đặt vấn đề như vậy, bởi lẽ những người phủ nhận lý luận của C.Mác về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân cho rằng ở các nước tư bản chủ nghĩa phát triển, giai cấp công nhân không còn bị bóc lột như trước nữa, họ đã “trung lưu hoá”, đã được cải thiện về đời sống vật chất, đã được nâng cao về đời sống tinh thần, thậm chí trở thành “ông chủ” có cổ phần trong các xí nghiệp. Có ý kiến khác cho rằng, trong thời đại cách mạng khoa học và công nghệ hiện nay, giai cấp công nhân đã “hòa nhập” vào tầng lớp trí thức, đã “biến mất”, hay đã bị người máy và các dây chuyền sản xuất tự động hoá thay thế và trở thành một lớp người không đáng kể về số lượng so với những lớp người ngày càng tăng hoạt động trong các ngành nghề dịch vụ. Bởi đây là phạm trù xuất phát của việc nghiên cứu chủ nghĩa xã hội khoa học, đồng thời là phạm trù trung tâm của chủ nghĩa C.Mác nên chúng ta cần làm rõ yêu cầu đặt ra: giai cấp công nhân là gì và hiện nay có còn giai cấp công nhân nữa không ? Để làm rõ khái niệm giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của nó không phải là điều đơn giản, bởi đây là khái niệm hết sức phức tạp, tuỳ thuộc vào lập trường giai cấp, thái độ chính trị, trình độ nhận thức và phương pháp tiếp cận khác nhau đã và đang gây nhiều tranh cải khoa học. Như chúng ta biết, giai cấp công nhân ra đời là một hiện tượng lịch sử của một giai đoạn phát triển 10 sản xuất, là con đẻ của nền đại công nghiệp.
Sự ra đời của giai cấp công nhân và phong trào công nhân là hiện tượng khách quan, gắn liền với một hoàn cảnh lịch sử cụ thể, nên khi hoàn cảnh thay đổi cũng làm thay đổi các biểu hiện của nó. Sinh thời khi nghiên cứu về vấn đề này, C.Ăngghen đã dùng nhiều thuật ngữ khác nhau để nói về người công nhân. Những thuật ngữ chung nhất để chỉ mọi người công nhân là: giai cấp công nhân, giai cấp vô sản, giai cấp vô sản đại công nghiệp, giai cấp vô sản đại cơ khí, giai cấp công nhân đại công nghiệp, giai cấp công nhân đại cơ khí, giai cấp lao động, lao động làm thuê…Những thuật ngữ có nội dung hẹp hơn, để chỉ các loại công nhân trong các ngành nghề khác nhau là: công nhân nông nghiệp, công nhân công nghiệp, công nhân khai khoáng…Những thuật ngữ để chỉ người công nhân ở những giai đoạn phát triển khác nhau của công nghiệp là: công nhân thủ công, công nhân công trường thủ công, công nhân hiện đại… Cần khẳng định rằng, tất cả những thuật ngữ đồng nghĩa này chỉ là sự khác nhau về hình thức biểu đạt trong những văn cảnh cụ thể của một khái niệm: giai cấp công nhân. Ngoài ra, khi phân biệt bản chất cách mạng của giai cấp công nhân gắn với vai trò, sứ mệnh lịch sử thế giới của nó với sự biến dạng bản chất ấy, sự tha hoá, đánh mất mình của giai cấp vô sản trong tình trạng bị nô dịch bởi chủ nghĩa tư bản, các nhà kinh điển đã sử dụng những thuật ngữ đối ngược nhau: “giai cấp vô sản cách mạng” và tầng lớp “vô sản lưu manh” mất gốc, những phần tử cặn bã của xã hội tư sản.
Đồng thời, cũng để phân biệt giai cấp công nhân cách mạng với bộ phận công nhân đã khuất phục và trở thành công cụ của giai cấp tư sản để phá hoại phong trào công nhân từ bên trong, mưu toan kìm hãm cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân trong trật tự của “chủ nghĩa công liên” vì mục tiêu kinh tế và lợi ích tầm thường do hệ tư tưởng tư sản và tiểu tư sản thao túng, các ông cần sử dụng thuật ngữ “công nhân quý tộc”. Vậy là, theo các ông “công nhân quí tộc” và tầng lớp vô sản lưu manh không 11 còn là bộ phận của giai cấp công nhân nữa mà hoặc đã trở thành bộ phận của giai cấp tư sản hoặc là tầng lớp cặn bã của xã hội. Cho dù giai cấp công nhân có bao gồm những loại công nhân khác nhau như thế nào đi nữa, thì theo C.Ăngghen vẫn chỉ có hai tiêu chí cơ bản để nói lên thế nào là người công nhân. Một là, tiêu chí về nghề nghiệp, đó là những người lao động trực tiếp hay gián tiếp vận hành các công cụ sản xuất có tính chất công nghiệp.
Ăngghen đã nêu lên tiêu chí này khi hai ông mô tả quá trình phát triển của giai cấp công nhân từ những người thợ thủ công thời Trung cổ đến những người thợ trong các công trường thủ công và cuối cùng đến những công nhân trong công nghiệp hiện đại. Khi nói về tiêu chí này, C.Ăngghen luôn luôn nhấn mạnh đến người công nhân hiện đại, gắn liền với nền công nghiệp hiện đại, coi đó là hạt nhân, là bộ phận cơ bản nhất của giai cấp công nhân. Điều này đã được C.Ăngghen nêu lên trong luận điểm sau: “ Các giai cấp khác đều suy tàn và tiêu vong cùng với sự phát triển của đại công nghiệp; còn giai cấp vô sản lại là sản phẩm của bản thân nền đại công nghiệp”[34, 610]. “Công nhân cũng là một phát minh của thời đại mới, giống như máy móc vậy.
Công nhân Anh là đứa con đầu lòng của nền công nghiệp hiện đại. Là sản phẩm của đại công nghiệp, nên giai cấp công nhân là hiện thân của lực lượng sản xuất tiên tiến, hiện đại, đại biểu cho phương thức sản xuất tiên tiến, và, do đó nó có những phẩm chất riêng mà không có giai tầng nào có được. Đó là: tính tiên tiến, hiện đại; ý thức tổ chức kỷ luật cao; tác phong công nghiệp, tinh thần khoa học và thái độ cách mạng triệt để; tinh thần quốc tế vô sản cao cả và trong sáng. Hai là, tiêu chí về vị trí trong quan hệ sản xuất, đó là những người lao động không có tư liệu sản xuất, phải làm thuê, bán sức lao động cho nhà tư bản và bị nhà tư bản bóc lột giá trị thặng dư.
Đối diện với nhà tư bản, công nhân là những người lao động tự do, những người bán sức lao động của mình 12 để kiếm sống.Ăngghen đặc biệt nhấn mạnh tiêu chí này vì chính điều này khiến cho người công nhân trở thành giai cấp đối kháng với giai cấp tư sản. Đây là tiêu chí nói lên đặc trưng cơ bản của người công nhân dưới chế độ tư bản. Và, chính vì vậy mà giai công nhân trở thành giai cấp đối kháng với giai cấp tư sản: “Giai cấp tư sản, tức giai cấp tư bản, mà lớn lên thì giai cấp vô sản, giai cấp công nhân hiện đại, tức là giai cấp chỉ có thể kiếm được việc làm, và chỉ kiếm được việc làm, nếu lao động của họ làm tăng thêm tư bản, cũng phát triển theo. Những công nhân ấy buộc phải tự bán mình để kiếm ăn từng bữa một, là một hàng hoá, tức là một món hàng đem bán như bất cứ món hàng nào khác; vì thế, họ phải chịu hết mọi may rủi của cạnh tranh, mọi sự lên xuống của thị trường.
Căn cứ vào hai tiêu chí trên, trong tác phẩm “Những nguyên lý của chủ nghĩa cộng sản”, Ph.Ăngghen đã đưa ra định nghĩa về giai cấp vô sản: “Giai cấp vô sản là một giai cấp xã hội hoàn toàn chỉ sống dựa vào bán sức lao động của mình, tức là vào tình hình chuyển biến tốt hay xấu của công việc làm ăn, vào sự biến động của cuộc cạnh tranh không gì ngăn cản nổi. Nói tóm lại, giai cấp vô sản hay giai cấp của những người vô sản là giai cấp lao động trong thế kỷ XIX. Giai cấp vô sản là do cuộc cách mạng công nghiệp sản sinh ra”[32, 441]. Phát triển học thuyết của C.Ăngghen trong Thời đại Đế quốc chủ nghĩa và cách mạng vô sản, đặc biệt trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện thực, trên cơ sở quan niệm đúng và mới về giai cấp, V.Lênin đã bổ sung thêm những thuộc tính mới của giai cấp công nhân.Lênin, sự phân chia giai cấp trong xã hội phải dựa vào địa vị và sự khác nhau của các tập đoàn người trong quan hệ đối với chế độ sở hữu tư liệu sản xuất, sự khác nhau trong quan hệ đối với quản lý sản xuất và khác nhau trong quan hệ phân phối sản phẩm.
Trong tác phẩm “Sáng kiến vĩ đại”, V.Lênin đã đưa ra một định nghĩa mới về giai cấp, làm tiêu chuẩn để phân chia cơ cấu giai cấp - xã 13 hội, trên cơ sở đó có sự nhận thức đúng về giai cấp công nhân: “Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác, do chỗ các tập đoàn có địa vị khác nhau trong một chế độ kinh tế - xã hội nhất định” [25, 17-18]. Trên cơ sở quan niệm mới về giai cấp như vậy, trong nhiều tác phẩm của mình, như: tác phẩm “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Nga”, “Nhà nước và cách mạng”, “Kinh tế chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản”.Lênin đã khẳng định: sau khi cách mạng vô sản thành công giai cấp công nhân đã trở thành giai cấp cầm quyền. Địa vị kinh tế - xã hội của giai cấp công nhân đã hoàn toàn thay đổi, từ thân phận của người làm thuê, của giai cấp bị trị trở thành giai cấp thống trị về chính trị, thông qua đảng tiền phong của mình lãnh đạo toàn xã hội cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới. Theo cách định nghĩa của V.Lênin, giai cấp công nhân: “ Là giai cấp thống trị về chính trị, giai cấp lãnh đạo toàn xã hội trong cuộc đấu tranh lật đổ ách tư bản, trong sự nghiệp sáng tạo ra xã hội mới, trong toàn bộ cuộc đấu tranh để thủ tiêu hoàn toàn các giai cấp.
Xu hướng phát triển của giai cấp vô sản là đi tới chỗ tự thủ tiêu mình với tư cách là giai cấp vô sản” [25, 34].