Chương 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Quan hệ Việt Nam – Liên Xô dưới sự lãnh đạo của Đảng, đặc biệt là quan hệ giữa hai nước trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) là vấn đề được các cơ quan, trung tâm, các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu dưới những góc độ khác nhau và đã đạt được những thành công đáng ghi nhận. Khảo cứu các công trình khoa học đã được công bố liên quan đến đề tài luận án, có thể khái quát thành một số nhóm cơ bản sau: 1.
Các công trình nghiên cứu về quan hệ quốc tế của Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Nhóm các công trình viết về ngoại giao và quan hệ quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) bao gồm các công trình có đề cập đến tình hình ngoại giao và quan hệ quốc tế của Việt Nam với các tổ chức, các quốc gia, khu vực trong giai đoạn 1954-1975. Nhiều công trình đề cập đến quan hệ song phương giữa Việt Nam với một quốc gia (như Mỹ, Trung Quốc, Liên Xô…), nhiều công trình đề cập đến quan hệ đa chiều giữa Việt Nam với các quốc gia liên quan trong cuộc kháng chiến chống Mỹ (như quan hệ Việt Nam – Liên Xô – Trung Quốc, Mỹ - Xô – Trung với Việt Nam…)…. Nhìn chung, các công trình viết về ngoại giao và quan hệ quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) rất phong phú, nhiều công trình có giá trị là tài liệu tham khảo quan trọng cho luận án, trong đó phải kể đến các công trình nghiên cứu: Cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam 1945-2000” của Nguyễn Đình Bin [27] phác họa những nét chính của hoạt động ngoại giao Việt Nam trong 55 năm, từ khi nước Việt Nam DCCH thành lập đến năm 2000. Cuốn sách phản 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ánh những sự kiện tiêu biểu của đời sống chính trị, kinh tế thế giới và quan hệ quốc tế, đồng thời trình bày một cách hệ thống các sự kiện ngoại giao tiêu biểu của Việt Nam gắn liền với quá trình vận động của cách mạng thế giới.
Tác giả còn tập trung làm rõ các đặc điểm, tính chất của nền ngoại giao Việt Nam hiện đại, những thành tựu chủ yếu trong hoạt động đối ngoại của Đảng, Nhà nước và ngoại giao nhân dân, đồng thời rút ra những một số kinh nghiệm trong hoạt động ngoại giao Việt Nam. Cuốn sách “Năm mươi năm ngoại giao Việt Nam” của Lưu Văn Lợi [146] phản ánh rõ nét sự phát triển của ngoại giao Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1995. Trong cuốn sách, hoạt động ngoại giao trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954-1975) đã được khái quát với những nét cơ bản. Cuộc đàm phán Paris và Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam là đỉnh cao của mặt trận ngoại giao Việt Nam thời kỳ chống Mỹ cứu nước và là thành công lớn nhất trong lịch sử ngoại giao của dân tộc thời đại Hồ Chí Minh, để lại những kinh nghiệm thực tiễn về đấu tranh ngoại giao.
Qua cuốn sách vị trí quan trọng của mặt trận ngoại giao, đóng góp của cuộc đấu tranh ngoại giao vào những thắng lợi quan trọng của cách mạng Việt Nam cũng được làm rõ. Cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam hiện đại vì sự nghiệp giành độc lập, tự do (1945-1975)” của Nguyễn Phúc Luân [149] trình bày khá cụ thể về cuộc đấu tranh trên lĩnh vực ngoại giao để giữ vững độc lập dân tộc và thống nhất đất nước từ năm 1945 – 1975. Trong kháng chiến chống Pháp xâm lược (1945-1954), hoạt động ngoại giao đã góp phần tích cực phá vòng vây đế quốc, thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước XHCN, tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của dư luận thế giới, hình thành liên minh chiến đấu với Lào và Campuchia và góp phần tranh thủ một khối lượng lớn trợ giúp về vũ khí, khí tài, vật chất cho cuộc kháng chiến. Trong kháng chiến chống Mỹ (1954- 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 1975), hoạt động ngoại giao ngày càng phát triển và trở thành một “mặt trận” phối hợp chặt chẽ và hiệu quả với đấu tranh quân sự và chính trị.
Ngoại giao Việt Nam đã tích cực, chủ động, luôn luôn giương cao ngọn cờ hòa bình, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, kiên trì kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh pháp lý, thể hiện mặt chính nghĩa của cuộc kháng chiến, vạch trần những âm mưu, thủ đoạn và tội ác của đối phương, tranh thủ sự ủng hộ của Liên Xô, Trung Quốc và các nước XHCN, mở rộng quan hệ với các nước dân tộc dân chủ, hình thành mặt trận nhân dân thế giới ủng hộ sự nghiệp chính nghĩa của nhân dân Việt Nam. Chiến thắng quan trọng của ngoại giao Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Mỹ là Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam, đã góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc. Cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh” [33] của Bộ Ngoại giao xuất bản tổng hợp những điểm nổi bật trong hoạt động ngoại giao thời kỳ hiện đại. Cuốn sách làm rõ tính dân tộc và cách mạng của nền ngoại giao thời đại Hồ Chí Minh, dựa trên sự kế thừa nền ngoại giao truyền thống và kết hợp với sự tiếp thu sáng tạo đặc điểm của nền ngoại giao hiện đại.
Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng và của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngoại giao đã luôn sát cánh cùng các ngành quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa… có mặt ở tuyến đầu của đấu tranh cách mạng. Ngoại giao đã thấm nhuần chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối cách mạng của Đảng và Tư tưởng Hồ Chí Minh về một nền ngoại giao "nhân đạo, hòa hiếu", "thêm bạn bớt thù", phát huy sức mạnh dân tộc, kết hợp với sức mạnh thời đại; tranh thủ được sự đồng tình, ủng hộ và giúp đỡ của hệ thống XHCN, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, các lực lượng dân chủ tiến bộ và nhân dân thế giới đối với sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà. Hoạt động ngoại giao đã góp 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phần tạo nên hình ảnh tốt đẹp về đất nước Việt Nam, nâng cao vị trí và vai trò của Việt Nam trên trường quốc tế. Tác phẩm “Thắng lợi có tính chất thời đại và cuộc đấu tranh trên mặt trận đối ngoại của nhân dân ta” [122] của Học viện Quan hệ quốc tế nghiên cứu về quá trình đấu tranh ngoại giao của nhân dân Việt Nam dẫn đến thắng lợi lịch sử năm 1975 giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, mặt trận ngoại giao tại Hội nghị Paris đã phối hợp nhịp nhàng với các mặt trận chính trị, quân sự; phát huy thắng lợi trên các chiến trường, giữ vững thế chủ động trong đàm phán, buộc Mỹ phải kí Hiệp định Paris rút quân về nước. Cuốn sách cũng làm rõ các hoạt động tranh thủ dư luận quốc tế của ngoại giao Việt Nam làm cho nhân dân thế giới hiểu tính chính nghĩa của cuộc chiến tranh giải phóng và thiện chí hòa bình của nhân dân Việt Nam; vạch trần tính chất phi nghĩa trong cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ, góp phần tạo nên phong trào nhân dân thế giới chống Mỹ, ủng hộ Việt Nam, thúc đẩy sự lớn mạnh của phong trào phản chiến ngay trong lòng nước Mỹ. Cuốn sách “Mặt trận ngoại giao với cuộc đàm phán Paris về Việt Nam” [34] của Bộ Ngoại giao đã làm rõ quá trình đấu tranh trên mặt trận ngoại giao để đi đến kí kết và thi hành Hiệp định Paris về Việt Nam. Ngày 27/1/1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết, kết thúc thắng lợi cuộc đấu tranh ngoại giao dài nhất, khó khăn nhất trong lịch sử ngoại giao Việt Nam ở thế kỷ XX; đánh dấu thắng lợi lịch sử của nhân dân Việt Nam sau hơn 19 năm đấu tranh kiên cường, bất khuất trên các mặt trận chính trị, quân sự, ngoại giao chống Mỹ xâm lược.
Cuốn sách cũng đề cập đến những hoạt động ngoại giao nhằm thu hút sự ủng hộ của nhân dân thế giới cho cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam; từ đó các tác giả rút ra 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa và kinh nghiệm trong cuộc đấu tranh trên mặt trận ngoại giao của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Tác giả Nguyễn Khắc Huỳnh là nhà nghiên cứu tâm huyết với nhiều công trình nghiên cứu về ngoại giao Việt Nam. Cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam – Phương sách và nghệ thuật đàm phán” [133] tập hợp những bài viết nổi bật của tác giả về ngoại giao Việt Nam thời kỳ hiện đại. Tác giả đã phân tích tư tưởng, truyền thống ngoại giao Việt Nam, diễn biến phức tạp của tình hình thế giới trong từng giai đoạn lịch sử, mục đích, âm mưu của các nước lớn đối với Việt Nam.
Những yếu tố cơ bản trong nghệ thuật đàm phán của ngoại giao Việt Nam được đề cập đến trong cuốn sách như: kiên trì kế sách “vừa đánh, vừa đàm” trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng; mục tiêu cơ bản của đàm phán là phục vụ đấu tranh quân sự, chính trị để tấn công, kiềm chế kẻ thù, tranh thủ sự ủng hộ và đồng tình của bạn bè và dư luận quốc tế;. Đóng góp quan trọng của tác giả Nguyễn Khắc Huỳnh chính là ở điểm ông đã nâng lên tầm lý luận trong cách nhìn nhận những thành tựu và kinh nghiệm về ngoại giao. Tác giả đã tổng kết những kinh nghiệm trong phương sách, và nghệ thuật, phương châm đàm phán, những kinh nghiệm đó bắt nguồn từ tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, nền ngoại giao cách mạng đã kế thừa và phát huy truyền thống đối ngoại giữ vững chủ quyền và quan hệ hòa hiếu từ đời xưa của các bậc tiền bối. Bên cạnh đó, cuốn sách “Nghệ thuật ngoại giao Việt Nam với cuộc đàm phán Paris” của Nguyễn Khắc Huỳnh [135] cũng là một công trình nghiên cứu nổi bật.
Cuốn sách bao gồm một số bài viết, bài nghiên cứu về hội nghị Paris của tác giả, người đã trực tiếp tham gia vào cuộc đàm phán với Mỹ. Với thời gian gần 5 năm, khoảng 202 phiên họp công khai và 24 cuộc gặp riêng, đàm phán Paris là cuộc đấu trí giữa hai nền ngoại giao: Việt Nam và Mỹ, tại Hội nghị Paris, khả năng đàm phán của phái đoàn Việt Nam được nâng lên 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thành nghệ thuật.