Đảng Lãnh Đạo Quá Trình Bình Thường Hóa và Phát Triển Quan Hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1976-2006)

Luận án tiến sĩ phân tích quá trình bình thường hóa và phát triển quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ giai đoạn 1976 - 2006, nêu bật những thành tựu và thách thức.

• Tác giả: Nguyễn Anh Cường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Xanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Đảng Lãnh Đạo Quá Trình Bình Thường Hóa Và Phát Triển Quan Hệ Của Việt Nam Với Hoa Kỳ (1976 - 2006)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: QUÁ TRÌNH BÌNH THƯỜNG HÓA QUAN HỆ CỦA VIỆT NAM VỚI HOA KỲ (1976-1995)
• 1.1. Những đòi hỏi mới và quá trình cải thiện quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1976-1986)
• 1.1.1. Khái quát quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trước năm 1976
• 1.1.2. Bối cảnh lịch sử và những đòi hỏi mới trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ
• 1.1.3. Những nấc thang trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ
• 1.2. Thúc đẩy hợp tác tiến tới bình thường hóa quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1986-1995)
• 1.2.1. Những nhân tố đòi hỏi bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ
• 1.2.2. Chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam
• 1.2.3. Tiến trình bình thường hóa
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN QUAN HỆ CỦA VIỆT NAM VỚI HOA KỲ (1996-2006)
• 2.1. Chủ trương của Đảng trong phát triển quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ
• 2.1.1. Bối cảnh lịch sử
• 2.1.2. Chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam
• 2.2. Đẩy mạnh quan hệ nhiều mặt với Hoa Kỳ
• 2.2.1. Quan hệ chính trị, ngoại giao và an ninh, quốc phòng
• 2.2.2. Quan hệ kinh tế, thương mại, đầu tư và các lĩnh vực khác
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM LỊCH SỬ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Lịch Sử Quan Hệ Việt Nam Hoa Kỳ 1976 2006

Giai đoạn 1976-2006 đánh dấu một chương quan trọng trong lịch sử quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ, từ thù địch sau chiến tranh đến bình thường hóa quan hệ và hợp tác. Đây là quá trình phức tạp, đầy thách thức, nhưng cũng đầy nỗ lực từ cả hai phía. Chính sách đối ngoại của Việt Nam hướng đến hòa bình, độc lập, và phát triển, trong khi chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dần thay đổi dưới tác động của tình hình thế giới và lợi ích quốc gia. Thời kỳ hậu chiến tranh Việt Nam tạo ra nhiều rào cản, nhưng khát vọng hòa bình và phát triển đã thúc đẩy quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ tiến lên. Quá trình này chứng kiến vai trò quan trọng của các nhà lãnh đạo, các tổ chức, và các sự kiện quan trọng định hình tương lai quan hệ song phương. Giai đoạn này đặc biệt quan trọng trong việc kiến tạo nền tảng cho mối quan hệ đối tác toàn diện như ngày nay.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử và Thay Đổi Chính Sách Đối Ngoại

Sau năm 1975, quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ rơi vào bế tắc do những khác biệt về hệ tư tưởng và các vấn đề tồn đọng từ chiến tranh. Tuy nhiên, sự thay đổi của tình hình quốc tế, sự tan rã của Liên Xô, và sự trỗi dậy của các cường quốc mới buộc cả hai nước phải xem xét lại chính sách đối ngoại. Việt Nam thực hiện đường lối đổi mới, mở cửa, và đa phương hóa quan hệ, trong khi Hoa Kỳ nhận ra vai trò quan trọng của Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á. Theo tài liệu, “vào cuối thập kỷ 19 80 và đầu thập kỷ 19 90, chủ nghĩa xã hội hiện thực ở các nƣớc Đông Âu và Liên Xô dần tan rã và sụp đổ.”

1.2. Vai Trò của Các Cá Nhân và Tổ Chức trong Hòa Giải

Quá trình bình thường hóa quan hệ không chỉ là kết quả của những quyết định chính trị, mà còn là nỗ lực không mệt mỏi của nhiều cá nhân và tổ chức. Các cựu chiến binh Mỹ, các nhà hoạt động nhân quyền, và các tổ chức phi chính phủ đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đối thoại và hiểu biết lẫn nhau. Những nỗ lực này đã giúp xây dựng lòng tin và tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán chính thức giữa hai chính phủ. “Mỹ là một nƣớc bị ảnh hƣởng nặng nề trong quá khứ với Việ t Nam, do đó cuộc đấu tranh đi đến bình thƣờng hoá và thúc đẩy quan hệ Việt Nam với Mỹ gặp rất nhiều khó khăn.”

II. Thách Thức và Rào Cản Trong Bình Thường Hóa Quan Hệ

Quá trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ không hề suôn sẻ. Những vấn đề như MIA/POW, nhân quyền Việt Nam, và cấm vận kinh tế đã tạo ra những rào cản lớn. Sự khác biệt về hệ thống chính trị và văn hóa cũng gây khó khăn cho việc xây dựng lòng tin và hiểu biết lẫn nhau. Thời kỳ hậu chiến tranh Việt Nam vẫn để lại những vết sẹo sâu sắc, và việc vượt qua quá khứ đòi hỏi sự kiên nhẫn và nỗ lực từ cả hai phía. Mặc dù vậy, với đƣờng lối lãnh đạo đúng đắn của Đảng, Việt Nam đã từng bƣớc phá thế bao vây cấm vận của Mỹ, tích cực chủ động bình thƣờng hóa và mở rộn g quan h ệ Việt - Mỹ, làm Mỹ nhận thấy cần sớm hợp tác với Việt Nam.

2.1. Vấn Đề MIA POW Yếu Tố Nhân Đạo Quan Trọng

Vấn đề MIA/POW (Missing in Action/Prisoner of War) là một trong những ưu tiên hàng đầu của Hoa Kỳ trong quá trình bình thường hóa quan hệ. Việc tìm kiếm và xác định danh tính của những lính Mỹ mất tích trong chiến tranh là một yêu cầu chính trị và đạo đức quan trọng. Sự hợp tác của Việt Nam trong vấn đề này đã góp phần xây dựng lòng tin và tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán chính thức. “Năm 1978, Mỹ cấm vận toàn diện Việt Nam. Năm 1995, Việt Nam đã thành công trong chủ động bình thƣờng hoá quan hệ với Mỹ.”

2.2. Cấm Vận Kinh Tế và Tác Động Đến Việt Nam

Cấm vận kinh tế của Hoa Kỳ đối với Việt Nam gây ra những khó khăn lớn cho nền kinh tế Việt Nam. Việc hạn chế thương mại và đầu tư đã cản trở sự phát triển của Việt Nam và làm chậm quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, chính sách này cũng tạo động lực cho Việt Nam tự lực, tự cường và tìm kiếm các đối tác thương mại mới. “Với phƣơng châm đa phƣơng hoá, đa dạng ho á các quan hệ đối ngoại, muốn là bạn v ới tất cả các nƣớc vì hoà bình, độc lập và phát 3 triển, Việt Nam đã tranh thủ đƣợc c ác nƣớc trong cộng đồng quốc tế hợp tá c để xây dựng, phát triển nhằm đƣa Việt Nam hội nhập với khu vực và thế giới.”

III. Cách Việt Nam Bình Thường Hóa Quan Hệ Việt Mỹ 1986 1995

Từ năm 1986, Việt Nam thực hiện chính sách đổi mới toàn diện, mở cửa kinh tế, và chủ động hội nhập quốc tế. Đảng Cộng sản Việt Nam xác định bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ là một mục tiêu quan trọng trong chính sách đối ngoại. Chính sách này tạo điều kiện cho việc cải thiện quan hệ kinh tế, văn hóa, và chính trị giữa hai nước. Chính sách đối ngoại của Việt Nam đã tạo ra những thay đổi lớn, làm tiền đề cho quá trình hội nhập.

3.1. Đổi Mới Kinh Tế và Mở Cửa Thị Trường

Việc chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã tạo ra những cơ hội mới cho hợp tác kinh tế với Hoa Kỳ. Việt Nam đã thực hiện nhiều cải cách để thu hút đầu tư nước ngoài và mở rộng thương mại quốc tế. Những nỗ lực này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc đàm phán và ký kết các hiệp định thương mại quan trọng. “Năm 2001 hai bên bắt đầu thực hiện Hiệp định thƣơng mại Việt - Mỹ (BTA ).”

3.2. Chủ Động Tham Gia Các Tổ Chức Quốc Tế

Việt Nam tích cực tham gia các tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc, ASEAN, và APEC. Việc tham gia vào các diễn đàn đa phương này đã giúp Việt Nam tăng cường vị thế quốc tế và tạo ra những kênh đối thoại với Hoa Kỳ. Việt Nam đã sử dụng các diễn đàn này để thúc đẩy quan hệ đối ngoại và giải quyết các vấn đề song phương. “Năm 2006 quy chế thƣơng mại bình thƣờng vĩnh viễn (PNTR) của Mỹ với Việt Nam có hiệu lực.”

IV. Những Bước Tiến Quan Trọng Trong Quan Hệ Việt Mỹ 1995 2006

Giai đoạn 1995-2006 chứng kiến những bước tiến đáng kể trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Việc chính thức bình thường hóa quan hệ năm 1995 đã mở ra một kỷ nguyên mới trong quan hệ song phương. Các lĩnh vực hợp tác như kinh tế, thương mại, đầu tư, giáo dục, và an ninh đã được mở rộng và phát triển. Hai nước đã ký kết Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA), tạo điều kiện cho thương mại song phương tăng trưởng mạnh mẽ.

4.1. Hiệp Định Thương Mại Việt Nam Hoa Kỳ BTA

Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA) là một cột mốc quan trọng trong quan hệ kinh tế giữa hai nước. Hiệp định này đã giảm thuế quan và mở cửa thị trường cho hàng hóa và dịch vụ của cả hai bên. Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ đã tăng trưởng nhanh chóng sau khi BTA có hiệu lực. Việc ký kết BTA đã giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng hơn vào nền kinh tế thế giới. Theo tài liệu, “Sự tiến triển liên tục trong quan hệ giữa hai nƣớc đã góp phần khẳng định và nâng cao vị thế cũng nhƣ uy tín của Việt Nam trên trƣờng quốc tế, tạo điều kiện để Việ t Nam giải quyết tốt hơn một bƣớc nữa trong tiến trình hội nhập với thế giới.”

4.2. Hợp Tác An Ninh và Quốc Phòng

Quan hệ an ninh Việt Nam - Hoa Kỳ bắt đầu phát triển trong giai đoạn này, đặc biệt trong các lĩnh vực như chống khủng bố, an ninh biển, và khắc phục hậu quả chiến tranh. Hai nước đã tổ chức các cuộc tập trận chung và trao đổi thông tin tình báo. Sự hợp tác này góp phần tăng cường an ninh khu vực và thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược giữa hai nước.

V. Tác Động Bình Thường Hóa Quan Hệ Việt Mỹ Đến Việt Nam

Tác động của bình thường hóa quan hệ đối với Việt Nam là vô cùng to lớn. Việc dỡ bỏ cấm vận kinh tế đã tạo điều kiện cho Việt Nam thu hút đầu tư nước ngoài và mở rộng thương mại quốc tế. Quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ phát triển mạnh mẽ, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống của người dân. “Khó khăn và trở ngạ i không chỉ là đặc thù của quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ , mà trong bất cứ mối quan hệ nào, sự tồn tại của mâu thuẫn là không thể tránh khỏi, cho dù đấy là quan hệ đồng minh hay quan hệ đối tác.” Nghiên cứu một cách hệ thống toàn diện quá trình bình thƣờng hóa , phát triển quan hệ hợp tác hai nƣớc Việt Nam - Hoa Kỳ dƣới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam là một việc làm cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn.

5.1. Thu Hút Đầu Tư và Phát Triển Kinh Tế

Đầu tư Hoa Kỳ tại Việt Nam tăng mạnh sau khi quan hệ được bình thường hóa. Các công ty Mỹ đã đầu tư vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ sản xuất, dịch vụ, đến công nghệ cao. Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ cũng tăng trưởng vượt bậc, đưa Hoa Kỳ trở thành một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam.

5.2. Nâng Cao Vị Thế và Uy Tín Quốc Tế

Bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ đã giúp Việt Nam nâng cao vị thế và uy tín trên trường quốc tế. Việt Nam đã trở thành một thành viên tích cực của cộng đồng quốc tế và đóng góp vào việc giải quyết các vấn đề toàn cầu. “Qua đó, làm sáng tỏ những chủ trƣơng đúng đắn, sáng tạo của Đảng, những khó khăn hạn chế trong q uan hệ giữa hai nƣớc, góp phần tiếp tục hoàn thiện phƣơng sách trong quan hệ với Hoa Kỳ; rút ra những kinh nghiệm bƣớc đầu trong việc đẩy mạnh quan hệ với đối tác Mỹ , góp phần thúc đẩy sự hội nhập của Việt Nam vào khu vực và thế giới.”

VI. Kết Luận Tương Lai Quan Hệ Việt Nam Hoa Kỳ Sau 2006

Giai đoạn 1976-2006 là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ, đặt nền móng cho mối quan hệ đối tác toàn diện ngày nay. Những bài học kinh nghiệm từ quá trình bình thường hóa quan hệ vẫn còn giá trị trong việc xây dựng và phát triển quan hệ song phương trong tương lai. Hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ tiếp tục được mở rộng và làm sâu sắc hơn trong nhiều lĩnh vực, mang lại lợi ích cho cả hai nước và góp phần vào hòa bình, ổn định, và phát triển trong khu vực.

6.1. Tiếp Tục Củng Cố Quan Hệ Đối Tác Chiến Lược

Hai nước cần tiếp tục củng cố quan hệ đối tác chiến lược thông qua tăng cường đối thoại, hợp tác, và xây dựng lòng tin. Cần giải quyết các vấn đề còn tồn đọng và khai thác các cơ hội hợp tác mới. Đồng thời, cần tôn trọng độc lập, chủ quyền, và thể chế chính trị của nhau.

6.2. Thúc Đẩy Hợp Tác Trong Các Lĩnh Vực Mới

Cần thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực mới như biến đổi khí hậu, năng lượng tái tạo, y tế, và giáo dục. Việt Nam và Hoa Kỳ có thể hợp tác để giải quyết các thách thức toàn cầu và đóng góp vào sự phát triển bền vững của thế giới. Các lãnh đạo tiếp tục tìm hiểu, sáng tạo ra các phương hướng mới trong quan hệ đối ngoại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Đảng lãnh đạo quá trình bình thường hóa và phát triển quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1976-2006)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Anh Cường thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phạm Xanh (bảo vệ năm 2012, mã số chuyên ngành: 62 22 56 01 - Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam). Luận án có dung lượng gồm 18 trang mở đầu, 156 trang nội dung chính (3 chương), 4 trang kết luận, 28 trang tài liệu tham khảo và 76 trang phụ lục.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vào cuối thập kỷ 1980 và đầu thập kỷ 1990, hệ thống chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên Xô tan rã, trật tự hai cực Xô - Mỹ chấm dứt, mở ra thời kỳ chuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới và quốc tế hóa nền kinh tế. Hoa Kỳ là quốc gia có nền kinh tế lớn, thị trường tiêu thụ rộng và tiềm lực vượt trội về vốn, công nghệ, quản lý. Về phía Việt Nam, công cuộc đổi mới từ năm 1986 đặt ra yêu cầu đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại nhằm phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi quá khứ chiến tranh, khác biệt về chế độ chính trị và chính sách cấm vận toàn diện mà Washington áp đặt từ năm 1978. Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, Việt Nam từng bước phá vỡ thế bao vây cấm vận, tiến tới bình thường hóa quan hệ ngoại giao vào năm 1995, ký kết và thực thi Hiệp định Thương mại song phương (BTA) năm 2001, và đạt được Quy chế thương mại bình thường vĩnh viễn (PNTR) vào năm 2006.

Văn bản luận án khẳng định khoảng trống nghiên cứu: Mặc dù đã có nhiều công trình đề cập đến quan hệ ngoại giao, kinh tế, quân sự giữa hai nước, nhưng chưa có công trình nào công bố và đề cập một cách hệ thống, cơ bản, toàn diện, trực tiếp về sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong tiến trình bình thường hóa và phát triển quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trong suốt 30 năm (1976-2006).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu được xác định theo 4 nội dung:

1. Làm rõ vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong quá trình bình thường hóa và phát triển quan hệ giữa Việt Nam với Hoa Kỳ.
2. Tập trung làm rõ quá trình bình thường hóa và phát triển quan hệ hai nước trong thời gian từ năm 1976 đến năm 2006.
3. Chỉ ra những thành tựu và hạn chế trong quá trình bình thường hóa cũng như trong thời gian phát triển quan hệ giữa hai nước.
4. Rút ra một số kinh nghiệm trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng đối với việc thiết lập và đẩy mạnh quan hệ với Hoa Kỳ.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm 3 điểm:

1. Trình bày các diễn biến trong quan hệ Việt Nam với Hoa Kỳ.
2. Phân tích những nhận thức, chủ trương và đường lối của Đảng trong các thời kỳ đã từng bước tác động đến quá trình bình thường hóa và đẩy mạnh hợp tác giữa hai nước.
3. Tổng hợp, thống kê, phân tích những biểu hiện, thành tựu và hạn chế trong quan hệ hai nước để rút ra một số nhận xét và kinh nghiệm trong lãnh đạo và chỉ đạo của Đảng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Bối cảnh quốc tế và trong nước; chủ trương, đường lối của Đảng; chính sách, động thái của Hoa Kỳ; thành tựu, hạn chế và kinh nghiệm lãnh đạo của Đảng trong tiến trình quan hệ song phương.
• Phạm vi không gian: Quan hệ giữa nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Hợp chúng quốc Hoa Kỳ.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1976 (thời điểm thống nhất đất nước về mặt Nhà nước và Đại hội IV của Đảng) đến năm 2006 (thời điểm Hoa Kỳ thông qua PNTR với Việt Nam vào tháng 12/2006, đánh dấu việc bình thường hóa hoàn toàn về mặt kinh tế).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các nhóm chủ đề chính:

Nhóm công trình về ngoại giao và chiến lược quốc tế

• Olivrer Babson (2002): "WWS Case Study, Diplomacy of Isolation United States Unilateral Sanctions Policy and Vietnam 1975-1995" phân tích chính sách cấm vận và tính toán cân bằng chiến lược của Mỹ đối với Liên Xô và Trung Quốc.
• Viện nghiên cứu chiến lược và khoa học công an (2002): Cuốn "Việt Nam trong chính sách ngoại giao của Mỹ 'Một chiến lược cho sự cân bằng ở Đông Nam Á'" cung cấp thông tin về bối cảnh hoạch định chính sách của Mỹ từ tháng 4/1975 đến tháng 7/1990.
• Trần Nam Tiến (Luận án Tiến sĩ Lịch sử): "Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ (1995-2005)" phản ánh chi tiết hoạt động ngoại giao nhà nước trong giai đoạn 10 năm sau bình thường hóa nhưng chưa phân tích sâu sự phát triển tư duy đối ngoại của Đảng.
• Lê Bá Thuyên (1994, Luận án): "Chiến lược toàn cầu của Mỹ và tác động của nó trong quan hệ quốc tế hiện nay" làm rõ sự điều chỉnh chính sách của Mỹ từ sau 1975 đến 1994.
• Lê Khương Thùy (2003): "Chính sách của Hoa Kỳ đối với ASEAN trong và sau chiến tranh lạnh" phân tích quan hệ giữa Mỹ và các nước Đông Nam Á.
• Trần Bá Khoa (2000): "Tìm hiểu những thay đổi lớn trong chiến lược quân sự của Mỹ" nêu bật mục tiêu địa chính trị của Washington tại Đông Á - Thái Bình Dương.
• Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Thị Quế, Nguyễn Thị Lệ (2007): "Chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ với Đông Nam Á sau chiến tranh lạnh".
• The Asia Foundation (2003, 2004): Các kỷ yếu "Dialogue on U.S - Vietnam Relation Domestic dimensions" và "Dialogue on U.S - Vietnam Relation Global and Regional influence" khảo sát tác động từ thể chế nội bộ và nhân tố Trung Quốc.
• Mark E. Manyin (2008): Báo cáo "U.S - Vietnam Relation: Background and Issues for Congress" tổng hợp diễn biến quan hệ từ năm 1975 đến 2008 phục vụ Quốc hội Mỹ.
• Nguyễn Vũ Tùng (2007): "Khuôn khổ quan hệ đối tác của Việt Nam" làm rõ tiêu chí đối tác xác lập vào tháng 6/2005.

Nhóm công trình về kinh tế, thương mại và pháp luật

• Đỗ Đức Định (2000): "Quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ" (NXB Thế Giới) phân tích 3 giai đoạn: 1954-1975, 1975-1995 và từ 1995, tập trung vào thương mại, đầu tư và hệ thống luật cấm vận.
• Nguyễn Thiết Sơn (2004): "Việt Nam - Hoa Kỳ quan hệ thương mại và đầu tư" và cuốn "Nước Mỹ năm đầu thế kỷ XXI" (2002).
• GS. Nguyễn Quang Thái (2009): Bài viết "Quan hệ với Hoa Kỳ cần được coi là một trụ cột của chính sách đối ngoại" tại hội thảo của Viện Khoa học xã hội Việt Nam và Viện Nghiên cứu châu Mỹ.
• Đỗ Lộc Diệp (chủ biên, 1998): "Hoa Kỳ xu hướng chiến lược kinh tế kể từ kết thúc chiến tranh lạnh".
• Hà Văn Hội (2004, Luận án): "Chính sách thương mại của Mỹ đối với khu vực Châu Á - Thái Bình Dương trong những năm 1990".
• Bộ Ngoại giao - Học viện Quan hệ quốc tế (2001): "Quan hệ kinh tế của Mỹ và Nhật Bản với Việt Nam từ năm 1995 đến nay".
• Đào Trí Úc (chủ biên, 2002): "Bước đầu tìm hiểu pháp luật thương mại Mỹ".
• Lê Văn Sang, Trần Quang Lân, Đào Lê Minh (đồng chủ biên, 2002): "Chiến lược và quan hệ kinh tế Mỹ - EU - Nhật Bản thế kỷ XXI".
• Trung tâm thông tin tư liệu - Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (1999): Báo cáo nghiên cứu tác động của quy chế tối huệ quốc (MFN).

Nhóm công trình về an ninh, "diễn biến hòa bình" và nhân quyền

• Nguyễn Anh Lân: Cuốn "Chiến lược diễn biến hòa bình của đế quốc Mỹ và các thế lực phản động quốc tế chống chủ nghĩa xã hội và chống Việt Nam xã hội chủ nghĩa" (Tổng cục II - Bộ Quốc phòng).
• Tổng cục Chính trị - Thư viện Quân đội (2002): Tập chuyên đề "Chiến lược diễn biến hòa bình của Mỹ đối với Việt Nam trong giai đoạn hiện nay".
• Tổng cục Chính trị (2002): Cuốn "Mỹ sử dụng 'ngoại giao nhân quyền' trong quan hệ với Việt Nam và một số giải pháp chống 'ngoại giao nhân quyền'".

Nhóm công trình về sự lãnh đạo của Đảng và ngoại giao Việt Nam

• Trình Mưu, Nguyễn Thế Lực, Nguyễn Hoàng Giáp (đồng chủ biên, 2005): "Quá trình triển khai thực hiện chính sách đối ngoại của Đại hội IX Đảng Cộng sản Việt Nam", gồm các bài viết của Hồ Châu, Nguyễn Hoàng Giáp, Hà Mỹ Hương.
• Vũ Quang Vinh (2000, Luận án Tiến sĩ Lịch sử): "Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo hoạt động đối ngoại thời kỳ 1986 - 1996" tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
• Ngô Đức Thắng (2000): Đề tài cấp Bộ "Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế".
• Viện Thông tin khoa học (1996): "Tổng luận phân tích: Công tác đối ngoại từ Đại hội VII của Đảng đến nay quan điểm - chính sách và thành tựu".
• Nguyễn Đình Bin (chủ biên, 2002): "Ngoại giao Việt Nam 1945-2000" (NXB Chính trị Quốc gia).
• An Mạnh Tuấn (chủ nhiệm, 1998): Kỷ yếu đề tài cấp Bộ "Hợp tác và đấu tranh trong quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ hiện nay".
• Nguyễn Mại (chủ biên, 2008): "Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ hướng về phía trước".
• Các bài nghiên cứu chuyên sâu của Steven Robinson (1998), Nguyễn Điền (1997), Nguyễn Hữu Cát (1997), Phạm Hồng Tiến (2000), Trần Đình Vượng (2000), Allan E. Goodman (1994), Bùi Thanh Sơn (1994), Merle Ratner (1992), Vũ Thị Thu Giang (2010), Alan K. Sutter (1989), Robert G. Sutter (1993).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả nhận xét các tài liệu trên tiếp cận quan hệ hai nước theo từng lát cắt thời gian ngắn hoặc từng lĩnh vực chuyên biệt. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: Đặt vai trò lãnh đạo và sự chuyển biến tư duy đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam vào vị trí trung tâm, khảo sát tiến trình từ đối đầu, cấm vận đến bình thường hóa và phát triển toàn diện trong khung thời gian 30 năm (1976-2006).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Thế giới quan và phương pháp luận: Dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các quan điểm phương pháp luận của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đối ngoại và đấu tranh ngoại giao.
• Các khái niệm công cụ xác định trong văn bản:
  • Đảng lãnh đạo: Việc Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra chủ trương, đường lối và chỉ đạo các cơ quan Nhà nước tổ chức thực hiện đường lối đối ngoại, bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc.
  • Quá trình bình thường hóa: Các giai đoạn lịch sử cụ thể nhằm từng bước tháo gỡ rào cản, dỡ bỏ lệnh cấm vận và thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức giữa hai quốc gia.
  • Phát triển quan hệ: Sự chỉ đạo của Đảng nhằm mở rộng, nâng cấp hợp tác song phương trên nhiều lĩnh vực (chính trị, kinh tế, an ninh, văn hóa, khoa học) sau khi đã bình thường hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án thuộc chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, tiếp cận theo hướng định tính lịch sử:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện các sự kiện ngoại giao, chủ trương của Đảng và hành động của Hoa Kỳ theo đúng trình tự thời gian và bối cảnh lịch sử cụ thể.
• Phương pháp lôgic: Phân tích, khái quát bản chất của tiến trình điều chỉnh đường lối đối ngoại, tìm ra mối liên hệ nhân quả giữa bối cảnh quốc tế và các quyết sách chính trị.
• Phương pháp bổ trợ: Phân tích văn bản chính trị, tổng hợp tư liệu, thống kê lịch sử và so sánh lịch sử.

Nguồn tư liệu

1. Văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam (Văn kiện các kỳ Đại hội IV, V, VI, VII, VIII, IX, X; các nghị quyết Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị) và bài viết của các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Bộ Ngoại giao (Phạm Văn Đồng, Võ Văn Kiệt, Trần Đức Lương, Nguyễn Cơ Thạch, Phan Hiền, Lê Mai).
2. Tài liệu chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ: Các văn bản luật của Quốc hội Mỹ, báo cáo phân tích, sách xuất bản và phát biểu của các Tổng thống Gerald Ford, Jimmy Carter, Ronald Reagan, George H.W. Bush, Bill Clinton, George W. Bush.
3. Các công trình nghiên cứu, kỷ yếu hội thảo khoa học trong và ngoài nước; các tài liệu chuyên khảo của Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Viện Lịch sử Quân sự và Thông tấn xã Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Đảng lãnh đạo quá trình bình thường hóa quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1976 - 1995)

Khái quát quan hệ trước năm 1976 và bối cảnh sau năm 1975

Văn bản điểm lại các mốc tiếp xúc lịch sử từ năm 1787 (cuộc gặp giữa Hoàng tử Cảnh và Thomas Jefferson tại Paris); chuyến tàu buôn Fame của thuyền trưởng Jeremind Briggs ghé cảng Đà Nẵng năm 1802; các chuyến công du của Edmund Roberts năm 1832 và 1835; vụ việc tàu Constitution năm 1845; sứ mệnh ngoại giao của Bùi Viện năm 1873. Trong giai đoạn 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ động hợp tác với cơ quan OSS và gửi nhiều công hàm tới Tổng thống Harry Truman nhằm thiết lập quan hệ nhưng không được đáp lại. Sau năm 1947, Hoa Kỳ triển khai các chiến lược ngăn chặn, trả đũa ồ ạt, phản ứng linh hoạt và học thuyết Nixon tại Việt Nam. Đỉnh điểm năm 1969, quân số Mỹ ở châu Á - Thái Bình Dương lên tới 90 vạn quân với 230 căn cứ, chi phí quân sự đạt 81,2 tỉ USD (chiếm hơn 40% ngân sách Mỹ).

Chỉ tiêu thống kê sau chiến tranh tại Việt Nam	Số lượng / Mức độ thiệt hại
Số người thiệt mạng và thương tật trên cả nước	Hàng triệu người chết; khoảng 6 triệu người tàn tật, nhiễm chất độc hại
Đô thị miền Bắc bị phá hủy hoàn toàn	12 thị xã và 51 thị trấn
Xã miền Bắc bị đánh phá	4.000 / 5.788 xã (trong đó 30 xã bị san phẳng hoàn toàn)
Cơ sở hạ tầng công nghiệp, giao thông miền Bắc	Toàn bộ khu công nghiệp, nhà máy điện, đường sắt, 100% cầu cảng bị đánh phá
Nông nghiệp và thủy lợi miền Bắc	1.600 công trình thủy lợi hư hại; 40.000 trâu bò bị giết hại
Cơ sở giáo dục, y tế miền Bắc	3.000 trường học, 350 bệnh viện bị đánh phá (10 bệnh viện bị san phẳng)

Chỉ tiêu kinh tế của Hoa Kỳ giai đoạn 1973 - 1989	Số liệu ghi nhận trong văn bản
Suy giảm sản xuất công nghiệp và GNP thời kỳ suy thoái	Sản xuất công nghiệp giảm 13,8%; GNP sụt giảm 7,8%
Tỷ lệ lạm phát kinh tế Mỹ	9% (1973), 12% (1974), 40% (1976), 14% (1980)
Số lượng người thất nghiệp tại Mỹ	6,5 triệu người năm 1978 (giai đoạn 1974-1975 có lúc lên tới 8,5 triệu người)
Tỷ trọng kinh tế Mỹ trong tổng sản phẩm thế giới	Chiếm gần 40% (1945-1950), giảm xuống còn 23% vào cuối thập niên 1980
Quy mô nợ nước ngoài của Hoa Kỳ	263 tỉ USD năm 1988, tăng lên 285 tỉ USD năm 1989

Diễn biến quan hệ giai đoạn 1976 - 1986

Đại hội IV của Đảng (12/1976) xác định chủ trương sẵn sàng thiết lập quan hệ bình thường với tất cả các nước trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và cùng có lợi. Ngày 15/5/1975, Hoa Kỳ áp đặt lệnh cấm vận toàn diện và 3 lần phủ quyết Việt Nam gia nhập Liên Hợp Quốc (1975-1976). Dưới thời Tổng thống Jimmy Carter, kế hoạch bình thường hóa 3 điểm được đưa ra; phái đoàn Leonard Woodcock đến Hà Nội vào tháng 3/1977. Ngày 20/9/1977, Việt Nam chính thức gia nhập Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, Quốc hội Mỹ đã thông qua điều khoản ngăn cấm viện trợ, bác bỏ cam kết 3,25 tỷ USD tái thiết của cựu Tổng thống Nixon.

Từ năm 1978, Việt Nam chủ động bỏ điều kiện ràng buộc về viện trợ tái thiết trong đàm phán (phát biểu của Thứ trưởng Phan Hiền tháng 7/1978). Tuy nhiên, quan hệ xấu đi do Hoa Kỳ trục xuất Đại sứ Đinh Bá Thi (2/1978), xung đột biên giới Tây Nam, việc Việt Nam ký Hiệp ước hữu nghị với Liên Xô (11/1978) và Mỹ bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc (10/1978). Trong giai đoạn 1979-1986, Washington liên kết với ASEAN thực thi chính sách bao vây cấm vận, gắn vấn đề bình thường hóa với việc rút quân khỏi Campuchia và vấn đề tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích (POW/MIA). Phía Việt Nam nhất quán coi MIA là vấn đề nhân đạo và tiến hành nhiều đợt trao trả.

Năm thực hiện	Số lượng hài cốt và tang vật MIA trao trả cho Hoa Kỳ
Tháng 3/1977	Trao trả hài cốt của 11 binh sĩ Mỹ
Năm 1983	Trao trả 92 hài cốt và 9 tang vật (không có hài cốt)
Năm 1984	Trao trả 5 hài cốt lính Mỹ
Năm 1985	Trao trả 32 trường hợp (26 trường hợp có hài cốt, 6 trường hợp không có hài cốt)

Năm 1985, Việt Nam cam kết nỗ lực giải quyết vấn đề MIA trong 2 năm, đón tiếp các đoàn nghị sĩ và quan chức ngoại giao - quốc phòng Mỹ (tháng 1/1986), đồng thời tạo điều kiện cho phóng viên truyền hình và đoàn 80 doanh nhân Mỹ sang khảo sát thực địa.

Thúc đẩy hợp tác tiến tới bình thường hóa (1986 - 1995)

Hoa Kỳ áp dụng nhiều công cụ pháp lý cấm vận chống Việt Nam: Luật mở rộng các hiệp định thương mại (TAEA 1951), Quy chế kiểm soát tài sản nước ngoài (FACR), Tu chính án Jackson - Vanik (1974), xếp Việt Nam vào "Nhóm Z" (cấm toàn bộ xuất khẩu từ Mỹ). Từ Đại hội VI (1986), Đảng lãnh đạo công cuộc Đổi mới, tháo gỡ khó khăn kinh tế:

Sản phẩm công nghiệp Việt Nam	Tốc độ tăng trưởng / Sản lượng ghi nhận (1986 - 1990)
Điện, xi măng, thiếc	Tăng bình quân 10 - 11% mỗi năm
Thép	Tăng bình quân 8% mỗi năm
Dầu thô khai thác	Tăng từ 40.000 tấn (năm 1986) lên 2,7 triệu tấn (năm 1990)

Việc Việt Nam rút toàn bộ quân tình nguyện khỏi Campuchia (1989), ký Hiệp định Paris về Campuchia (1991) cùng những nỗ lực phối hợp khai quật MIA đã từng bước tháo gỡ các điều kiện của Mỹ. Tháng 2/1994, Tổng thống Bill Clinton tuyên bố bãi bỏ lệnh cấm vận thương mại đối với Việt Nam. Ngày 11/7/1995 (giờ Washington, tức 12/7/1995 giờ Hà Nội), hai nước chính thức tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại giao.

---

Chương 2. Đảng lãnh đạo phát triển quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1996 - 2006)

Chủ trương của Đảng qua các kỳ Đại hội

• Đại hội VIII (1996): Đề ra định hướng đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, mở rộng hợp tác với các nước lớn, từng bước xây dựng lòng tin chính trị với Hoa Kỳ.
• Đại hội IX (2001) và Nghị quyết Trung ương 8 khóa IX (2003): Xác định rõ khái niệm "đối tác" và "đối tượng", chủ trương chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, coi trọng quan hệ với các nước thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
• Đại hội X (2006): Khẳng định đường lối đưa các mối quan hệ quốc tế đã được thiết lập đi vào chiều sâu, ổn định và bền vững.

Đẩy mạnh quan hệ chính trị, ngoại giao và an ninh, quốc phòng

• Ngoại giao cấp cao: Tổng thống Bill Clinton thăm chính thức Việt Nam (11/2000). Tháng 6/2005, Thủ tướng Phan Văn Khải thăm chính thức Hoa Kỳ, hai bên ra Tuyên bố chung xác lập khuôn khổ quan hệ đối tác xây dựng, hữu nghị, hợp tác nhiều mặt trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi. Tháng 11/2006, Tổng thống George W. Bush thăm Việt Nam nhân dịp Hội nghị Thượng đỉnh APEC tại Hà Nội.
• Hợp tác an ninh và nhân đạo: Phối hợp giải quyết hậu quả chiến tranh (chất độc da cam/dioxin, rà phá bom mìn, tiếp tục tìm kiếm MIA); triển khai các cuộc đối thoại nhân quyền định kỳ nhằm thu hẹp bất đồng; hợp tác chống khủng bố và tội phạm xuyên quốc gia sau sự kiện 11/9/2001.

Đẩy mạnh quan hệ kinh tế, thương mại, đầu tư

• Hiệp định Thương mại song phương (BTA): Ký kết ngày 13/7/2000 tại Washington và chính thức có hiệu lực từ ngày 10/12/2001. BTA mở đường cho hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường Mỹ với mức thuế suất giảm từ mức trung bình 40% xuống còn 3-4%.
• Quy chế thương mại bình thường vĩnh viễn (PNTR): Tháng 12/2006, Quốc hội Hoa Kỳ chính thức thông qua áp dụng PNTR đối với Việt Nam, chấm dứt cơ chế xem xét gia hạn MFN hàng năm theo Tu chính án Jackson-Vanik, tạo điều kiện quyết định để Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào đầu năm 2007.
• Khoa học, giáo dục và y tế: Thành lập Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF), thúc đẩy trao đổi học thuật, hợp tác y tế phòng chống dịch bệnh và xử lý môi trường.

---

Chương 3. Một số nhận xét và kinh nghiệm lịch sử

Nhận xét chung

• Thành tựu: Đảng đã lãnh đạo phá vỡ hoàn toàn thế bao vây cấm vận, chuyển quan hệ từ cựu thù thành đối tác; tạo lập môi trường quốc tế hòa bình để phát triển kinh tế; giữ vững định hướng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
• Hạn chế và trở ngại: Tồn tại sự khác biệt căn bản về hệ thống chính trị và ý thức hệ; Hoa Kỳ vẫn sử dụng chiêu bài "dân chủ", "nhân quyền", "tôn giáo" để can thiệp vào công việc nội bộ; các tranh chấp thương mại (vụ kiện chống bán phá giá cá tra, cá basa, tôm) và rào cản kỹ thuật gây khó khăn cho doanh nghiệp Việt Nam.

Bài học kinh nghiệm lịch sử

1. Kiên định nguyên tắc độc lập, tự chủ: Giữ vững độc lập, chủ quyền quốc gia và định hướng xã hội chủ nghĩa trong mọi tình huống, lấy lợi ích quốc gia - dân tộc làm mục tiêu tối cao.
2. Nắm bắt thời cơ và dự báo chiến lược: Đánh giá đúng xu thế vận động của bối cảnh quốc tế và những điều chỉnh chiến lược của các nước lớn để kịp thời đưa ra quyết sách phù hợp.
3. Vận dụng sách lược ngoại giao linh hoạt: Thực hiện phương châm "dĩ bất biến, ứng vạn biến", kết hợp giữa kiên định nguyên tắc chiến lược với sự linh hoạt, mềm dẻo về mặt sách lược.
4. Xử lý đúng đắn mối quan hệ giữa hợp tác và đấu tranh: Vừa hợp tác trên các lĩnh vực có lợi ích chung, vừa kiên quyết đấu tranh chống các hành vi xâm phạm chủ quyền, can thiệp nội bộ hoặc áp đặt điều kiện chính trị.
5. Giải quyết vấn đề lịch sử bằng tinh thần nhân đạo: Chủ động hợp tác giải quyết vấn đề POW/MIA và hậu quả chiến tranh nhằm xây dựng lòng tin, tạo cầu nối thúc đẩy quan hệ chính trị - kinh tế.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Làm rõ một cách hệ thống sự phát triển trong tư duy đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Hoa Kỳ từ thời kỳ đấu tranh chống bao vây cấm vận sang thời kỳ bình thường hóa và hội nhập kinh tế quốc tế.
• Hệ thống hóa các quan điểm chỉ đạo của Đảng về việc xử lý mối quan hệ với một nước lớn tư bản chủ nghĩa, làm sáng tỏ lý luận về đối tác - đối tượng trong điều kiện toàn cầu hóa.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Dựng lại toàn diện tiến trình lịch sử 30 năm (1976-2006) quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ dưới sự lãnh đạo của Đảng, từ các cuộc tiếp xúc ban đầu, các vòng đàm phán tháo gỡ cấm vận đến việc ký kết BTA và thông qua PNTR.
• Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử có căn cứ khoa học phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và Lịch sử Ngoại giao Việt Nam.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Tiếp tục hoàn thiện phương sách đối ngoại với Hoa Kỳ, tăng cường nghiên cứu hệ thống pháp luật, cơ chế vận hành chính sách của Quốc hội và Chính phủ Mỹ.
• Tận dụng tối đa các khuôn khổ kinh tế đã ký kết để mở rộng thị trường, đồng thời nâng cao năng lực pháp lý cho các cơ quan và doanh nghiệp nhằm phòng ngừa rủi ro tranh chấp thương mại.
• Duy trì đối thoại thẳng thắn về các vấn đề còn bất đồng (nhân quyền, tôn giáo) trên nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án dừng mốc khảo sát ở thời điểm tháng 12/2006 khi Quốc hội Mỹ thông qua PNTR và Việt Nam chuẩn bị gia nhập WTO. Do đó, các bước phát triển quan hệ sau năm 2006 (như khuôn khổ Đối tác toàn diện năm 2013) chưa được phản ánh trong công trình này.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng đối với quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trong giai đoạn từ sau năm 2006 đến nay, tập trung vào việc triển khai các cơ chế hợp tác an ninh biển, chuỗi cung ứng công nghệ và ứng phó với các biến động địa chính trị khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên thuộc các chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Lịch sử Thế giới, Quan hệ Quốc tế, Chính trị học; cán bộ làm công tác nghiên cứu chiến lược và hoạch định chính sách đối ngoại.
• Nội dung tham khảo:
  • Chương 1 là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu về nghệ thuật đàm phán ngoại giao, quy trình tháo gỡ cấm vận và cách thức giải quyết vấn đề nhân đạo hậu chiến (POW/MIA).
  • Chương 2 cung cấp cứ liệu cho các nghiên cứu về đàm phán hiệp định thương mại song phương (BTA), quy chế PNTR và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.
  • Chương 3 cung cấp luận cứ lịch sử về phương pháp kết hợp "hợp tác và đấu tranh" trong quan hệ quốc tế của Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả luận án lựa chọn mốc thời gian nghiên cứu từ năm 1976 đến năm 2006?

Năm 1976 là thời điểm đánh dấu sự thống nhất đất nước về mặt Nhà nước tại Việt Nam và Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng được tổ chức, lãnh đạo xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước. Năm 2006 là thời điểm Quốc hội Hoa Kỳ phê chuẩn áp dụng Quy chế thương mại bình thường vĩnh viễn (PNTR) cho Việt Nam vào tháng 12/2006, đánh dấu việc quan hệ kinh tế giữa hai quốc gia chính thức được bình thường hóa hoàn toàn.

2. Những công cụ pháp lý cấm vận chủ yếu nào đã được Hoa Kỳ áp đặt đối với Việt Nam sau năm 1975?

Hoa Kỳ áp dụng hệ thống cấm vận dựa trên các văn bản pháp luật:

• Luật mở rộng các hiệp định thương mại (TAEA 1951) không cấp quy chế MFN cho các nước cộng sản.
• Quy chế kiểm soát các tài sản nước ngoài (FACR) phong tỏa tài sản tài chính của Việt Nam.
• Tu chính án Jackson - Vanik (1974) ràng buộc quy chế thương mại với vấn đề tự do xuất cảnh.
• Xếp Việt Nam vào "Nhóm Z" chịu lệnh cấm vận xuất khẩu toàn diện và gây sức ép lên các tổ chức tài chính quốc tế (WB, IMF, ADB) nhằm ngăn chặn các khoản vay tái thiết kinh tế.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam đã thực hiện quan điểm chỉ đạo như thế nào đối với vấn đề POW/MIA trong giai đoạn 1976 - 1986?

Đảng chủ trương tách bạch vấn đề bình thường hóa quan hệ (vấn đề chính trị) với vấn đề tìm kiếm lính Mỹ mất tích POW/MIA (vấn đề nhân đạo). Việt Nam nhất quán coi MIA là hoạt động nhân đạo xuất phát từ truyền thống dân tộc, duy trì cơ quan chuyên trách tìm kiếm thuộc Bộ Quốc phòng từ năm 1981, trao trả hàng chục đợt hài cốt lính Mỹ và cho phép chuyên viên Mỹ tham gia khảo sát thực địa mà không đặt điều kiện chính trị đi kèm.

4. Mốc xác lập khuôn khổ quan hệ đối tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong giai đoạn nghiên cứu diễn ra vào thời điểm nào?

Tháng 6/2005, trong chuyến thăm chính thức Hoa Kỳ của Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải, hai bên đã ra Tuyên bố chung chính thức xác lập khuôn khổ quan hệ mới: "Quan hệ đối tác xây dựng, hữu nghị, hợp tác nhiều mặt trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi".

5. Những bài học kinh nghiệm lịch sử lớn nhất được luận án đúc kết là gì?

Luận án đúc kết 5 bài học kinh nghiệm: Giữ vững độc lập tự chủ và kiên định mục tiêu xã hội chủ nghĩa; nắm bắt xu thế thời đại để có quyết sách ngoại giao kịp thời; vận dụng sách lược linh hoạt "dĩ bất biến, ứng vạn biến"; xử lý hài hòa mối quan hệ giữa hợp tác và đấu tranh; chủ động giải quyết các di sản chiến tranh bằng tinh thần nhân đạo nhằm tạo nền tảng xây dựng lòng tin song phương.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Anh Cường đã phục dựng có hệ thống và toàn diện tiến trình Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo công tác đối ngoại với Hoa Kỳ trong giai đoạn 1976 - 2006. Công trình làm rõ các giai đoạn chuyển biến từ đối đầu, vượt qua bao vây cấm vận tiến tới bình thường hóa quan hệ năm 1995 và mở rộng hợp tác toàn diện về kinh tế, chính trị đến năm 2006. Các luận điểm, số liệu lịch sử và 5 bài học kinh nghiệm được luận án tổng kết là nguồn tư liệu có giá trị khoa học cho việc nghiên cứu lịch sử Đảng và công tác đối ngoại của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu (18 trang), Kết luận (4 trang), Mục lục (3 trang), Danh mục công trình của tác giả liên quan đến đề tài của luận án (1 trang), Tài liệu tham khảo (28 trang), Phụ lục (76 trang).2006) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2006) CHƢƠNG 1 QUÁ TRÌNH BÌNH THƢỜNG HÓA QUAN HỆ CỦA VIỆT NAM VỚI HOA KỲ (1976-1995) 1. Những đòi hỏi mới và quá trình cải thiện quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ (1976-1986) 1. Khái quát quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ trước năm 1976 Năm 1787 tại Pari - thủ đô nƣớc Pháp, cuộc gặp gỡ giữa Hoàng tử Cảnh đang theo Giám mục Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc) trong chuyến đi sang cầu viện vua Pháp và đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ Thomas Jefferson đã mở ra mốc lịch sử đầu tiên đánh dấu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ. Cuộc gặp này xuất phát từ mong muốn của Thomas Jefferson có đƣợc giống lúa cạn nổi tiếng đang gieo trồng trên quê hƣơng Hoàng tử Cảnh để góp phần cải tạo môi trƣờng sinh thái, mang lại ấm no, hạnh phúc cho ngƣời dân vùng ngập nƣớc quê ông.

Đáng tiếc là mãi tới năm 1791 Giám mục Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh mới về tới Nam Kỳ. Những lời ƣớc hẹn giữa Hoàng tử Cảnh và Jefferson đã không đƣợc thực hiện. Năm 1802, công ty Crowninshield of Salem, Massachusetts đã phái một chiếc tàu mang tên Fame do thuyền trƣởng Jeremind Briggs chỉ huy tới Việt Nam tìm kiếm nguồn hàng mới là đƣờng và cà phê. Đây là chiếc tàu biển đầu tiên của Mỹ cập hải cảng Việt Nam.

Ngày 21 tháng 5 năm 1802 tàu Frame tới cảng Đà Nẵng.Briggs đến Huế xin Nhà vua cấp cho giấy phép buôn bán tại tất cả các hải cảng của Việt Nam, và Nhà Vua đã đồng ý. Tháng 6 năm 1803, tàu Frame rời Việt Nam đi Manilla (Philippin). Nhƣng không hiểu tại sao thuyền trƣởng J. Briggs đã không trở lại buôn bán ở Việt Nam nữa, mặc dù cơ hội tốt đẹp này đã đƣợc hé mở dƣới thời Gia Long.

Năm 1832, chiếc tàu quân sự Peacok đã chở đoàn ngoại giao Mỹ đầu 20 (LUAN.2006) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2006) tiên do Edmund Roberts dẫn đầu chính thức đến thăm Việt Nam. Trong chuyến đi này, Tổng thống Mỹ Andrew Jackson đã giao nhiệm vụ cho đoàn ngoại giao đàm phán về hiệp định thƣơng mại với Việt Nam. Song, đề nghị đàm phán với Việt Nam đã không đƣợc Triều đình nhà Nguyễn chấp nhận. Năm 1835, Roberts trở lại Việt Nam để tiếp tục công việc bị bỏ dở.

Nhƣng lần này, đang trong quá trình đàm phán về các hiệp định hợp tác thƣơng mại thì ông bị ốm nên buộc phải rời khỏi Việt Nam và mất ở Ma Cao ngày 12-6-1836 khi các thoả thuận vẫn chƣa xong. Năm 1845, hạm đội Mỹ Constitution, một bộ phận của sƣ đoàn Đông Ấn thuộc hải quân Mỹ dƣới sự chỉ huy của thuyền trƣởng John Pereiral đã cập bến tại bờ biển Đà Nẵng. Hạm đội này đã gây ra một số hành động quá khích mà cho đến bốn năm sau, Tổng thống Mỹ Zachary Taylor phải viết thƣ tới “Hoàng đế nƣớc Anam” hối tiếc: “tôi rất đau lòng khi đƣợc biết 4 năm trƣớc đây thuyền trƣởng Pereival đã cho quân đổ bộ lên đất liền ở vịnh Turan, bắn nhầm vào thần dân của ngài, giết và làm bị thƣơng một số ngƣời…”. [290] Sau những cuộc tiếp xúc này, trong thời kỳ nhà Nguyễn, ngƣời Mỹ đã không trở lại Việt Nam thêm lần nào nữa.

Điểm chung nhất của các chuyến đi đó là sự chuẩn bị chu đáo của những ngƣời có trách nhiệm và có thiện ý. Vì thế, sự thất bại của các chuyến đi đến Việt Nam hẳn thuộc về phía triều đình Huế. Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng chính thức tiến hành xâm lƣợc Việt Nam. Trƣớc nguy cơ ngày càng mất nhiều đất cho Pháp, tháng 7-1873, vua Tự Đức cử Bùi Viện, một nhà Nho thức thời và năng động đi công cán ở Hƣơng Cảng.

Ở đây, ông có dịp tiếp xúc với viên lãnh sự Mỹ và đƣợc giới thiệu đến Mỹ gặp Tổng thống. Vì thế, ông đáp tàu sang Mỹ nhằm kêu gọi Mỹ giúp đỡ Việt Nam đánh Pháp. Nhƣng vì chƣa có quốc thƣ của vua Tự Đức ủy quyền nên mọi thỏa ƣớc chƣa thể ký kết. Bùi Viện gấp rút trở về nƣớc báo 21 (LUAN.2006) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2006) cáo và đƣợc Tự Đức giao quốc thƣ ủy quyền tức tốc lên đƣờng.

Nhƣng khi tới Mỹ thì Tổng thống Hoa Kỳ Olyses S.Grant đã mất, Tổng thống mới Rutherford Hayes từ chối không nhận giúp đỡ Việt Nam. Trong thời gian nƣớc Việt Nam là thuộc địa của Pháp, mặc dù Mỹ có đặt Lãnh sự quán tại Sài Gòn và Hà Nội, nhƣng họ vẫn bàng quan với Đông Dƣơng. Mãi cho đến khi Chiến tranh thế giới thứ Hai bùng nổ (1939), Chính phủ Mỹ mới bắt đầu có những chính sách chú ý tới Đông Dƣơng. Đặc biệt, khi cuộc chiến tranh Thái Bình Dƣơng nổ ra, Mỹ coi Đông Dƣơng là một địa bàn quan trọng để ngăn chặn những âm mƣu của Nhật Bản.

Từ đó, chính phủ Mỹ mà trƣớc hết là Tổng thống Franklin Roosevelt bắt đầu suy nghĩ những chính sách đối với Đông Dƣơng và hình thành những ý đồ thiết lập chế độ tƣơng lai cho Đông Dƣơng khi chiến tranh kết thúc. Khi Chiến tranh thế giới thứ hai gần kết thúc, Tổng thống Roosevelt thƣờng nhắc đến chế độ quản trị quốc tế đối với Đông Dƣơng sau chiến tranh và chống lại việc Pháp dùng vũ lực tái chiếm Đông Dƣơng để lập lại chế độ thực dân. Những quan điểm của ngƣời đứng đầu nƣớc Mỹ lúc bấy giờ, về khách quan có lợi cho cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân Việt Nam. Với tầm nhìn xa trông rộng, khả năng phân tích và nắm bắt tình hình cực kỳ nhạy bén, chủ tịch Hồ Chí Minh rút ra kết luận: phải chủ động tranh thủ sự đồng tình của Mỹ thêm bạn đồng minh cho cách mạng, tìm kiếm và hình thành mối quan hệ nhất định với Mỹ để cách mạng Việt Nam có một vị trí trong phe Đồng minh chống phát xít, tạo ra thế hợp pháp về mặt quốc tế cho Chính quyền cách mạng và triệt để phân hoá hàng ngũ chủ nghĩa đế quốc.

Từ tháng 3 năm 1945 đến khi Tổng thống Mỹ Roosevelt chết (12-4- 1945), mối quan hệ giữa Mỹ và Việt Minh diễn ra thân thiện. Hai bên giúp đỡ nhau một cách nhiệt thành. Ngƣời Mỹ đã cung cấp cho Việt Minh một số vũ khí, thuốc men bằng thả dù xuống khu căn cứ Việt Bắc hoặc đƣa tới Nam 22 (LUAN.2006) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2006) Ninh (Trung Quốc) để Việt Minh chuyển về nƣớc, đánh Nhật. Còn Việt Minh đã cung cấp cho OSS (Office of Strategic Services - tổ chức tình báo Mỹ trong thời gian Chiến tranh thế giới II) những tài liệu cực kỳ quan trọng về quân đội Nhật, giúp họ thành lập một hệ thống radio suốt từ Hà Nội vào Sài Gòn phù hợp với kế hoạch của OSS.

Sau thắng lợi của cách mạng tháng Tám năm 1945, nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, với cƣơng vị là Chủ tịch và Bộ trƣởng Bộ Ngoại giao chính phủ lâm thời, Hồ Chí Minh đã tìm cách thiết lập quan hệ với chính phủ Hoa Kỳ bằng những công hàm, thƣ, điện gửi Tổng thống H. Truman và ngoại trƣởng G. Trong tất cả các văn kiện chính thức đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá rất cao vai trò của Hoa Kỳ. Suốt 16 tháng, khởi đầu từ bức thƣ của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi ngày 29-9-1945 và khép lại buổi tiếp Vụ trƣởng Vụ Đông Nam Á của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ A.

Moffat ngày 7-12- 1946 tại Phủ Chủ Tịch - Hà Nội, Hồ Chí Minh đã nỗ lực thiết lập quan hệ với Hoa Kỳ song không đƣợc hồi đáp. Thời đó, Chính phủ Hoa Kỳ xuất phát từ lợi ích của nƣớc mình và từ những định kiến sai lầm và thiển cận về Chính phủ nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã im lặng trƣớc những đòi hỏi chính đáng của Việt Nam. [291] Chính phủ Mỹ do Truman đứng đầu đã dần dần ủng hộ Pháp quay trở lại chiếm đóng Đông Dƣơng. Họ đã quyết định chọn con đƣờng giúp Pháp để rồi tự mình lao vào “một cuộc chiến tranh làm mất lòng ngƣời và gây chia rẽ nhất trong thế kỷ của lịch sử nƣớc Mỹ”.

24] Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ vƣợt lên về sức mạnh vật chất - kỹ thuật và quân sự, đã nhảy ra đóng vai trò sen đầm quốc tế hòng cứu vãn chế độ tƣ bản chủ nghĩa đang trong cơn nguy biến. Do đó Mỹ cần phải có một chiến lƣợc chỉ đạo mọi hoạt động trên các lĩnh vực để thực hiện âm mƣu bá quyền của mình. Đó là chiến lƣợc toàn cầu mà đế quốc Mỹ thực hiện. Chính 23 (LUAN.2006) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2006) vì thế từ năm 1947-1975 quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ chịu sự tác động toàn diện của chiến lƣợc này.

Từ năm 1947, Mỹ thi hành “chiến lƣợc ngăn chặn” với mục tiêu chặn đứng “sự bành trƣớng của cộng sản”, bao vây Liên Xô, chống lại phong trào giải phóng dân tộc. Chiến lƣợc này dựa trên độc quyền vũ khí nguyên tử của Mỹ và đặt trọng tâm là Tây Âu, nơi mà Pháp có vị trí rất quan trọng. Vì vậy, Mỹ cố gắng tranh thủ Pháp. Đây là nhân tố quyết định chính sách của Mỹ đối với cuộc chiến tranh xâm lƣợc của Pháp ở Đông Dƣơng, chuyển từ chỗ lúc đầu không ủng hộ đến chỗ ra tay giúp Pháp bằng viện trợ kinh tế và quân sự.

Ở Đông Nam Á, Mỹ coi Đông Dƣơng có vị trí then chốt và chủ trƣơng cần thiết phải ngăn chặn sự “bành trƣớng” của chủ nghĩa cộng sản ở đây. Chiến lƣợc ngăn chặn của Mỹ ở Đông Nam Á bắt đầu hình thành và Đông Dƣơng trở thành tâm điểm của chiến lƣợc này. Nó chi phối và chỉ đạo sự dính líu ngày càng sâu của Mỹ, đi đến can thiệp thẳng vào cuộc chiến tranh xâm lƣợc của Pháp ở Đông Dƣơng. Vào đầu những năm 1950, dù đƣợc Mỹ tăng thêm viện trợ với khối lƣợng lớn, và quân đội Pháp cũng đã có nỗ lực rất lớn nhằm giành thắng lợi áp đảo trƣớc “Việt Minh”, song họ vẫn không có đƣợc chút chiến thắng nào để tạo thế mặc cả cho sự rút lui trong danh dự khỏi Đông Dƣơng.

Cuối cùng, với thất bại cay đắng ở Điện Biên Phủ, Pháp đã phải ký kết Hiệp định Geneve năm 1954 và rút quân về nƣớc.