theo tác giả Bùi Thị Xuân Mai (2013), nghiện được coi là bệnh mạn tính tái phát của não bộ vì nó làm thay đổi cấu trúc, chức năng và cơ chế hoạt động của não. Sự thay đổi ở não bộ thường kéo dài làm người sử dụng không tự kiểm soát được bản thân, mất khả năng cưỡng lại sự thèm muốn sử dụng ma túy và có xu hướng tìm và sử dụng chất gây nghiện bất chấp hậu quả đối với cá nhân và cộng đồng [9, tr.
Khái niệm thanh niên Theo Luật Thanh niên Việt Nam năm 2005 “Thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ 16 – 30 tuổi” [13]. Theo Báo cáo Điều tra Lao động việc làm năm 2016 của Tổng cục Thống kê, thanh niên được xác định là những người trong độ tuổi từ 15 đến 24 tuổi [14, tr. 12 Hai định nghĩa trên cho thấy có sự khác biệt trong việc quy định độ tuổi thanh niên. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, thanh niên được xác định theo Luật Thanh niên Việt Nam, đó là công dân Việt Nam trong độ tuổi từ 16-30 tuổi.
Khái niệm thanh niên nghiện ma túy Trong nghiên cứu này, thanh niên nghiện ma túy (TNNMT) được hiểu là những người trong độ tuổi từ 16-30 tuổi bị mất khả năng cưỡng lại sự thèm muốn sử dụng ma túy và có xu hướng tìm và sử dụng chất gây nghiện bất chấp hậu quả đối với cá nhân, cộng đồng và xã hội. Đặc điểm tâm, sinh lý của thanh niên nghiện ma túy Giai đoạn phát triển mạnh mẽ của con người là lứa tuổi thanh thiếu niên từ 15- 20 tuổi. Ở giai đoạn này, có sự thay đổi rất lớn về thể chất. Kích thước cơ thể lớn hơn do sự phát triển nhanh về hệ cơ, xương, chiều cao, cân nặng.
Xuất hiện hiện tượng dậy thì ở cả nam giới và nữ giới trong độ tuổi này. Một trong những đặc điểm sinh lý cần chú ý đó là sự phát triển đặc biệt của hệ thần kinh, cụ thể là não bộ của thanh niên. Não bộ là cơ quan chi phối tất cả các hoạt động của con người, suy nghĩ, cảm xúc, hành vi,…Điều này giải thích cho hành vi sử dụng ma túy ở thanh thiếu niên, trong giai đoạn này não đã cảm nhận, trải nghiệm được sự phê sướng của ma túy và đôi khi cũng có những động lực để từ bỏ vì nhân cập và hạnh nhân đã phát triển. Tuy nhiên thùy trán trước chưa phát triển hoàn thiện nên khả năng ra quyết định và lập kế hoạch cho việc dừng sử dụng ma túy gặp rất nhiều thách thức và trở ngại.
Não bộ của thanh thiếu niện là một cơ quan đang trong quá trình hoàn thiện. Thanh niên có năng lượng nhiều hơn so với người lớn nhưng khả năng tự kiểm soát chỉ bằng khoảng một nửa người lớn. Chính vì vậy, họ dễ bị ảnh hưởng bởi khoái cảm của ma túy nên dễ bị nghiện. Tất cả những vấn đề về phát triển sinh lý của thanh niên có ý nghĩa quan trọng trong quá trình tham vấn tâm lý điều trị nghiện ma túy.
Thanh niên là một nhóm lứa tuổi đang trong quá trình hoàn thiện bản thân nên rất thích mạo hiểm, tò mò về mọi thứ, dễ có các hành vi nguy hiểm, dễ kích động. Bên cạnh những thay đổi về hành vi, thanh niên còn có những thay đổi về cảm xúc, 13 đặc biệt thanh niên khi đã nghiện thì vấn đề này càng trở nên trầm trọng hơn. Họ thường có tâm lý lo lắng, sợ hãi như lo lắng về cuộc sống hiện tại, lo lắng cho tương lai, cho con cái và gia đình của mình, cho bố mẹ và người thân, lo lắng về việc người khác biết mình nghiện ma túy và họ cũng lo lắng rằng nghiện là không có cách cứu chữa và cuộc đời của họ đã phụ thuộc vào ma túy. Đặc biệt, do họ thu mình, lo lắng và sợ hãi nên họ thường không tiếp cận với các dịch vụ y tế, chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ trợ giúp với những can thiệp điều trị mang tính khoa học giúp họ có thể giảm nguy cơ tái nghiện, hay nguy cơ lây nhiễm các bệnh khác [1].
Những khó khăn và nhu cầu của thanh niên nghiện ma túy TNNMT là một nhóm thân chủ đang gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống và cần được TVTL. NNMT nói chung và TNNMT nói riêng thường có khó khăn trong mối quan hệ với gia đình và xã hội, khó khăn trong tìm kiếm việc làm, thu nhập, nơi ở. Đặc biệt là họ thường hay mặc cảm, tự ti và chịu sự kỳ thị của gia đình, bạn bè, cộng đồng và xã hội. Bên cạnh đó, họ thường bị xem là tội phạm, là người nguy hiểm khi cộng đồng, xã hội biết họ bị nghiện.
Mọi người thường nhìn nhận người nghiện gắn với tệ nạn xã hội, là người gây nên những tội phạm trong xã hội. Trong gia đình, cộng đồng, người nghiện cũng bị phân biệt đối xử. Đặc biệt, những hứa hẹn cai nghiện nhiều lần rồi không thực hiện càng làm cho các thành viên trong gia đình thất vọng, mất niềm tin vào bản thân họ. Ngoài sự kỳ thị của một số người thân trong gia đình, bạn bè, cộng đồng, xã hội, thanh niên nghiện còn tự kỳ thị chính bản thân mình, cũng có khi có thái độ căm ghét, xấu hổ, lên án, chính bản thân mình, coi mình là người vô dụng, là gánh nặng cho gia đình và xã hội.
Hầu hết TNNMT là thất nghiệp, không có việc làm và thu nhập bấp bênh. Đặc biệt, TNNMT gặp rất nhiều khó khăn về tâm lý như lo sợ, lo lắng, căng thẳng khi biết mình nghiện,.Chính vì vậy, TVTL rất cần thiết trong giảm căng thẳng, giảm lo lắng. Những khó khăn đó đã gây ảnh hưởng rất lớn đến việc tham gia quá trình điều trị nghiện, đặc biệt là quá trình điều trị nghiện thay thế bằng thuốc methadone. 14 Họ có thể vì những định kiến của xã hội, vì sự kỳ thị của cộng đồng mà bó mình lại và dần dần họ mất niềm tin và động lực trong việc tham gia điều trị thay thế bằng thuốc methadone.
Hơn nữa, họ có thể có nguy cơ nhiễm HIV/AIDS và truyền nhiễm cho người khác nếu như không có sự can thiệp kịp thời. Chính vì vậy, TVTL đối với họ là rất cần thiết. Lý luận về tham vấn tâm lý đối với thanh niên nghiện ma túy 1. Một số khái niệm Khái niệm tham vấn Carl Rogers (1952) mô tả tham vấn như là quá trình tham vấn viên sử dụng mối quan hệ tích cực để tạo nên môi trường an toàn giúp người được tham vấn (chia sẻ, chấp nhận và hướng tới thay đổi).
Hoạt động tham vấn không chỉ dừng lại ở việc giúp thân chủ có lối thoát mà còn hướng tới mục tiêu nâng cao khả năng tự nhận thức và tự giải quyết vấn đề [10, tr. Patterson (1954) cho rằng, tham vấn là sự tương tác giữa một bên là người tham vấn với một hoặc một số thân chủ, ở đây người tham vấn sử dụng kiến thức hiểu biết về nhân cách, phương pháp tâm lý để giúp người kia giải quyết vấn đề và cải thiện sức khỏe tâm thần [10, tr. Trong tài liệu của FHI (2009) như sau: “Tham vấn là quá trình trao đổi tương tác giữa tham vấn viên và thân chủ nhằm giúp thân chủ tự tìm hiểu những khó khăn của họ một cách bảo mật và nâng cao năng lực cho thân chủ để họ có thể tự giải quyết những khó khăn đó” [8]. Theo Bùi Xuân Mai và cộng sự (2013), tham vấn có thể hiểu là hoạt động mà nhà tham vấn sử dụng các kiến thức, kỹ năng và thái độ chuyên môn giúp thân chủ nâng cao năng lực tự giải quyết vấn đề, tự đưa ra quyết định đúng đắn cho vấn đề của mình và thực hiện có hiệu quả [10, tr.
Tóm lại, tham vấn là hoạt động tương tác giữa nhà tham vấn/nhân viên xã hội và thân chủ nhằm mục đích giúp thân chủ nâng cao năng lực tự giải quyết những khó khăn khi họ gặp phải trong cuộc sống, đồng thời giúp họ có cái nhìn tích cực và tự đưa ra quyết định cho vấn đề của mình. 15 Khái niệm tham vấn tâm lý Tham vấn tâm lý (Counselling Psychology) là một thuật ngữ không còn xa lạ ở Việt Nam trong khoảng 10 -15 năm trở lại đây. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn còn tồn tại rất nhiều quan điểm liên quan đến vấn đề này. Tham vấn tâm lý là hoạt động hay phương pháp trợ giúp người có vấn đề tự giải quyết vấn đề của chính mình chứ không phải là hoạt động đưa ra lời khuyên.
Sự trợ giúp ở đây được thể hiện qua việc giúp người có vấn đề hiểu được chính họ, hoàn cảnh của họ, phát huy được tiềm năng, năng lực vốn có của chính mình. Qua đó, giúp đối tượng nâng cao khả năng đối phó với các vấn đề trong cuộc sống [1].