Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh cho ngành công nghiệp xi măng Việt Nam

Luận án đề xuất bộ tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh cho ngành công nghiệp xi măng Việt Nam, hỗ trợ doanh nghiệp phát triển bền vững.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Lý Môi Trường
• Đề tài: Tiêu Chí Đánh Giá Tăng Trưởng Xanh Cho Ngành Xi Măng Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TĂNG TRƯỞNG XANH
• 1.1. Tổng quan về tăng trưởng xanh
• 1.1.1. Các khái niệm chung
• 1.1.2. Nguồn gốc của tăng trưởng xanh
• 1.1.3. Sự cần thiết và lợi ích của tăng trưởng xanh
• 1.1.4. Mối quan hệ với phát triển bền vững
• 1.2. Chính sách và chiến lược tăng trưởng xanh
• 1.2.1. Nội dung chính sách tăng trưởng xanh
• 1.2.2. Các chiến lược tăng trưởng xanh ở Việt Nam
• 1.3. Tăng trưởng xanh trong ngành công nghiệp Việt Nam
• 1.3.1. Thực trạng tăng trưởng xanh các ngành công nghiệp Việt Nam
• 1.3.2. Thực trạng tăng trưởng xanh ngành xi măng Việt Nam
• 1.4. Bàn luận về cơ sở lý luận và thực trạng tăng trưởng xanh
• 1.4.1. Về cơ sở lý luận tăng trưởng xanh
• 1.4.2. Về thực trạng tăng trưởng xanh
• 1.5. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ LIÊN QUAN ĐẾN TĂNG TRƯỞNG XANH
• 2.1. Tổng quan về chỉ số
• 2.1.1. Khái niệm chỉ số
• 2.1.2. Vai trò và quy trình sử dụng chỉ số
• 2.1.3. Đặc tính chất lượng chỉ số
• 2.1.4. Tiêu chuẩn lựa chọn chỉ số
• 2.1.5. Phân loại chỉ số
• 2.2. Quy trình, phương pháp, và công cụ bổ trợ xây dựng chỉ số
• 2.2.1. Tổng quan chung
• 2.2.2. Quy trình xây dựng bộ chỉ số
• 2.2.3. Phương pháp chuyên gia (Delphi) xây dựng chỉ số
• 2.2.4. Các công cụ, kỹ thuật bổ trợ xây dựng chỉ số
• 2.3. Các chỉ số đánh giá liên quan đến tăng trưởng xanh hiện có
• 2.3.1. Tổng quan nghiên cứu các chỉ số đánh giá liên quan đến TTX
• 2.3.2. Chỉ số đánh giá TTX cấp quốc gia
• 2.3.3. Chỉ số đánh giá TTX cấp địa phương
• 2.3.4. Chỉ số đánh giá hiệu quả nguồn lực
• 2.3.5. Bộ chỉ số đánh giá hiệu quả bền vững doanh nghiệp
• 2.3.6. Bộ chỉ số đánh giá sản xuất bền vững
• 2.4. Bàn luận các vấn đề về chỉ số và xây dựng bộ chỉ số
• 2.4.1. Về các nghiên cứu xây dựng chỉ số
• 2.4.2. Về tiêu chuẩn lựa chọn chỉ số
• 2.4.3. Hướng xây dựng quy trình của luận án
• 2.5. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 3.1. Phương pháp tiếp cận
• 3.1.1. Lựa chọn phương pháp tiếp cận
• 3.1.2. Các phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.1.3. Các phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.1.4. Kế hoạch khảo sát bảng hỏi, phỏng vấn sâu
• 3.2. Quy trình thực hiện xây dựng bộ tiêu chí TTX
• 3.2.1. Xác định căn cứ lựa chọn tiêu chí
• 3.2.2. Xây dựng cấu trúc của bộ tiêu chí
• 3.2.3. Sàng lọc và chuẩn hóa các chỉ số tiềm năng
• 3.2.4. Lấy ý kiến phản hồi từ doanh nghiệp sản xuất xi măng
• 3.2.5. Hoàn thiện bộ tiêu chí
• 3.2.6. Áp dụng đo lường và đánh giá
• 3.3. Bàn luận về phương pháp và quy trình xây dựng bộ tiêu chí
• 3.4. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: XÂY DỰNG BỘ TIÊU CHÍ THỰC HIỆN TĂNG TRƯỞNG XANH CHO DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT XI MĂNG VIỆT NAM
• 4.1. Xây dựng căn cứ lựa chọn tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh
• 4.1.1. Căn cứ lý luận về chỉ số đánh giá tăng trưởng xanh
• 4.1.2. Căn cứ thực tiễn về hoạt động sản xuất xi măng
• 4.1.3. Tổng hợp các nguồn dữ liệu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá TTX
• 4.2. Xây dựng cấu trúc của bộ tiêu chí
• 4.3. Sàng lọc và chuẩn hóa các chỉ số tiềm năng
• 4.3.2. Tổng hợp và chuẩn hóa
• 4.4. Lấy ý kiến phản hồi từ doanh nghiệp sản xuất xi măng
• 4.4.1. Thiết kế khảo sát bộ tiêu chí, phiếu phỏng vấn sâu
• 4.4.2. Thực hiện khảo sát, phỏng vấn sâu doanh nghiệp sản xuất xi măng
• 4.4.3. Xử lý dữ liệu thống kê và tổng hợp ý kiến từ doanh nghiệp
• 4.4.4. Quyết định loại bỏ, điều chỉnh và bổ sung chỉ số tăng trưởng xanh
• 4.5. Bộ tiêu chí tăng trưởng xanh đề xuất
• 4.6. Bàn luận về thuận lợi và khó khăn khi xây dựng bộ tiêu chí
• 4.7. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: ÁP DỤNG BỘ TIÊU CHÍ THỰC HIỆN TĂNG TRƯỞNG XANH TẠI MỘT SỐ DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT XI MĂNG VIỆT NAM
• 5.1. Tổ chức đo lường bộ tiêu chí tăng trưởng xanh
• 5.2. Kết quả đo lường bộ tiêu chí thực hiện tăng trưởng xanh
• 5.2.1. Kết quả đo lường tại xi măng Hoàng Thạch
• 5.2.2. Tổng hợp kết quả đo lường của 3 nhà máy xi măng
• 5.2.3. Đánh giá kết quả đo lường tại các doanh nghiệp
• 5.2.4. Phân nhóm bộ tiêu chí hỗ trợ đánh giá tăng trưởng xanh
• 5.5. Bàn luận về đo lường và áp dụng bộ tiêu chí tăng trưởng xanh
• 5.6. Tóm tắt chương 5
• 6. PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 6.1. Những kết quả đạt được
• 6.2. Những đóng góp của luận án
• 6.3. Những hạn chế của luận án
• 6.4. Kiến nghị và đề xuất
• 6.5. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 7. DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Tổng hợp các nguồn dữ liệu chỉ số
• Phụ lục 2: Các chỉ số đánh giá TTX sau khi sàng lọc sơ bộ
• Phụ lục 3: Các chỉ số đưa vào bước tổng hợp và chuẩn hóa
• Phụ lục 4: Phiếu khảo sát bộ tiêu chí đánh giá TTX doanh nghiệp SXXM
• Phụ lục 5: Phiếu phỏng vấn sâu và danh sách khảo sát
• Phụ lục 6: Phiếu khảo sát chuyên gia về các khía cạnh đánh giá TTX

Tóm tắt

I. Tổng quan về tăng trưởng xanh

Tăng trưởng xanh (tăng trưởng xanh) là một khái niệm quan trọng trong bối cảnh phát triển bền vững. Nó không chỉ đề cập đến việc phát triển kinh tế mà còn nhấn mạnh đến việc bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả. Ngành xi măng, một trong những ngành công nghiệp tiêu tốn nhiều năng lượng và tài nguyên, cần phải áp dụng các tiêu chí đánh giá (tiêu chí đánh giá) để đảm bảo rằng sự phát triển của mình không gây hại đến môi trường. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, ngành xi măng đóng góp một phần lớn vào lượng phát thải khí nhà kính, do đó việc áp dụng các chiến lược (chiến lược phát triển) tăng trưởng xanh là rất cần thiết. Các chính sách và quy định từ chính phủ cũng đã chỉ ra rằng ngành xi măng cần phải chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững hơn, giảm thiểu tác động đến môi trường.

1.1. Chính sách và chiến lược tăng trưởng xanh

Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy (phát triển bền vững) tăng trưởng xanh trong ngành xi măng. Quyết định số 1393/QĐ-TTg về Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh đã đặt ra các mục tiêu cụ thể như giảm phát thải khí nhà kính và khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo. Ngành xi măng cần phải thực hiện các biện pháp như cải tiến công nghệ sản xuất, áp dụng công nghệ xanh (công nghệ xanh) và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế cho các doanh nghiệp trong ngành. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các tiêu chí đánh giá (tiêu chí đánh giá) sẽ giúp các doanh nghiệp xác định được mức độ thực hiện tăng trưởng xanh của mình và từ đó có những điều chỉnh phù hợp.

II. Tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh cho ngành xi măng

Việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá (tiêu chí đánh giá) cho ngành xi măng là rất quan trọng để đảm bảo rằng các doanh nghiệp trong ngành thực hiện đúng các yêu cầu về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Bộ tiêu chí này cần phải bao gồm các chỉ số liên quan đến hiệu quả năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính, và chất lượng không khí. Các chỉ số này sẽ giúp các doanh nghiệp đánh giá được mức độ thực hiện của mình trong việc áp dụng các chiến lược tăng trưởng xanh. Theo các chuyên gia, việc xây dựng bộ tiêu chí này cần phải dựa trên các nghiên cứu thực tiễn và tham khảo các mô hình thành công từ các quốc gia khác. Điều này sẽ giúp ngành xi măng Việt Nam có thể phát triển bền vững hơn trong tương lai.

2.1. Các chỉ số đánh giá liên quan đến tăng trưởng xanh

Các chỉ số đánh giá liên quan đến (tăng trưởng xanh) cần phải được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế và phù hợp với điều kiện thực tế của ngành xi măng Việt Nam. Các chỉ số này có thể bao gồm: hiệu quả sử dụng năng lượng, tỷ lệ tái chế nguyên liệu, và mức độ phát thải khí nhà kính. Việc áp dụng các chỉ số này sẽ giúp các doanh nghiệp trong ngành xi măng có thể theo dõi và cải thiện hiệu suất môi trường của mình. Hơn nữa, các chỉ số này cũng sẽ là cơ sở để các cơ quan quản lý nhà nước thực hiện giám sát và đánh giá việc thực hiện các chính sách về tăng trưởng xanh trong ngành.

III. Thực trạng và thách thức trong ngành xi măng

Ngành xi măng Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc thực hiện tăng trưởng xanh. Mặc dù đã có nhiều chính sách và quy định được ban hành, nhưng thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực sự chú trọng đến việc bảo vệ môi trường. Theo báo cáo, nhiều nhà máy xi măng vẫn phát thải vượt ngưỡng cho phép, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn làm giảm uy tín của ngành xi măng. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các doanh nghiệp trong việc thực hiện các tiêu chí đánh giá (tiêu chí đánh giá) và áp dụng công nghệ xanh.

3.1. Đánh giá thực hiện tăng trưởng xanh

Đánh giá thực hiện tăng trưởng xanh trong ngành xi măng là một nhiệm vụ quan trọng để xác định mức độ thực hiện các chính sách và chiến lược đã đề ra. Việc này không chỉ giúp các doanh nghiệp nhận diện được những điểm mạnh và điểm yếu trong hoạt động sản xuất của mình mà còn tạo cơ hội để cải thiện hiệu suất môi trường. Các chỉ số đánh giá cần phải được xây dựng một cách khoa học và thực tiễn, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc áp dụng. Hơn nữa, việc công khai kết quả đánh giá cũng sẽ tạo ra áp lực tích cực đối với các doanh nghiệp trong ngành, thúc đẩy họ thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường một cách nghiêm túc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tăng trưởng kinh tế có vai trò thúc đẩy sản xuất, giảm nghèo và cải thiện đời sống xã hội; tuy nhiên, mô hình tăng trưởng truyền thống dựa trên thâm dụng tài nguyên đã làm suy thoái môi trường tự nhiên, gia tăng phát thải ô nhiễm và đặt ra yêu cầu cấp bách về phát triển bền vững. Tăng trưởng xanh xuất hiện như một phương thức phát triển kết hợp mục tiêu kinh tế và bảo vệ môi trường, nhằm duy trì khả năng cung ứng tài nguyên và dịch vụ sinh thái cho con người. Trong bối cảnh Việt Nam, ngành công nghiệp sản xuất xi măng giữ vị trí thứ năm trên thế giới về sản lượng nhưng đồng thời là nguồn tiêu thụ tài nguyên và phát thải lớn. Quá trình nung một tấn clanh ke phát thải gần 800 kg CO2 (bắt nguồn từ phản ứng phân hủy đá vôi và đốt nhiên liệu than); tổng phát thải toàn ngành khoảng 36,6 triệu tấn CO2 tương đương, đứng đầu trong lĩnh vực xây dựng. Ngoài ra, ngành xi măng chiếm khoảng 8% tổng năng lượng tiêu thụ của các ngành công nghiệp, trong đó điện năng chiếm xấp xỉ 50%. Bên cạnh khí nhà kính, các chất thải như bụi lơ lửng (TPS), khí SOx, NOx, CO cùng tiếng ồn từ hoạt động khai thác mỏ và nghiền nguyên liệu gây tác động tiêu cực đến môi trường xung quanh, khiến nhiều cơ sở sản xuất vi phạm quy chuẩn bị xử lý hoặc đình chỉ hoạt động.

Mặc dù hệ thống văn bản pháp quy đã được ban hành đồng bộ — tiêu biểu là Quyết định số 1393/QĐ-TTg (Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh), Quyết định số 403/QĐ-TTg (Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh) và Quyết định số 802/QĐ-BXD (Kế hoạch hành động giảm nhẹ phát thải khí nhà kính trong công nghiệp xi măng với mục tiêu giảm 20 triệu tấn CO2 tương đương vào năm 2020 và 164 triệu tấn vào năm 2030) — việc giám sát thực thi trên thực tế gặp khó khăn do thiếu công cụ đo lường định lượng. Các bộ tiêu chí hiện có chủ yếu dừng lại ở cấp độ vĩ mô (quốc gia, địa phương) hoặc áp dụng chung cho doanh nghiệp mà không tính đến đặc thù công nghệ của từng ngành sản xuất nặng. Do đó, luận án tiến hành nghiên cứu đề tài: "Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá thực hiện tăng trưởng xanh ngành công nghiệp Việt Nam: Áp dụng cho các doanh nghiệp sản xuất xi măng".

Mục đích nghiên cứu của đề tài là đề xuất bộ tiêu chí đánh giá thực hiện tăng trưởng xanh cho ngành công nghiệp xi măng Việt Nam (áp dụng trực tiếp tại các doanh nghiệp sản xuất xi măng). Bộ tiêu chí đóng vai trò là công cụ kỹ thuật để cơ quan quản lý ngành giám sát việc tuân thủ các chỉ tiêu môi trường, đồng thời giúp doanh nghiệp nhận diện hiện trạng sử dụng tài nguyên và định hướng cải tiến công nghệ sạch hơn.

Luận án xác định câu hỏi nghiên cứu trung tâm: "Bộ tiêu chí cần phải có những tiêu chí nào để có thể đánh giá toàn diện về tăng trưởng xanh cho doanh nghiệp sản xuất xi măng?". Từ câu hỏi trung tâm, tác giả triển khai hệ thống câu hỏi cụ thể:

1. Bản chất của tăng trưởng xanh và mối quan hệ giữa tăng trưởng xanh với phát triển bền vững là gì?
2. Các chỉ số liên quan đến tăng trưởng xanh hiện hành được xây dựng trên những nguyên tắc nào?
3. Đánh giá tăng trưởng xanh trong ngành công nghiệp xi măng bao gồm những khía cạnh nào?
4. Căn cứ và quy trình xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh cho doanh nghiệp xi măng được thực hiện ra sao?
5. Phương pháp đo lường và khả năng ứng dụng thực tế của bộ tiêu chí tại các nhà máy xi măng như thế nào?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận và thực tiễn về tăng trưởng xanh cùng quy trình xây dựng bộ tiêu chí đánh giá thực hiện tăng trưởng xanh trong ngành công nghiệp xi măng Việt Nam. Khách thể nghiên cứu và đối tượng khảo sát là các doanh nghiệp sản xuất xi măng trực thuộc Tổng công ty Công nghiệp Xi măng Việt Nam (VICEM). Tại mỗi doanh nghiệp, nghiên cứu lựa chọn 10 cán bộ quản lý chủ chốt đại diện cho các phân xưởng sản xuất chính và phòng ban chức năng để thực hiện điều tra, phỏng vấn.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được triển khai trong ngành công nghiệp xi măng Việt Nam; dữ liệu khảo sát và đo lường thực tế thu thập tại ba đơn vị sản xuất điển hình gồm Công ty Xi măng Hoàng Thạch, Công ty Xi măng Bút Sơn và Công ty Xi măng Hoàng Mai.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng và xây dựng bộ tiêu chí dựa trên chuỗi dữ liệu vận hành giai đoạn 2016-2018, đồng thời xem xét số liệu quy hoạch phát triển ngành đến năm 2030 và 2035.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào cơ sở lý luận về tăng trưởng xanh; phương pháp và quy trình xây dựng chỉ số; các đặc trưng công nghệ sản xuất, định mức tiêu hao nguyên nhiên vật liệu và các nguồn phát thải của doanh nghiệp sản xuất xi măng.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận các nghiên cứu về hệ thống chỉ số đánh giá và quy trình xây dựng chỉ số theo từng cấp độ quản lý:

Cấp độ đánh giá	Công trình tiêu biểu	Nội dung và phương pháp chủ yếu
Vĩ mô (Quốc gia, Quốc tế)	OECD (2011), World Bank (2012), UNEP (2011)	Khung chỉ số tăng trưởng xanh quốc gia tập trung vào năng suất môi trường, cơ sở tài sản tự nhiên và cơ hội kinh tế.
Vĩ mô (Quốc gia, Địa phương)	Hartmut Bossel (1999), Dalal-Clayton & Bass (2002), Lê Trịnh Hải & Phạm Hoàng Hải (2014)	Quy trình xây dựng chỉ số bền vững từ 4 đến 10 bước; ứng dụng kỹ thuật Delphi thu thập ý kiến chuyên gia.
Ngành công nghiệp	Bộ chỉ số PTBV ngành Than khoáng sản, ngành Dầu khí	Ứng dụng mô hình Áp lực - Trạng thái - Ứng phó (PSR) để thiết lập chỉ số giám sát môi trường ngành khai thác.
Doanh nghiệp chung	Azapagic (2004), Sommer (2012), Lowell Center (LCSP)	Khung chỉ số phát triển bền vững và sản xuất bền vững tổng thể cho doanh nghiệp, phân chia thành các chỉ số định tính và định lượng.
Doanh nghiệp đặc thù	Weber (2012), Vodop’yanova T. (2015)	Bộ chỉ số ngân hàng xanh; bộ chỉ số đánh giá tăng trưởng xanh tại doanh nghiệp hóa chất JSC "Kryon" (Belarus).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu cấp địa phương tiêu biểu gồm bộ tiêu chí tăng trưởng xanh của Ủy ban Nhân dân Thành phố Hà Nội (2014) và nghiên cứu của Hồ Minh Dũng cùng cộng sự (2015) về bộ tiêu chí tăng trưởng xanh cho các quận nội thành Thành phố Hồ Chí Minh. Các nghiên cứu này đã bước đầu cụ thể hóa các mục tiêu môi trường nhưng chủ yếu phục vụ quản lý không gian đô thị.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện gồm:

• Về phạm vi nghiên cứu: Các nghiên cứu tăng trưởng xanh hiện có phần lớn tập trung ở cấp quốc gia và địa phương. Ở cấp độ ngành, chỉ có một số bộ chỉ số phát triển bền vững cho ngành than và dầu khí, hoàn toàn thiếu vắng bộ tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh chuyên biệt cho các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo nặng — cụ thể là ngành công nghiệp sản xuất xi măng.
• Về nội dung đánh giá: Các bộ chỉ số bền vững doanh nghiệp dùng chung (như khung của Azapagic) có nhược điểm là mang tính khái quát, không phản ánh được các đặc thù công nghệ tiêu hao nhiệt năng, tiêu thụ điện nung clanh ke, mức độ phát tán bụi hay khí thải độc hại đặc thù của quy trình sản xuất xi măng.
• Về quy trình và phương pháp thiết kế chỉ số: Các nghiên cứu trước đây chưa chuẩn hóa quy trình xây dựng bộ tiêu chí một cách hệ thống; số lượng bước thực hiện có sự chênh lệch lớn giữa các tác giả (từ 2 bước của Hồ Minh Dũng đến 10 bước của Dalal-Clayton và Bass). Tiêu chuẩn lựa chọn chỉ số chưa được làm rõ, thiếu căn cứ dữ liệu kỹ thuật và thiếu quy trình kiểm chứng thực tế tại các dây chuyền sản xuất công nghiệp.

Từ các khoảng trống trên, luận án định vị hướng tiếp cận mới: xây dựng bộ tiêu chí tăng trưởng xanh từ dưới lên (bottom-up), xuất phát từ thực tiễn dây chuyền công nghệ của doanh nghiệp sản xuất xi măng nhằm cung cấp công cụ quản trị kỹ thuật cho cả cấp độ doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý ngành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp các nền tảng lý thuyết:

• Lý thuyết tăng trưởng xanh và mối quan hệ với phát triển bền vững: Luận án phân tích các quan điểm của OECD, World Bank, UNEP và UNESCAP. Tăng trưởng xanh được hiểu là phương thức thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đồng thời bảo tồn nguồn vốn tự nhiên, ngăn ngừa suy thoái môi trường. Dựa trên mô hình tích hợp của Statistics Netherlands (2013), luận án xác định tăng trưởng xanh là tập hợp con và là phương thức thực thi trong ngắn và trung hạn (5-20 năm) của phát triển bền vững. Tăng trưởng xanh tập trung vào ba trọng tâm: hiệu quả sử dụng tài nguyên môi trường, phản hồi chính sách xanh, và cơ hội kinh tế từ chuyển đổi xanh; lược bỏ các yếu tố vốn xã hội và chất lượng sống chung của phát triển bền vững để tăng tính khả thi đo lường.
• Lý thuyết quản trị chiến lược xanh và sản xuất xanh tại doanh nghiệp: Áp dụng mô hình của Eric G. Olson (2010) với bốn giai đoạn phát triển chiến lược xanh (Nhận thức, Phát triển, Thực hiện, Đánh giá và tối ưu hóa) và chu trình triển khai 8 bước; mô hình hệ thống sản xuất xanh của Deif (2011); các công cụ kỹ thuật như hoạch định nhu cầu nguyên vật liệu xanh (Green MRP), phân tích vòng đời (LCA), thiết kế vì môi trường (DfE), chỉ số sản xuất xanh (GMI) của Nukman và cộng sự (2017).

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và kỹ thuật định lượng bổ trợ:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp các văn bản pháp luật (Quyết định 1393/QĐ-TTg, 403/QĐ-TTg, 802/QĐ-BXD, 879/QĐ-TTg, 1488/QĐ-TTg), tài liệu kỹ thuật về dây chuyền sản xuất clanh ke, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN), tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), báo cáo kiểm kê phát thải khí nhà kính và định mức tiêu hao kỹ thuật của VICEM.
• Phương pháp phỏng vấn sâu bán cấu trúc: Sử dụng phiếu phỏng vấn thiết kế sẵn tập trung vào dòng nguyên vật liệu, mức tiêu hao than, điện, nước và các dòng phát thải ô nhiễm (khí thải lò nung, bụi lơ lửng, chất thải rắn, tiếng ồn).
• Phương pháp khảo sát bảng hỏi: Thiết kế thang điểm đánh giá mức độ cần thiết của các khía cạnh tiêu chí và sự phù hợp của từng chỉ số thành phần đối với mục tiêu quản trị doanh nghiệp. Khảo sát được thực hiện trực tiếp với 10 cán bộ quản lý chủ chốt tại mỗi đơn vị trong số 3 nhà máy xi măng.
• Phương pháp phân tích thứ bậc (AHP): Sử dụng ma trận so sánh cặp dựa trên đánh giá của các chuyên gia để tính toán vectơ trọng số cho từng khía cạnh tiêu chí trong bộ công cụ, đồng thời kiểm tra tỷ số nhất quán (CR) của ma trận để đảm bảo độ tin cậy.
• Phương pháp đo lường thực địa: Tổ chức thu thập và phân tích dữ liệu quan trắc môi trường thực tế (khí thải, nồng độ bụi TPS, mức ồn tại 3 khu vực: bên trong xưởng, khu vực xung quanh và khu vực khai thác mỏ) cùng các chỉ số kinh tế, lao động tại Công ty Xi măng Hoàng Thạch, Xi măng Bút Sơn và Xi măng Hoàng Mai.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tăng trưởng xanh

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về phát triển bền vững và tăng trưởng xanh từ các tổ chức quốc tế và văn bản chỉ đạo tại Việt Nam. Tác giả phân tích nguồn gốc của khái niệm tăng trưởng xanh từ Hội nghị Bộ trưởng Môi trường và Phát triển (MCED 2005) tại Hàn Quốc, các sáng kiến của OECD, UNEP, Ngân hàng Thế giới, cũng như cam kết cắt giảm khí nhà kính tại Hội nghị COP21 (Paris, 2015). Luận án phân định rõ mối quan hệ giữa tăng trưởng xanh và phát triển bền vững; khẳng định tăng trưởng xanh là công cụ hành động ngắn hạn và trung hạn khả thi cho các quốc gia đang phát triển nhằm giải quyết xung đột giữa mở rộng sản lượng và suy kiệt tài nguyên.

Chương này cũng phân tích hệ thống chính sách và chiến lược tăng trưởng xanh tại Việt Nam qua các cấp độ quản lý: cấp quốc gia (Quyết định 1393/QĐ-TTg và Quyết định 403/QĐ-TTg), cấp địa phương (chương trình hành động của Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa) và cấp Bộ/ngành (kế hoạch hành động của Bộ Xây dựng theo Quyết định 802/QĐ-BXD, Bộ Công Thương, Bộ Tài nguyên và Môi trường). Ở cấp độ doanh nghiệp, tác giả phân tích mô hình quản trị chiến lược xanh của Eric G. Olson (2010), các mô hình kinh doanh xanh, sản xuất xanh và các công cụ quản lý môi trường (ISO 14001, sản xuất tinh gọn).

Phần thực trạng tăng trưởng xanh trong ngành xi măng Việt Nam cung cấp các dữ liệu cụ thể:

• Sản lượng và công suất: Ngành xi măng phát triển mạnh đáp ứng nhu cầu xây dựng hạ tầng với mục tiêu công suất đạt khoảng 100 triệu tấn/năm vào năm 2020 (tăng gần 30% so với năm 2015) theo Quyết định 1488/QĐ-TTg.
• Tiêu hao năng lượng và tài nguyên: Tiêu thụ năng lượng của ngành xi măng chiếm 8% tổng năng lượng các ngành công nghiệp toàn quốc; tiêu dùng điện năng chiếm gần 50% tổng tiêu thụ năng lượng ngành; quá trình khai thác đá vôi, đất sét làm cạn kiệt tài nguyên khoáng sản.
• Phát thải ô nhiễm: Nung 1 tấn clanh ke phát thải gần 800 kg CO2; tổng lượng phát thải quy đổi đạt khoảng 36,6 triệu tấn CO2 tương đương. Bụi và khí thải gây ô nhiễm nghiêm trọng nếu hệ thống lọc bụi tĩnh điện hoặc lọc bụi túi không vận hành ổn định. Nhiều nhà máy đã bị xử phạt hoặc đình chỉ do vi phạm quy chuẩn môi trường (như Xi măng Phúc Sơn, Vạn Ninh, Vật liệu xây dựng Tây Nguyên).

Chương 2: Tổng quan về tiêu chí đánh giá liên quan đến tăng trưởng xanh

Chương 2 tập trung nghiên cứu lý luận về chỉ số và các bộ chỉ số đo lường. Tác giả làm rõ khái niệm chỉ số, vai trò của hệ thống chỉ số trong quản trị, đặc tính chất lượng của chỉ số (độ tin cậy, tính đo lường được, tính đại diện, tính khả thi trong thu thập dữ liệu) và các tiêu chuẩn lựa chọn chỉ số.

Chương này đánh giá các quy trình và công cụ xây dựng chỉ số hiện có trong tài liệu học thuật: quy trình 4 bước của Hartmut Bossel (1999), quy trình 10 bước của Dalal-Clayton và Stephen Bass (2002), quy trình 8 bước của Azapagic (2004) và quy trình 2 bước của Hồ Minh Dũng cùng cộng sự (2015). Đồng thời, tác giả khảo sát các công cụ bổ trợ như phương pháp chuyên gia Delphi, phân tích ra quyết định đa tiêu chuẩn (MCDA), phương pháp TOPSIS và phân tích dòng nguyên vật liệu (MFA).

Nghiên cứu điểm lại các bộ chỉ số tăng trưởng xanh và phát triển bền vững hiện có:

• Cấp quốc gia: Khung chỉ số tăng trưởng xanh của OECD gồm 4 nhóm chủ đề; bộ chỉ số tăng trưởng xanh rút gọn của Việt Nam.
• Cấp ngành và doanh nghiệp: Bộ chỉ số hiệu quả nguồn lực, bộ chỉ số hiệu quả bền vững doanh nghiệp (gồm nhóm định tính và định lượng), bộ chỉ số sản xuất bền vững của Trung tâm Lowell (LCSP), bộ chỉ số tăng trưởng xanh cấp doanh nghiệp tại Belarus (Vodop’yanova T.). Từ việc phân tích ưu điểm và hạn chế của các hệ thống chỉ số trên, tác giả rút ra bài học kinh nghiệm để định hình quy trình xây dựng bộ tiêu chí mới cho doanh nghiệp sản xuất xi măng tại Việt Nam, bảo đảm tính khả thi trong việc thu thập dữ liệu tại các phân xưởng sản xuất.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu của luận án

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu và quy trình 6 bước xây dựng bộ tiêu chí tăng trưởng xanh cho doanh nghiệp sản xuất xi măng:

• Bước 1: Xác định căn cứ lựa chọn tiêu chí. Tác giả kết hợp căn cứ lý luận về tăng trưởng xanh với căn cứ thực tiễn từ dây chuyền công nghệ sản xuất xi măng và các quy định pháp luật hiện hành.
• Bước 2: Xây dựng cấu trúc của bộ tiêu chí. Xác lập sơ bộ cấu trúc gồm 7 khía cạnh đánh giá.
• Bước 3: Sàng lọc và chuẩn hóa các chỉ số tiềm năng. Thu thập kho chỉ số từ tài liệu trong nước và quốc tế, loại bỏ các chỉ số trùng lặp, chuẩn hóa danh pháp và đơn vị đo lường.
• Bước 4: Lấy ý kiến phản hồi từ doanh nghiệp sản xuất xi măng. Thiết kế phiếu điều tra và câu hỏi phỏng vấn sâu bán cấu trúc; triển khai khảo sát đối với 30 cán bộ quản lý chủ chốt tại 3 nhà máy xi măng thuộc VICEM.
• Bước 5: Hoàn thiện bộ tiêu chí. Xử lý dữ liệu thống kê, tổng hợp ý kiến doanh nghiệp để quyết định loại bỏ, sửa đổi hoặc bổ sung các chỉ số chuyên biệt.
• Bước 6: Áp dụng đo lường và đánh giá. Triển khai thu thập dữ liệu vận hành thực tế tại các nhà máy để kiểm tra tính khả thi của bộ chỉ số.

Chương này cũng mô tả phương án chọn mẫu khảo sát tại Công ty Xi măng Hoàng Thạch, Công ty Xi măng Bút Sơn và Công ty Xi măng Hoàng Mai; xác định danh sách các phòng ban chức năng và phân xưởng tham gia khảo sát (phân xưởng khai thác mỏ, phân xưởng nghiền liệu, phân xưởng lò nung, phân xưởng nghiền xi măng, phòng KCS, phòng Quản lý môi trường).

Chương 4: Xây dựng bộ tiêu chí thực hiện tăng trưởng xanh cho doanh nghiệp sản xuất xi măng Việt Nam

Chương 4 hiện thực hóa quy trình nghiên cứu vào việc thiết lập bộ tiêu chí cụ thể:

• Phân tích dây chuyền công nghệ: Tác giả lập sơ đồ dòng nguyên vật liệu qua các công đoạn: khai thác mỏ, nghiền bột liệu thô, trộn bột thô và xilô chứa, nung clanh ke trong lò quay và nghiền xi măng thành phẩm. Từ sơ đồ công nghệ, luận án nhận diện các điểm tiêu hao năng lượng (điện, than) và các nguồn phát sinh khí thải (CO2, CO, SOx, NOx), bụi và tiếng ồn.
• Cấu trúc bộ tiêu chí: Được thiết lập gồm 7 khía cạnh đánh giá: (1) Năng lượng và tài nguyên; (2) Môi trường tự nhiên; (3) Kinh tế; (4) Lao động; (5) Sản phẩm và tái chế; (6) Chính sách; (7) Đổi mới công nghệ.
• Kết quả khảo sát và tinh lọc: Tác giả trình bày thống kê mô tả về điểm số cần thiết của 7 khía cạnh tiêu chí và điểm số phù hợp của từng chỉ số với mục tiêu doanh nghiệp. Dựa trên phân tích tần số lựa chọn điểm tối đa (điểm 5) và kết quả phỏng vấn sâu tại 3 đơn vị sản xuất, tác giả đưa ra quyết định loại bỏ các chỉ số khó đo lường hoặc không có dữ liệu tại Việt Nam, điều chỉnh đơn vị tính cho phù hợp với quy chuẩn quốc gia, và bổ sung các chỉ số gắn liền với định mức kỹ thuật của VICEM.

Sau quá trình sàng lọc và chuẩn hóa, bộ tiêu chí tăng trưởng xanh đề xuất cho doanh nghiệp sản xuất xi măng được hoàn thiện với các chỉ số đo lường định lượng và định tính cụ thể theo từng khía cạnh. Tác giả cũng thảo luận chi tiết các thuận lợi và khó khăn về mặt dữ liệu khi triển khai bộ tiêu chí tại các nhà máy xi măng ở Việt Nam.

Chương 5: Áp dụng bộ tiêu chí thực hiện tăng trưởng xanh tại một số doanh nghiệp sản xuất xi măng Việt Nam

Chương 5 trình bày kết quả đo lường thử nghiệm bộ tiêu chí tại các doanh nghiệp:

• Đo lường tại Công ty Xi măng Hoàng Thạch: Thu thập dữ liệu vận hành thực tế và so sánh với định mức kỹ thuật của VICEM:
  • Suất tiêu hao than, tiêu thụ điện năng cho các công đoạn sản xuất clanh ke và nghiền xi măng.
  • Số liệu quan trắc môi trường tự nhiên: nồng độ bụi TPS, khí thải (CO, SO2, NOx) và mức độ ồn tại 3 khu vực riêng biệt: khu vực xung quanh nhà máy, khu vực bên trong nhà máy và khu vực khai thác mỏ.
  • Các chỉ số kinh tế, an toàn lao động, tỷ lệ sử dụng chất thải/phụ gia tái chế trong phối liệu xi măng và mức độ tuân thủ chính sách môi trường.
• Tổng hợp và so sánh kết quả tại 3 nhà máy xi măng: Phân tích so sánh số liệu giữa Xi măng Hoàng Thạch, Xi măng Bút Sơn và Xi măng Hoàng Mai; chỉ ra sự chênh lệch về hiệu quả môi trường do khác biệt về tuổi thọ thiết bị dây chuyền lò quay và mức độ tự động hóa.
• Phân nhóm chỉ số và xác định trọng số:
  • Phân loại bộ tiêu chí thành các nhóm: Nhóm 1 gồm các chỉ số bắt buộc, cốt lõi cần đo lường thường xuyên; và các nhóm chỉ số theo dõi định kỳ.
  • Ứng dụng phương pháp phân tích thứ bậc (AHP): Dựa trên ma trận so sánh cặp từ ý kiến chuyên gia, tác giả tính toán ma trận chuẩn hóa và xác định trọng số của 7 khía cạnh tiêu chí; kết quả kiểm tra tỷ số nhất quán (CR) đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.
  • Đề xuất mô hình cơ cấu tổ chức "Tổ tăng trưởng xanh" trực tiếp tại doanh nghiệp xi măng nhằm phân công trách nhiệm thu thập, xử lý và báo cáo định kỳ các chỉ số.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn:

1. Đề xuất quy trình toàn diện xây dựng bộ chỉ số: Hoàn thiện quy trình mang tính hệ thống gồm 6 bước để xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh cấp doanh nghiệp công nghiệp. Quy trình này xác định nguồn dữ liệu đầy đủ từ ban đầu, tích hợp cân bằng giữa căn cứ lý luận và đặc trưng công nghệ sản xuất, có thể làm khung tham chiếu cho các ngành công nghiệp nặng khác.
2. Xây dựng bộ tiêu chí tăng trưởng xanh chuyên biệt cho ngành xi măng: Luận án là công trình đầu tiên tại Việt Nam thiết lập bộ tiêu chí đánh giá thực hiện tăng trưởng xanh áp dụng riêng cho các doanh nghiệp sản xuất xi măng. Hệ thống gồm 7 khía cạnh tiêu chí (Năng lượng và tài nguyên; Môi trường tự nhiên; Kinh tế; Lao động; Sản phẩm và tái chế; Chính sách; Đổi mới công nghệ) phản ánh đầy đủ dòng vật chất, phát thải và quản trị của nhà máy xi măng.
3. Kiểm chứng thực tế tại các đơn vị sản xuất: Luận án đã tiến hành đo lường thực địa tại 3 nhà máy xi măng lớn thuộc VICEM (Hoàng Thạch, Bút Sơn, Hoàng Mai). Kết quả đo lường chứng minh tính khả thi của hệ thống chỉ số, cung cấp bức tranh dữ liệu thực trạng về tiêu hao năng lượng và phát thải bụi/khí thải so với định mức kỹ thuật và QCVN.
4. Xác định trọng số bằng phương pháp AHP: Thiết lập ma trận trọng số cho các khía cạnh tiêu chí thông qua khảo sát chuyên gia và kỹ thuật phân tích thứ bậc AHP, tạo công cụ định lượng hỗ trợ cơ quan quản lý và doanh nghiệp tính toán điểm số xếp hạng tăng trưởng xanh.
5. Đề xuất giải pháp và mô hình tổ chức: Đưa ra kiến nghị về lộ trình áp dụng theo từng nhóm chỉ số, đồng thời thiết kế mô hình "Tổ tăng trưởng xanh" trong cơ cấu quản lý của nhà máy xi măng nhằm bảo đảm việc giám sát được thực thi liên tục.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi khảo sát và đo lường thực tế mới chỉ thực hiện tại 3 doanh nghiệp sản xuất xi măng đều trực thuộc Tổng công ty Công nghiệp Xi măng Việt Nam (VICEM). Nghiên cứu chưa mở rộng điều tra sang các doanh nghiệp xi măng có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), các doanh nghiệp cổ phần ngoài khối nhà nước hoặc các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ ở các địa phương.
• Dữ liệu thu thập bị giới hạn trong giai đoạn 2016-2018; các chỉ số về việc tận dụng nhiệt thừa phát điện hoặc đồng xử lý chất thải công nghiệp/rác thải nguy hại làm nhiên liệu thay thế trong lò nung clanh ke chưa được cập nhật sâu rộng theo các diễn biến công nghệ mới.
• Một số chỉ tiêu môi trường đòi hỏi đầu tư trang thiết bị quan trắc khí thải tự động liên tục, do đó tại các dây chuyền chưa lắp đặt đồng bộ, việc ghi nhận dữ liệu vẫn phải phụ thuộc vào kết quả quan trắc định kỳ của các trung tâm dịch vụ môi trường.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát và đo lường thử nghiệm bộ tiêu chí tại các công ty xi măng ngoài khối VICEM và các cơ sở sản xuất trên toàn quốc nhằm kiểm định tính đại diện phổ quát của bộ chỉ số.
• Vận dụng quy trình 6 bước của luận án để nghiên cứu, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá tăng trưởng xanh cho các ngành công nghiệp nặng tiêu hao tài nguyên lớn khác như ngành sản xuất thép, hóa chất hoặc nhiệt điện.
• Xây dựng phần mềm hoặc công cụ tích hợp tự động dựa trên trọng số AHP để tính toán chỉ số tổng hợp (composite green growth index), phục vụ việc phân hạng doanh nghiệp xanh và liên kết với các chính sách tín dụng xanh, thuế carbon.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các đối tượng cụ thể:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Xây dựng, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Xây dựng các địa phương): Luận án cung cấp căn cứ kỹ thuật để phục vụ công tác giám sát Kế hoạch hành động giảm nhẹ phát thải khí nhà kính theo Quyết định 802/QĐ-BXD. Các cơ quan quản lý có thể tham khảo danh mục chỉ số và phương pháp thu thập dữ liệu để ban hành hướng dẫn chính thức về quản trị tăng trưởng xanh ngành xi măng.
• Đối với các doanh nghiệp sản xuất xi măng và hiệp hội ngành nghề: Cung cấp khung tự đánh giá hiện trạng sản xuất sạch hơn, nhận diện các vị trí thất thoát nhiệt năng, điện năng và các nguy cơ phát tán bụi, khí thải. Doanh nghiệp có thể áp dụng mô hình "Tổ tăng trưởng xanh" và phương pháp đo lường tại Chương 5 để xây dựng hệ thống báo cáo phát triển bền vững nội bộ.
• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và các viện nghiên cứu chuyên ngành quản lý kinh tế, kỹ thuật môi trường: Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu định tính và định lượng (quy trình 6 bước, kỹ thuật phỏng vấn sâu bán cấu trúc phân xưởng, phân tích thứ bậc AHP để xác định trọng số, và phương pháp phân tích dòng nguyên vật liệu trong công nghiệp).

Câu hỏi thường gặp

1. Lượng phát thải khí nhà kính và mức độ tiêu thụ năng lượng của ngành sản xuất xi măng Việt Nam được nêu trong luận án là bao nhiêu? Theo số liệu được tác giả tổng hợp từ các báo cáo kỹ thuật và kiểm kê khí nhà kính, quá trình nung 1 tấn clanh ke phát thải gần 800 kg CO2 (từ phản ứng phân hủy đá vôi và đốt than). Ngành xi măng phát thải khoảng 36,6 triệu tấn CO2 tương đương, đứng đầu trong lĩnh vực xây dựng. Về mặt năng lượng, ngành xi măng chiếm khoảng 8% tổng năng lượng tiêu thụ của tất cả các ngành công nghiệp Việt Nam, trong đó tiêu dùng điện năng chiếm xấp xỉ 50%.

2. Cơ sở pháp lý trọng tâm thúc đẩy việc xây dựng bộ tiêu chí tăng trưởng xanh cho ngành xi măng trong luận án gồm những văn bản nào? Các văn bản pháp lý nền tảng gồm: Quyết định số 1393/QĐ-TTg (Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh), Quyết định số 403/QĐ-TTg (Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh), Quyết định số 802/QĐ-BXD của Bộ Xây dựng (Kế hoạch hành động giảm nhẹ phát thải khí nhà kính trong công nghiệp xi măng, đặt mục tiêu giảm 20 triệu tấn CO2 tương đương vào năm 2020 và 164 triệu tấn vào năm 2030), Quyết định số 879/QĐ-TTg (Chiến lược phát triển công nghiệp Việt Nam) và Quyết định số 1488/QĐ-TTg (Quy hoạch phát triển công nghiệp xi măng).

3. Quy trình xây dựng bộ tiêu chí tăng trưởng xanh của luận án gồm những bước nào? Tác giả đề xuất quy trình hệ thống gồm 6 bước: (1) Xác định căn cứ lựa chọn tiêu chí; (2) Xây dựng cấu trúc của bộ tiêu chí; (3) Sàng lọc và chuẩn hóa các chỉ số tiềm năng; (4) Lấy ý kiến phản hồi từ doanh nghiệp sản xuất xi măng qua khảo sát và phỏng vấn sâu; (5) Hoàn thiện bộ tiêu chí dựa trên phân tích thống kê; (6) Áp dụng đo lường và đánh giá thực nghiệm tại các nhà máy.

4. Dữ liệu thực tế tại Công ty Xi măng Hoàng Thạch được đo lường tại những khu vực nào và bao gồm các thông số môi trường gì? Luận án tiến hành đo lường các thông số tiêu hao năng lượng, tài nguyên so với định mức của VICEM, đồng thời thu thập số liệu quan trắc nồng độ bụi lơ lửng (TPS), mức độ ồn và khí thải (CO, SO2, NOx) tại ba khu vực: khu vực bên trong nhà máy, khu vực xung quanh nhà máy và khu vực khai thác mỏ.

5. Luận án sử dụng phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) nhằm mục đích gì? Phương pháp AHP được sử dụng ở Chương 5 để xử lý ma trận so sánh cặp từ ý kiến chuyên gia, qua đó xác định trọng số ưu tiên của 7 khía cạnh tiêu chí tăng trưởng xanh và kiểm định độ tin cậy bằng tỷ số nhất quán (CR), tạo cơ sở toán học để tính điểm và xếp hạng mức độ thực hiện tăng trưởng xanh của các doanh nghiệp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ đã giải quyết vấn đề cấp thiết về công cụ đo lường tăng trưởng xanh trong ngành công nghiệp nặng thông qua việc đề xuất quy trình 6 bước có tính hệ thống cao và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá gồm 7 khía cạnh chuyên biệt cho doanh nghiệp sản xuất xi măng. Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa căn cứ lý luận, quy định pháp lý và phân tích kỹ thuật dòng nguyên vật liệu, đồng thời ứng dụng kỹ thuật AHP để xác định trọng số tiêu chí. Kết quả đo lường thử nghiệm tại ba nhà máy thuộc VICEM (Hoàng Thạch, Bút Sơn, Hoàng Mai) đã khẳng định tính khả thi của hệ sinh thái chỉ số, cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng phục vụ công tác giám sát của cơ quan quản lý ngành và định hướng cải tiến sản xuất sạch hơn cho các doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU i. Sự cần thiết của đề tài Tăng trưởng kinh tế góp phần giải quyết các vấn đề như giảm tỷ lệ thất nghiệp, xóa đói giảm nghèo và nâng cao đời sống con người. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế dẫn tới việc khai thác cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên; ô nhiễm nguồn nước, không khí và môi trường sống ảnh hưởng tới sức khỏe con người và dẫn tới phát triển kinh tế không bền vững [1]. Đứng trước tình trạng đó, yêu cầu đặt ra đối với các bên liên quan cần giải quyết đồng thời về mặt lý luận và thực tiễn các vấn đề sau: (i) Khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách có hiệu quả; (ii) Sử dụng năng lượng hiệu quả, tái tạo năng lượng; (iii) Nâng cao hiệu quả sản xuất thông qua việc sử dụng có hiệu quả yếu tố đầu vào; (iv) Bảo vệ môi trường tự nhiên và môi trường sống, khôi phục bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Do đó, sự ra đời của tăng trưởng xanh (TTX) giúp các bên liên quan giải quyết đồng thời các vấn đề trên. TTX được hiểu là thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế đồng thời đảm bảo rằng các nguồn tài sản tự nhiên tiếp tục cung cấp các tài nguyên và dịch vụ môi trường thiết yếu cho cuộc sống của con người [2]. Khái niệm TTX lần đầu tiên xuất hiện trong Hội nghị Bộ trưởng lần thứ năm về môi trường và phát triển (MCED) được thực hiện bởi UNESCAP (Ủy ban Kinh tế Xã hội châu Á Thái Bình Dương) tại Hàn Quốc vào năm 2005. TTX là chiến lược, phương thức tăng trưởng kinh tế có chú trọng đến vấn đề khai thác tài nguyên và tác động đến môi trường.

Hiện nay, TTX đang nhận được sự quan tâm lớn từ các nhà nghiên cứu và những người làm chính sách coi TTX được coi là phương thức hiệu quả hướng tới phát triển bền vững [3]. Về cam kết quốc tế, Hội nghị quốc tế về khí hậu (Cop21-Paris năm 2015) thông qua thỏa thuận của 196 bên tham gia bắt buộc tất cả các nước cắt giảm lượng khí thải các bon với mục tiêu quan trọng nhất là giữ mức nhiệt độ tăng toàn cầu trong thế kỷ này dưới 2oC. Để làm sáng tỏ sự cần thiết của đề tài, luận án xem xét 4 khía cạnh sau: Thứ nhất, cơ sở pháp lý tăng trưởng xanh. Tại Việt Nam năm 2012, Thủ tướng chính phủ đã ban hành Quyết định số 1393/QĐ-TTg về Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh đề cập đến các nhiệm vụ cụ thể như: Giảm cường độ phát thải khí nhà kính và thúc đẩy sử dụng năng lượng sạch, năng lượng tái tạo; sử dụng tiết kiệm và hiệu quả i tài nguyên, khuyến khích phát triển công nghiệp xanh [4].

Tiếp sau đó năm 2014, Thủ tướng chính phủ ra Quyết định số 403/QĐ-TTg về việc Phê duyệt kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh bao gồm các hoạt động: tổ chức thí điểm mô hình TTX; triển khai thực hiện một số mô hình TTX; cải thiện hiệu suất sử dụng năng lượng [5]. Đến năm 2017, Bộ Xây dựng ra Quyết định số 802/QĐ-BXD về Ban hành Kế hoạch hành động giảm nhẹ phát thải khí nhà kính trong công nghiệp xi măng với quan điểm phát triển ngành công nghiệp xi măng theo hướng TTX, tiết kiệm tài nguyên và năng lượng, bảo vệ môi trường [6]. Mục tiêu cụ thể, giảm 20 triệu tấn CO2 tương đương vào năm 2020 và 164 triệu tấn CO2 tương đương vào năm 2030. TTX tại Việt Nam đang được thực hiện đồng bộ ở các cấp.

Ở cấp địa phương, các Thành Phố/Tỉnh đã có kế hoạch triển khai thực hiện Chiến lược TTX của Thành phố/Tỉnh như Hà Nội [7], Hải Phòng [8], Thanh Hóa [9]. Ở cấp ngành và doanh nghiệp đặc biệt là trong các ngành công nghiệp, các Bộ ngành chủ quản ban hành chương trình hành động của Bộ theo hướng TTX đồng thời chỉ đạo tới các doanh nghiệp thực hiện sản xuất theo hướng TTX như QĐ965/QĐ-BTNMT [10], QĐ13443/QĐ-BCT [11], QĐ419/QĐ-BXD [12]. Tính đến năm 2019 đã có 7 Bộ và 34 Tỉnh/Thành Phố ban hành chương trình hành động [13]. Thứ hai, đánh giá thực hiện tăng trưởng xanh.

Thực tế cho thấy để đo lường, đánh giá giám sát TTX thì cần thiết phải có công cụ đánh giá. Công cụ đánh giá TTX ở đây là bộ tiêu chí đánh giá TTX. Do đó, cần phải xây dựng bộ tiêu chí đánh giá TTX. Việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá TTX phù hợp với nội dung Quyết định số 1393/QĐ-TTg/2012, trong đó Thủ tướng chính phủ nêu rõ các Bộ, sở ngành và các địa phương cần “Nghiên cứu, ban hành hệ thống các chỉ số, tiêu chí, tiêu chuẩn, quy chuẩn về tăng trưởng xanh để quản trị trên phạm vi cả nước, ngành và địa phương”.

Thứ ba, phát thải của ngành công nghiệp xi măng. Các ngành công nghiệp là những ngành sử dụng nhiều tài nguyên, năng lượng và đóng góp lớn vào lượng phát thải khí nhà kính. Theo báo cáo đánh giá các biện pháp giảm nhẹ biến đổi khí hậu năm 2014 tại Berlin (Đức), lượng phát thải khí nhà kính từ nguồn cung cấp năng lượng chiếm 40%, công nghiệp chiếm khoảng 30% [14]. Tại Việt Nam năm 2014, Thủ tướng chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển công nghiệp Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035 thông qua Quyết định 879/QĐ-TTg ngày 09/06/2014 với quan điểm phát triển công nghiệp trên cơ sở TTX, phát triển bền vững và bảo vệ môi trường và định hướng phát ii triển thân thiện môi trường, công nghiệp xanh [15].

Trong những năm qua, ngành công nghiệp sản xuất Việt Nam đã có những bước phát triển ổn định góp phần phát triển đất nước. Sự phát triển mạnh mẽ về cơ sở hạ tầng, giao thông, đô thị và các công trình lớn giai đoạn vừa qua đòi hỏi ngành công nghiệp xi măng phát triển để đáp ứng nhu cầu về xây dựng. Tuy nhiên sự phát triển sự phát triển ngành xi măng cần tuân thủ Quyết định 1488/QĐ-TTg về phê duyệt quy hoạch phát triển ngành công nghiệp xi măng Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 và định hướng đến năm 2030. Một trong các mục tiêu đó là phát triển ngành công nghiệp xi măng Việt Nam theo hướng tiết kiệm nguyên liệu, và tiêu hao năng lượng thấp; bảo vệ môi trường, cảnh quan thiên nhiên [16].

Việt Nam đứng thứ năm về sản lượng SXXM, việc phát triển ngành công nghiệp xi măng cần được chú trọng. Tuy nhiên, SXXM phát thải khí CO2, CO, NOx, SOx, bụi ảnh hưởng đến môi trường và dân cư địa phương. Lượng CO2 thải ra môi trường khi nung 1 tấn clinker khoảng gần 800 kg, bao gồm CO2 từ phân hủy đá vôi và từ đốt nhiên liệu than. Khối lượng bụi thải ra cũng rất lớn nếu không có hệ thống lọc bụi chất lượng cao [17].

Theo quy hoạch ngành xi măng thì năng lực sản xuất clinker và xi măng sẽ vẫn tiếp tục tăng, với mục tiêu khoảng 100 triệu tấn/năm vào 2020, tức là tăng tới gần 30% công suất so với năm 2015 [16]. Mặt khác, việc phát triển ngành công nghiệp xi măng dẫn tới sự suy giảm tài nguyên khoáng sản đất nước, tiêu thụ nhiều năng lượng (theo nghiên cứu của dự án NAMA Cement do Quỹ Phát triển Bắc Âu tài trợ thì tiêu thụ năng lượng của ngành xi măng chiếm 8% tổng tiêu thụ của tất cả các ngành công nghiệp, trong đó tiêu dùng điện năng chiếm xấp xỉ 50% lượng tiêu dùng năng lượng này), ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên, sức khỏe người lao động và dân cư địa phương. Quá trình khai thác khoáng sản (đá vôi, quặng sắt, đất sét.) phục vụ cho SXXM ngày một nhiều dẫn tới ô nhiễm môi trường đặc biệt là khói bụi và lượng khí CO2 từ quá trình sản xuất gây ảnh hưởng lớn đến môi trường sống. Theo kết quả kiểm kê quốc gia khí nhà kính mới nhất, trong ngành xây dựng thì lượng phát thải tính theo CO2 tương đương thì ngành SXXM cũng đang đứng đầu với phát thải tổng cộng khoảng 36.6 triệu tấn CO2 tương đương từ việc đốt nhiên liệu để nung và lượng CO 2 thoát ra từ phản ứng hóa học khi nung [18].

Tóm lại, phát triển ngành xi măng là tốt cho việc phát triển chung của quốc gia nhưng vấn đề phát thải, suy giảm tài nguyên từ quá trình SXXM cũng cần phải được đặt lên hàng đầu. iii Thứ tư, vấn đề về quản lý các doanh nghiệp sản xuất trong ngành xi măng. Thực tế cho thấy, các doanh nghiệp SXXM chưa thực sự chú trọng đến công tác bảo vệ môi trường. Nhiều nhà máy xi măng phát thải vượt ngưỡng cho phép các chất độc hại và khói bụi ra môi trường dẫn đến việc cơ quan chức năng có hình thức xử phạt, đình chỉ hoạt động điển hình như xi măng Phúc Sơn, Vạn Ninh, nhà máy sản xuất vật liệu xây dựng Tây Nguyên [17].

Mặt khác, Bộ Xây dựng đã ban hành Quyết định số 802/QĐ-BXD về định hướng phát triển ngành công nghiệp xi măng theo hướng TTX, tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường với mục tiêu là giảm 20 triệu tấn CO 2 tương đương vào năm 2020 và 164 triệu tấn CO2 tương đương vào năm 2030 [6]. Đứng trên góc độ quản lý ngành xi măng là Bộ Xây dựng, cụ thể là Vụ Khoa học Công nghệ và Môi trường hay Vụ Vật liệu xây dựng trong việc quản lý các đơn vị xi măng thì việc đánh giá thực hiện TTX của các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp xi măng là rất cần thiết về mặt pháp lý trong bối cảnh phát triển ngành công nghiệp xi măng theo hướng TTX. Việc đánh giá thực hiện TTX của các doanh nghiệp trong ngành xi măng theo hướng TTX chỉ có thể thực hiện thông qua bộ tiêu chí đánh giá TTX. Do đó, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá thực hiện TTX của các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp là rất thiết trong bối cảnh tài nguyên thiên nhiên bị khai thác cạn kiệt, phát thải ô nhiễm từ quá trình sản xuất nhận được sự quan tâm lớn từ cơ quan quản lý và các bên hữu quan.