Tổng quan nghiên cứu

Tính đến tháng 6 năm 2018, cả nước có 328 khu công nghiệp được thành lập, trong đó 283 khu công nghiệp đã đi vào hoạt động chính thức và 45 khu công nghiệp đang trong giai đoạn giải phóng mặt bằng. Tại tỉnh Bắc Giang, định hướng phát triển công nghiệp đã quy hoạch 6 khu công nghiệp lớn với tổng diện tích 1.322 ha, trong đó có 4 khu công nghiệp đã được đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật hoàn chỉnh gồm Đình Trám, Quang Châu, Vân Trung và Song Khê - Nội Hoàng. Sự phát triển vượt bậc này tạo ra động lực tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ nhưng đồng thời đặt ra thách thức lớn về xử lý ô nhiễm nước thải, khí thải và chất thải rắn.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự phân hóa rõ rệt về năng lực quản lý và hiệu quả bảo vệ môi trường giữa các thế hệ khu công nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng công tác quản lý môi trường tại Khu công nghiệp Vân Trung (diện tích quy hoạch 254,09 ha) và Khu công nghiệp Đình Trám (diện tích 127,351 ha), làm rõ mối liên hệ hữu cơ giữa cơ chế tổ chức quản trị với chất lượng môi trường thực tế, từ đó đề xuất các giải pháp kỹ thuật và chính sách khả thi.

Nghiên cứu được triển khai trên địa bàn huyện Việt Yên và huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang trong khung thời gian từ tháng 8 năm 2018 đến tháng 8 năm 2019, sử dụng dữ liệu quan trắc toàn diện năm 2018. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để kiểm soát nguồn nước thải xả ra kênh T6, ngăn chặn nguy cơ các chỉ số ô nhiễm vượt chuẩn tiếp nhận lên tới 37,33 lần, đồng thời định hình lộ trình nâng cao tỷ lệ xử lý nước thải đạt Quy chuẩn Việt Nam 40:2011/BTNMT Cột A lên mức 100% cho các khu công nghiệp trên địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp giữa các học thuyết quản trị môi trường hiện đại và hệ thống công cụ chính sách chuyên ngành. Thứ nhất là lý thuyết công cụ kinh tế trong quản trị tài nguyên môi trường, nhấn mạnh vai trò của nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền thông qua thuế Pigouvian, phí bảo vệ môi trường đối với nước thải theo Nghị định số 154/2016/NĐ-CP, quỹ ký quỹ phục hồi môi trường và cơ chế dán nhãn sinh thái. Thứ hai là lý thuyết công cụ mệnh lệnh và kiểm soát dựa trên hệ thống quy phạm pháp luật nghiêm ngặt bao gồm Luật Bảo vệ Môi trường năm 2014, Nghị định số 82/2018/NĐ-CP về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế, Nghị định số 38/2015/NĐ-CP về quản lý chất thải và phế liệu, cùng Thông tư số 36/2015/TT-BTNMT quy định về quản lý chất thải nguy hại.

Mô hình nghiên cứu tập trung làm rõ mối quan hệ tương tác ba chiều giữa chủ thể quản lý nhà nước, chủ đầu tư kinh doanh kết cấu hạ tầng khu công nghiệp và các doanh nghiệp thứ cấp trực tiếp sản xuất. Các khái niệm trung tâm được vận dụng xuyên suốt bao gồm: Đánh giá tác động môi trường, hệ thống xử lý nước thải tập trung, năng lực tự làm sạch của nguồn tiếp nhận, quy chuẩn kỹ thuật môi trường quốc gia và cộng sinh công nghiệp trong định hướng phát triển khu công nghiệp sinh thái bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm hệ thống tài liệu thứ cấp được thu thập chính thống từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Giang, Công ty TNHH FuGiang (chủ đầu tư hạ tầng Khu công nghiệp Vân Trung) và Công ty Cổ phần Phát triển Hạ tầng Khu công nghiệp tỉnh Bắc Giang (chủ đầu tư Khu công nghiệp Đình Trám). Dữ liệu sơ cấp được tổng hợp qua khảo sát thực địa, lấy mẫu quan trắc chất lượng nước mặt, nước thải, không khí xung quanh và khí thải ống khói.

Về quy mô và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện khảo sát toàn diện 100% doanh nghiệp đang hoạt động tại hai khu công nghiệp với tổng cỡ mẫu là 162 doanh nghiệp, bao gồm 59 doanh nghiệp tại Khu công nghiệp Vân Trung (tỷ lệ lấp đầy giai đoạn 1 đạt 80%) và 103 doanh nghiệp tại Khu công nghiệp Đình Trám (tỷ lệ lấp đầy đạt 100%). Đồng thời, nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu toàn bộ cán bộ phụ trách môi trường của 2 chủ đầu tư hạ tầng và tham vấn chuyên môn từ các chuyên gia đầu ngành thuộc Chi cục Bảo vệ Môi trường tỉnh Bắc Giang. Phương pháp chọn mẫu điển hình có chủ đích được lựa chọn nhằm so sánh đối chiếu sâu sắc giữa một khu công nghiệp mới được quy hoạch đồng bộ theo tiêu chuẩn hiện đại (Vân Trung) và một khu công nghiệp thành lập đời đầu có hạ tầng kỹ thuật còn tồn tại nhiều bất cập (Đình Trám).

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp giữa phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp dữ liệu không gian và phương pháp so sánh tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường quốc gia (đối chiếu trực tiếp với QCVN 40:2011/BTNMT đối với nước thải công nghiệp, QCVN 08-MT:2015/BTNMT đối với nước mặt, QCVN 05:2013/BTNMT đối với không khí xung quanh và QCVN 19:2009/BTNMT đối với khí thải công nghiệp). Việc lựa chọn phương pháp so chuẩn pháp lý giúp lượng hóa chính xác mức độ vi phạm và tính toán chính xác biên độ vượt ngưỡng ô nhiễm thực tế. Toàn bộ tiến trình điều tra, xử lý và phân tích số liệu được triển khai chặt chẽ theo dòng thời gian nghiên cứu từ tháng 8/2018 đến tháng 8/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 đã mang lại bốn phát hiện trọng tâm phản ánh chân thực bức tranh quản lý môi trường tại hai khu công nghiệp:

Thứ nhất, tồn tại sự tương phản sâu sắc về hiệu quả vận hành hệ thống thu gom và xử lý nước thải. Khu công nghiệp Vân Trung phát sinh khoảng 4.000 m3/ngày đêm nước thải, được xử lý qua hệ thống hiện đại có bố trí phòng phân tích kiểm tra chất lượng đầu vào - đầu ra nghiêm ngặt và đội ngũ 5 nhân viên chuyên trách môi trường, đảm bảo nước thải sau xử lý đạt 100% QCVN 40:2011/BTNMT Cột A trước khi xả ra môi trường. Ngược lại, Khu công nghiệp Đình Trám phát sinh khoảng 1.685,6 m3/ngày đêm nhưng trạm xử lý tập trung công suất 2.000 m3/ngày đêm có công nghệ lạc hậu, chưa xây dựng hệ thống đấu nối thu gom nước thải từ phân khu Đồng Vàng, dẫn đến nước thải xả ra chỉ đạt Cột B hoặc không ổn định.

Thứ hai, mức độ suy thoái môi trường nước mặt tại nguồn tiếp nhận là kênh T6 diễn ra nghiêm trọng do tác động xả thải của Khu công nghiệp Đình Trám. Kết quả phân tích chất lượng nước mặt kênh T6 sau điểm tiếp nhận nước thải Đình Trám cho thấy nồng độ PO43- vượt 37,33 lần, NH4+ vượt 15,16 lần, COD vượt 2,33 lần, BOD5 vượt 1,86 lần và Coliform vượt 1,47 lần so với ngưỡng giới hạn tại QCVN 08-MT:2015/BTNMT Cột B1. Đặc biệt, tại vị trí kênh T6 trước khi đổ ra sông Thương, hàm lượng NO2- vượt tới 60,4 lần, PO43- vượt 23,7 lần, NH4+ vượt 8,86 lần và COD vượt 3,2 lần.

Thứ ba, công tác kiểm soát ô nhiễm không khí xung quanh và khí thải ống khói tại cả hai khu công nghiệp đạt kết quả rất khả quan. 100% ống khói xả thải của các nhà máy được kiểm soát theo QCVN 19:2009/BTNMT và toàn bộ các thông số phân tích chất lượng không khí xung quanh như bụi lơ lửng, SO2, NO2, CO tại các điểm quan trắc đều nằm trong giới hạn cho phép của QCVN 05:2013/BTNMT và QCVN 06:2009/BTNMT.

Thứ tư, công tác phân loại và lưu giữ chất thải nguy hại còn bộc lộ nhiều sai phạm thực tế tại các doanh nghiệp thứ cấp. Mặc dù 100% cơ sở thuộc diện quản lý đã đăng ký sổ chủ nguồn thải, các đợt thanh tra năm 2018 đã phát hiện hàng loạt doanh nghiệp vi phạm quy định của Thông tư 36/2015/TT-BTNMT như: để lẫn từ 2 đến dưới 5 loại chất thải nguy hại, để phoi sắt dính dầu mỡ chung với phế liệu nhựa và gỗ, hoặc để lẫn bao bì hóa chất với chất thải thông thường.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt cốt lõi về chất lượng môi trường nước giữa hai khu công nghiệp bắt nguồn trực tiếp từ năng lực đầu tư hạ tầng ban đầu và mô hình tổ chức bộ máy. Khu công nghiệp Vân Trung được thành lập năm 2007 bởi chủ đầu tư liên doanh quốc tế có nhiều kinh nghiệm phát triển hạ tầng, quy hoạch đồng bộ mạng lưới tách riêng nước mưa và nước thải, đồng thời bố trí nhân sự kỹ thuật vận hành thường nhật. Trong khi đó, Khu công nghiệp Đình Trám thành lập từ năm 2002 là khu công nghiệp đầu tiên của tỉnh Bắc Giang, khi các tiêu chuẩn kỹ thuật về môi trường chưa hoàn thiện, dẫn đến hạ tầng chắp vá, đặc biệt sau khi sáp nhập Cụm công nghiệp ô tô Đồng Vàng năm 2011 theo Quyết định số 1253/QĐ-UBND nhưng không kịp thời bổ sung đường ống gom nước thải.

Dữ liệu nghiên cứu về cơ cấu ngành nghề được thể hiện trực quan qua biểu đồ tròn, minh họa rõ nét tỷ trọng áp đảo của ngành sản xuất và gia công linh kiện điện tử tại cả hai khu vực (chiếm 38,9% tại Vân Trung với 23 doanh nghiệp và 38,83% tại Đình Trám với 40 doanh nghiệp). Nhóm ngành nhựa, bao bì đứng thứ hai tại Vân Trung chiếm 18,6%, trong khi cơ khí chiếm tới 21,36% tại Đình Trám. Dữ liệu chất lượng nước mặt kênh T6 được trình bày hiệu quả qua bảng so sánh đa thông số và biểu đồ cột ghép đối chiếu giữa nồng độ thực đo và giới hạn quy chuẩn QCVN 08-MT:2015/BTNMT Cột B1, cho thấy rõ bước nhảy vọt của nồng độ amoni và phosphat sau khi tiếp nhận dòng thải công nghiệp.

So sánh với bức tranh toàn quốc, nơi có 80,6% khu công nghiệp sở hữu trạm xử lý nước thải tập trung nhưng chỉ 42% có trạm quan trắc tự động, thực trạng tại Bắc Giang phản ánh đúng quy luật: hạ tầng kỹ thuật và năng lực giám sát là điều kiện tiên quyết quyết định chất lượng môi trường lưu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý môi trường và xử lý dứt điểm các điểm nóng ô nhiễm, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, đẩy nhanh tiến độ thử nghiệm và hoàn tất thủ tục xác nhận hoàn thành công trình bảo vệ môi trường cho trạm xử lý nước thải tập trung giai đoạn 2 (module 2) công suất 5.000 m3/ngày đêm tại Khu công nghiệp Vân Trung trong thời hạn 6 tháng tới. Trách nhiệm thực hiện thuộc về Công ty TNHH FuGiang nhằm chuẩn bị năng lực tiếp nhận khi 59 doanh nghiệp hiện hữu tăng công suất và các dự án mới lấp đầy 20% diện tích còn lại.

Thứ hai, thi công dứt điểm tuyến đường ống thu gom nước thải từ phân khu Đồng Vàng chuyển về trạm xử lý nước thải tập trung 2.000 m3/ngày đêm của Khu công nghiệp Đình Trám. Đồng thời, Công ty Cổ phần Phát triển Hạ tầng Khu công nghiệp Bắc Giang phải đầu tư nâng cấp công nghệ xử lý từ tiêu chuẩn Cột B lên chuẩn QCVN 40:2011/BTNMT Cột A trong lộ trình 12 tháng, nhằm cắt giảm hoàn toàn tải lượng chất ô nhiễm hữu cơ và dinh dưỡng đổ vào kênh T6.

Thứ ba, tăng cường thanh tra, xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định số 155/2016/NĐ-CP đối với hoạt động phân loại chất thải nguy hại tại nguồn. Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng Ban Quản lý các Khu công nghiệp tỉnh Bắc Giang triển khai kiểm tra định kỳ mỗi quý một lần tại 100% các cơ sở cơ khí, linh kiện điện tử, yêu cầu bố trí thiết bị lưu giữ chuyên dụng riêng biệt cho 100% phoi kim loại dính dầu và giẻ lau nhiễm dung môi.

Thứ tư, lắp đặt đồng bộ hệ thống quan trắc nước thải tự động, liên tục truyền dữ liệu 24/7 về Trung tâm điều hành của Sở Tài nguyên và Môi trường đối với cả hai trạm xử lý tập trung trước quý IV năm 2020, đảm bảo giám sát 100% lưu lượng và nồng độ các thông số COD, TSS, pH, nhiệt độ trước khi xả ra nguồn tiếp nhận.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao và là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước (Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Giang, Ban Quản lý các Khu công nghiệp, Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện). Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực chứng và khung đánh giá pháp lý giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng quy chế phối hợp liên ngành chặt chẽ theo Quyết định số 35/2017/QĐ-UBND, đồng thời lập kế hoạch thanh tra trọng điểm các nguồn thải có nguy cơ cao.

Nhóm thứ hai là các chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh hạ tầng kỹ thuật khu công nghiệp. Luận văn cung cấp bài học kinh nghiệm và mô hình đối sánh thực tế giữa hai phương thức đầu tư, là tài liệu tham khảo giá trị để thiết kế, mở rộng và vận hành trạm xử lý nước thải từ 2.000 m3/ngày đêm đến 5.000 m3/ngày đêm đạt chuẩn Cột A.

Nhóm thứ ba là bộ phận an toàn - môi trường của các doanh nghiệp sản xuất thứ cấp trong khu công nghiệp. Tài liệu giúp doanh nghiệp nhận diện các lỗi vi phạm phổ biến trong phân loại chất thải nguy hại, quản lý khí thải và hoàn thiện hồ sơ báo cáo định kỳ theo đúng Thông tư số 35/2015/TT-BTNMT và Thông tư số 36/2015/TT-BTNMT.

Nhóm thứ tư là giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Môi trường, Kỹ thuật Môi trường. Công trình cung cấp bộ số liệu quan trắc thực địa phong phú, làm giáo trình tình huống điển hình về đánh giá tải lượng ô nhiễm nguồn nước mặt và phương pháp luận nghiên cứu môi trường công nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Hiệu quả xử lý nước thải giữa Khu công nghiệp Vân Trung và Đình Trám có sự khác biệt căn bản nào? Khu công nghiệp Vân Trung vận hành trạm xử lý hiện đại, bố trí 5 nhân sự chuyên trách và kiểm soát đầu vào nghiêm ngặt, đưa nước thải đạt QCVN 40:2011/BTNMT Cột A. Ngược lại, trạm xử lý 2.000 m3/ngày đêm của Đình Trám sử dụng công nghệ cũ và chưa gom nước thải khu Đồng Vàng, dẫn đến chất lượng đầu ra chỉ đạt Cột B và gây ô nhiễm nguồn tiếp nhận.

Chất lượng nước mặt kênh T6 bị suy giảm ở mức độ cụ thể như thế nào khi tiếp nhận nước thải công nghiệp? Tại vị trí sau khi tiếp nhận nước thải của Khu công nghiệp Đình Trám, mẫu nước kênh T6 ghi nhận hàm lượng PO43- vượt 37,33 lần, NH4+ vượt 15,16 lần và COD vượt 2,33 lần so với QCVN 08-MT:2015/BTNMT Cột B1. Trước khi đổ ra sông Thương, chỉ số NO2- vượt ngưỡng tới 60,4 lần và PO43- vượt 23,7 lần.

Những sai phạm điển hình nhất trong quản lý chất thải nguy hại tại các doanh nghiệp thứ cấp là gì? Qua kiểm tra năm 2018 tại một số doanh nghiệp cơ khí và điện tử, sai phạm phổ biến nhất là để lẫn từ 2 đến 5 loại chất thải nguy hại với nhau, không dán nhãn cảnh báo, để phoi sắt và giẻ lau dính dầu mỡ lẫn vào kho phế liệu thông thường, hoặc ủy thác đơn vị vận chuyển tự lập chứng từ quản lý.

Cơ cấu công nghiệp tại hai khu vực nghiên cứu tạo ra những áp lực môi trường chủ yếu nào? Tại cả hai khu công nghiệp, ngành sản xuất và gia công linh kiện điện tử chiếm tỷ trọng cao nhất (38,9% tại Vân Trung và 38,83% tại Đình Trám), kết hợp với ngành nhựa và cơ khí (chiếm từ 10,68% đến 21,36%). Cơ cấu này làm phát sinh lượng lớn nước thải chứa hóa chất xi mạ, dung môi bay hơi và rác thải nguy hại cần xử lý nghiêm ngặt.

Giải pháp kỹ thuật cấp thiết nhất cần triển khai ngay cho Khu công nghiệp Đình Trám là gì? Chủ đầu tư cần xây dựng khẩn cấp hệ thống đường ống kết nối nước thải phân khu Đồng Vàng về trạm xử lý tập trung công suất 2.000 m3/ngày đêm, đồng thời đầu tư cải tạo dây chuyền công nghệ sinh hóa để nâng chất lượng nước thải đầu ra từ Cột B lên chuẩn Cột A của QCVN 40:2011/BTNMT.

Kết luận

  • Khu công nghiệp Vân Trung thiết lập mô hình quản trị môi trường hiệu quả với 100% nước thải đầu ra đạt QCVN 40:2011/BTNMT Cột A và kiểm soát tối ưu nguồn phát thải.
  • Khu công nghiệp Đình Trám bộc lộ hạn chế lớn về hạ tầng trạm xử lý 2.000 m3/ngày đêm, là nguồn tác động chính khiến nồng độ PO43- tại kênh T6 vượt quy chuẩn tới 37,33 lần.
  • 100% nguồn phát thải khí thải công nghiệp tại 2 khu công nghiệp được giám sát đạt chuẩn QCVN 19:2009/BTNMT và môi trường không khí xung quanh duy trì ở mức an toàn.
  • Công tác phân loại chất thải nguy hại tại nguồn của 162 doanh nghiệp thứ cấp đòi hỏi sự chấn chỉnh đồng bộ nhằm loại bỏ tình trạng để lẫn chất thải độc hại với rác sinh hoạt.
  • Đề tài đóng góp hệ thống giải pháp nâng cấp hạ tầng và chính sách quản lý liên ngành toàn diện, tạo tiền đề chuyển đổi các khu công nghiệp Bắc Giang sang mô hình sinh thái.

Lộ trình triển khai tiếp theo cần ưu tiên hoàn tất module 2 công suất 5.000 m3/ngày đêm tại Vân Trung và cải tạo trạm Đình Trám lên chuẩn Cột A trong giai đoạn 2019-2020. Các nhà quản lý và chủ đầu tư hãy ứng dụng ngay các khuyến nghị khoa học của công trình này nhằm đảm bảo mục tiêu tăng trưởng kinh tế song hành với bảo vệ môi trường bền vững.