MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu Thời gian gần đây, khi xu thế toàn cầu hoá kinh tế ngày càng phát triển và phát huy tác dụng to lớn thì mặt trái của nó cũng ngày càng hiện rõ. Toàn cầu hoá càng đi vào chiều sâu thì mâu thuẫn cơ bản của CNTB càng trở nên gay gắt với quy mô ngày càng mở rộng, nó trở thành mâu thuẫn giữa tính quốc tế hoá, thậm chí toàn cầu hoá LLSX với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản về TLSX. Có thể khẳng định rằng, kiểu toàn cầu hoá như đang diễn ra trong thực tế hiện nay chủ yếu chỉ đem lại lợi ích cho các nước tư bản phát triển, cho giới chủ, cho các tập đoàn tư bản độc quyền xuyên quốc gia mà thôi.
Nó không những không thể giải quyết được các mâu thuẫn thuộc về bản chất của xã hội tư bản, những mâu thuẫn, vấn đề nóng bỏng của thời đại, mà ngược lại, càng làm cho chúng trở nên sâu sắc, trầm trọng hơn. Những mâu thuẫn do tiến trình toàn cầu hoá tạo ra (giữa nước giàu với nước nghèo, giữa trung tâm với ngoại vi, giữa các trung tâm tư bản với nhau, giữa chủ nghĩa đế quốc bá quyền với các lực lượng dân chủ, hoà bình và tiến bộ xã hội.) ngày càng gay gắt và đang trở thành nhân tố khởi sinh một lực lượng toàn cầu đấu tranh chống lại sự phát triển của chính bản thân toàn cầu hoá. Từ những năm cuối thập niên 90 của thế kỷ XX đến nay, trên vũ đài chính trị thế giới đã xuất hiện một hiện tượng mới, một phong trào chính trị - xã hội rộng lớn đấu tranh chống lại những mặt trái của toàn cầu hoá. Hầu như ở bất cứ cuộc gặp thượng đỉnh nào của các nước có nền kinh tế phát triển nhất thế giới (G8, WEF.), hay của các thiết chế kinh tế - tài chính thế giới (WTO, IMF, WB.) đều có một phong trào phản kháng xã hội mạnh mẽ diễn ra bên ngoài các phòng họp.
Thành phần tham gia phong trào đến từ nhiều nơi, thuộc nhiều tổ chức và phong trào khác nhau, nhưng đều là đại diện cho những tầng lớp xã hội bị thiệt thòi nhất trong quá trình toàn cầu hoá. Các hoạt động phản đối toàn cầu hoá diễn ra dưới nhiều hình thức khác 1 nhau từ bài viết, ấn phẩm, diễn thuyết, hội thảo, hội nghị,. cho đến sử dụng bạo lực. Các hoạt động này ngày càng được điều phối tốt hơn và có khả năng tập hợp lực lượng nhanh chóng, đông đảo nhờ sự phát triển của Internet, của giao thông và tự do đi lại giữa nhiều nước và của kỹ thuật tổ chức mới (các nhà tổ chức biết khai thác các công cụ thông tin hiện đại, lôi kéo sự quan tâm của quần chúng bằng nhiều khẩu hiệu đấu tranh phù hợp với lợi ích của họ, tổ chức các nhóm nòng cốt và huy động được nhiều nguồn tài chính).
Nhìn chung, các hoạt động phản đối toàn cầu hoá diễn ra khá đa dạng nhưng phổ biến nhất vẫn là các cuộc biểu tình với các quy mô khác nhau, xuất phát từ các nước phát triển và lan rộng ra khắp thế giới. Mục đích của những người tham gia phong trào không phải là chống lại xu thế phát triển khách quan của toàn cầu hoá, mà là chống kiểu toàn cầu hoá tiêu cực, phi nhân tính của CNTB, chống chiến lược toàn cầu hoá theo mô hình chủ nghĩa tự do mới, chống hệ thống quyền lực tư bản quốc tế, nói cách khác là chống lại quá trình toàn cầu hoá đang bị tư bản độc quyền quốc tế chi phối, lũng đoạn. Mặc dù có những khác biệt, nhưng tựu trung, mục tiêu chủ yếu của phong trào chống TCH được thể hiện ở 3 điểm: Một là, chống lại sự phân phối bất bình đẳng, khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng; hai là, chống lại cơ cấu trật tự tài chính - thương mại quốc tế hiện nay; ba là, chống CNTB toàn cầu mà đại diện là các công ty xuyên quốc gia. Những lực lượng tham gia phong trào đều thể hiện một nhu cầu bức thiết là cần phải xây dựng nền kinh tế đoàn kết, tiến tới một quá trình TCH nhân bản, phát triển bền vững, công bằng về mặt xã hội, đáp ứng nhu cầu cơ bản của mọi công dân, trong đó con người được sống bình đẳng, đoàn kết, được tham gia tích cực vào dòng chảy TCH với tư cách là những chủ thể đích thực và tích cực.
Với mục tiêu như vậy, nên nội dung đấu tranh của phong trào chống mặt trái TCH trước hết là kêu gọi thay thế quá trình TCH của thiểu số và cho thiểu số hiện nay bằng một quá trình TCH mới, của tất cả và cho tất cả mọi người. Nội dung bao trùm này được cụ thể hoá thành nhiều mũi nhọn 2 đấu tranh như chống đói nghèo, chống bất công xã hội, chống chủ nghĩa tự do mới, chống nền chính trị cường quyền nước lớn, chống việc trợ giá cho các sản phẩm nông nghiệp của các nước công nghiệp phát triển. hoặc thành những yêu sách về xoá nợ nước ngoài cho các nước kém phát triển, bảo vệ môi trường sống, phát triển một nền nông nghiệp sinh thái bền vững, dân chủ hoá cơ cấu và cơ chế của các tổ chức WTO, WB, IMF. Sự phản đối của những người chống mặt trái TCH không phải nhằm vào một quốc gia nào mà là toàn bộ cơ cấu lợi ích trên thế giới hiện nay.
Vì vậy, có thể coi phong trào chống mặt trái của TCH về bản chất chính là tiếng nói chống CNTB, chống lại mô hình kinh tế do Mỹ áp đặt, ủng hộ mô hình phát triển đa dạng, phù hợp với đặc điểm riêng của mỗi quốc gia dân tộc. Trên một ý nghĩa nào đó, phong trào chống mặt trái của TCH còn là sự đóng góp vào việc xây dựng một nền kinh tế quốc tế phát triển lành mạnh, có tác động tích cực đối với đời sống kinh tế - chính trị thế giới; là sự thức tỉnh của ý thức công dân toàn cầu trước những vấn đề chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, môi trường. cấp bách của nhân loại trong giai đoạn hiện nay. Có thể nói, phong trào chống mặt trái của TCH diễn ra ngày một sâu rộng là sự phản ánh một cách chân xác tính đa dạng và phức tạp của thế giới hiện nay.
Đồng thời, đó cũng là một minh chứng khẳng định chế độ TBCN đang bị phê phán ở mọi cơ tầng kinh tế - xã hội nội tại của chính nó. Rõ ràng, phong trào chống mặt trái của TCH đang trở thành một lực lượng mới trong nền chính trị thế giới ngày nay với những mục tiêu đấu tranh tích cực, tiến bộ và có những tác động không nhỏ tới quan hệ quốc tế, đặc biệt là tới chính sách của các nước và các tổ chức quốc tế. Cùng với quá trình phát triển của xu thế toàn cầu hoá, phong trào chống mặt trái của toàn cầu hoá sẽ còn tiếp tục phát triển, lan rộng ra nhiều nước và nhiều khu vực khác trên thế giới. Tuy chưa phải là chủ thể của một cuộc cách mạng, nhưng trong phong trào chống mặt trái của TCH đang ẩn chứa một tiềm năng cách mạng của cuộc đấu tranh chống CNTB.
3 Việt Nam là quốc gia sớm ý thức được tính khách quan của xu thế toàn cầu hoá với những tác động tích cực đối với sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Do vậy, Việt Nam đã tích cực và chủ động xây dựng chiến lược nhằm hội nhập ngày càng sâu hơn vào dòng chảy chung của thế giới. Tuy nhiên, Đảng và Nhà nước Việt Nam cũng nhận rõ mặt trái của toàn cầu hoá, mà thực chất hiện nay là toàn cầu hoá dưới sự chi phối của TBCN. Toàn cầu hoá không chỉ có mặt tích cực, mà mặt trái của quá trình này đang có những tác động không nhỏ đối với các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Chính vì vậy, Việt Nam đã nhiều lần lên tiếng cảnh báo về những tác động tiêu cực của toàn cầu hoá, chủ động tham gia vào những hoạt động của phong trào chống mặt trái của toàn cầu hoá, mà cụ thể là các Diễn đàn xã hội thế giới, gần đây nhất là Diễn đàn xã hội lần thứ IV tại Mumbai (Ấn Độ).
Tuy nhiên, sự tham gia của Việt Nam mới chỉ là bước đầu. Với sự phát triển ngày càng lan rộng của phong trào chống mặt trái của toàn cầu hoá, việc nghiên cứu về phong trào này một cách khách quan là vấn đề có tính cấp thiết về cả lý luận và thực tiễn. Một mặt, làm rõ tính chất và mục tiêu của phong trào sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn nhận thức về toàn cầu hoá nói chung và những tác động nhiều mặt của nó tới các quốc gia, trong đó có Việt Nam, từ đó có thể tỉnh táo hơn trong việc lựa chọn các giải pháp hữu hiệu nhằm hạn chế tối đa những mặt tiêu cực và phát huy những mặt tích cực của toàn cầu hoá trong xây dựng và đất nước. Mặt khác, trên cơ sở đó đề xuất những khuyến nghị nhằm giúp cho việc tham gia của Việt Nam vào phong trào sao cho hiệu quả và thiết thực hơn.
Điều này rất phù hợp với quan điểm của Đảng ta khi cho rằng, chúng ta cần tích cực tham gia các phong trào đấu tranh của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội, vì sự phát triển công bằng, bền vững cho toàn nhân loại. Đó là những cơ sở để chúng tôi lựa chọn đề tài "Phong trào đấu tranh chống mặt trái của toàn cầu hoá và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam" làm hướng nghiên cứu của mình. Tình hình nghiên cứu Mặc dù phong trào chống mặt trái của toàn cầu hoá là hiện tượng mới xuất hiện trong khoảng vài năm trở lại đây, nhưng ngay lập tức đã thu hút được sự chú ý, quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Tuy nhiên, cách nhìn nhận và đánh giá về phong trào này không thống nhất.
Một số quan điểm cho rằng đây là hành động của những người chuyên "thọc gậy bánh xe", phá rối sự ổn định của xã hội "dân chủ và tự do". Số khác thì lại quá đề cao những hoạt động của phong trào, cho đây là lực lượng nòng cốt thay thế phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trên toàn thế giới trong cuộc đấu tranh chống CNTB.