Chương 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Cơ cấu kinh tế 1. Khai niệm Co cau hay kết cấu là một khái niệm ma triết học duy vật biện chứng dùng dé chi cách thức tô chức bên trong của một hệ thống, biểu hiện sự thống nhất của các mỗi quan hệ qua lại vững chắc giữa các bộ phận của nó. Trong khi chỉ rõ mỗi quan hệ biện chứng giữa bộ phận và toàn thé, nó biêu hiện ra như một thuộc tính của sự vật, hiện tượng và sự biến đồi sự vật, hiện tượng.
Như vậy, có thể thay rat nhiều trình độ, nhiều kiều tô chức co cấu của các khách thé và các hệ thông.[30] Đối với nền kinh tế quốc dan, cơ cau kinh tế là một hệ thống phức tạp có nhiều bộ phận hợp thành có sự vận động biến đôi và phát triển theo thời gian. Như vậy có thé hiểu: “Cơ cấu của nên kinh tế quốc dan là tổng thể những moi quan hệ về chất lượng và sé lượng giữa các bộ phận cầu thành đó trong một thời gian trong những điều kiện KT - XH nhất định".[1] Cơ cấu kinh tế là tông hợp các ngành, lĩnh vực, các bộ phận kinh té có quan hệ hữu cơ tương đối ôn định hợp thành. Cơ cau kinh tế quốc dan là phạm trù phản ánh cấu tạo cùng các quan hệ bên trong của nền kinh tế quốc dan, trong đó nên kinh tế được hiểu như một hệ thống ton tại trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Như vay, nghiên cứu cơ cau kinh tế nhằm nhận biết cau trúc của nên kinh tế và phát hiện xu hướng vận động của nền kinh tế theo từng thời kì để có những tác động can thiết, thúc day các xu hướng tích cực hay hạn chế những tiêu cực, tiến tới đạt các mục tiêu định trước.
Nghiên cứu cơ cấu kinh tế có ý nghĩa rat lớn đối với thực tiễn phát triển kinh tế trong từng thời kì phát triển KT - XH của đất nước. Nhìn chung, cơ cấu kinh tế không chỉ quy định về số lượng va tỉ lệ giữa các yếu tô cấu thành, biểu hiện vẻ lượng (là sự tăng trưởng của hệ thống), mà còn thể hiện những môi quan hệ cơ cau giữa các yêu tô, biêu hiện về chat (là sự phát triên của hệ thông). Nên kinh tế chỉ có thé ôn định và tăng trưởng bên vững khi có cơ cau cân đối, hợp li. Trên phạm vi cả nước, cơ cấu kinh tế biéu hiện tập trung của chiến lược KT - XH.
Một cơ cau kinh tế hợp lí phản ánh sự tác động của các quy luật phát triển khách quan. Cơ cau kinh tế mang tính lịch sử xã hội nhất định và luôn biến động phụ thuộc vào sự biến đôi của tình hình kinh tế, chính trị thể giới và đặc điểm kinh tế xã hội của đất nước. Sự biến đôi cơ cấu kinh tế nhằm đạt hiệu quả cao về mặt KT ~ XH và môi trường theo hướng CNH, HDH trong những điều kiện cụ thé của đất nước. Chuyên dich cơ cau kinh tế gắn với sự biến đổi và phát triển không ngừng của các yếu tố, các bộ phận câu thành nên kinh tế và những mối liên hệ giữa chúng.
Nghị quyết Đại hội toàn quốc lần thứ VI chỉ rõ: Nền kinh tế quốc dan có một cơ cau kinh tế hợp lí là cơ cau kinh tế trong đó các ngành, các vùng, các thanh phan, các loại hình sản xuất có quy mô và trình độ kĩ thuật khác nhau phải được bố trí cân đối. liên kết với nhau, phù hợp với điều kiện kinh tế, bảo đảm cho nền kinh tế phát triển ôn định. Cơ cấu kính tế là một hệ thong động, biến đổi không ngừng theo đà phát triển của lực lượng sản xuất và những nhân tô quy định nó. Ứng với mỗi giai đoạn phát triển nhất định, trong những điều kiện cụ thé nhất định, phải xây dựng, điều chỉnh cơ cau kinh tế cho phù hợp.
Các khía cạnh thể liện của cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế được thẻ hiện ớ ba khía cạnh quan trọng sau: * Cơ cau ngành kinh tế Cơ cầu ngành kinh tế thé hiện mối quan hệ gắn bó với nhau theo những ti lệ nhất định giữa các ngành sản xuất, trong nội bộ nên kinh tế quốc dan cũng như giữa các ngành nghé và các doanh nghiệp trong các ngành. Cơ cầu ngành là bộ phận then chốt trong cơ cau kinh tế, vì cơ cầu ngành quyết định trạng thái chung va tỉ lệ đầu vào, đầu ra của nên kinh tế quốc dân. Đối với nền kinh tế quốc dan chuyên dich cơ cau ngành có nghĩa là sự vận động và biển đôi của các ngành kinh tế thuộc khu vực I, II, III theo chiều hướng tăng tỉ lệ các ngành khu vực II, III, giảm tỉ lệ các ngành khu vực I trong cơ cau tông sản phẩm quốc nội. Trong công nghiệp xu hướng chuyền dich cơ cau ngành thé hiện bang sự gia tăng tỉ trọng các ngành công nghiệp có thiết bị tiên tiến, công nghệ hiện đại, tăng sản phâm có hàm lượng chất xám, giảm tỉ trọng các ngành, các xí nghiệp có thiết bị và công nghệ lạc hậu, sử dung nhiều lao động.
* Cơ cầu thành phan kinh té Cơ cấu thành phần kinh tế gắn với các loại hình sở hữu nhất định về tư liệu sản xuất. Tùy theo phương thức sản xuất mà có các thành phần kính tế chiếm địa vị chỉ phối hay chủ đạo và các thành phần kinh tế khác củng tôn tai. Nước ta chủ trương xây đựng nên kinh tế hàng hóa nhiều thành phan, lay kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thé làm nền tảng. Trong đó, kinh tế quốc doanh đóng vai trò chủ đạo.
Kinh tế tư bản nhà nước được phát triển phô biến và ton tại dưới nhiều hình thức. Kinh tế cá thể, kinh tế tư bản là bộ phận hợp thành quan trọng. * Cơ cau kinh tế vùng lãnh thổ Cơ cấu lãnh thô là sự phân chia nên kinh tế quốc dân thành các vùng chuyên môn hóa khác nhau vẻ chức năng (các vùng kinh tế va tập hợp trong một hệ thông nhất các mối quan hệ qua lại lần nhau). Cơ cấu ngành, cơ cầu thành phần kinh tế, cơ cấu vùng lãnh thé có mối quan hệ và tác động qua lại với nhau.
Mỗi quốc gia, vùng lãnh thỏ đều có cơ cấu ngành, cơ cau thành phần nhất định. Một vùng lãnh thô phát triển theo hướng chuyên môn hóa là chính đi đôi với việc phát triển tổng hợp, dé có thẻ khai thác tốt tiềm năng của vùng. Trong đó, cơ cau ngành có vai trò quyết định, cơ cau kinh tế ngành phát triển, biến đôi ngày càng sâu sắc sẽ kéo theo sự sự phát triển và biến đôi cơ cau kinh tế theo vùng vì nó được thê hiện theo quan hệ cung - cầu của thị trường. Còn cơ cấu thành phần kinh tế là những lực lượng kinh tế quan trọng để thực hiện cơ câu ngành.
Cơ cau thành phan kinh tế được hình thành và hoạt động có hiệu quả dựa trên khả năng và thé mạnh của mỗi thành phan kinh tế. Cơ cầu ngành và cơ cau thành phan kinh tế chỉ có thê được chuyên dịch đúng dan trên từng lãnh thé, cho nên việc phân bố không gian lãnh thỏ hợp lí để phát triển mạnh các ngành kinh tế và thành phần kinh tế có ý nghĩa rất quan trọng, kết hợp cơ cau ngành với co cầu vùng lãnh thé nhằm phát huy lợi thể so sánh của vùng trong việc phát triển ngành, kết hợp cơ cau ngành với cơ cấu thành phần kinh tế nhằm huy động các thành phan tham gia phát triển các ngành kinh tế, phát triển các vùng lãnh thé. Một số chỉ tiêu cơ ban để đánh giá cơ cầu kinh té Việc xem xét cơ cầu nên kinh tế quốc dan có rất nhiều chỉ tiêu kinh tế khác nhau. Hiện nay, người ta thường dùng các chỉ tiêu sau đây để xem xét cơ cấu kinh tế: chỉ tiêu lao động, chỉ tiêu GDP, chỉ tiêu giá trị sản xuất công nghiệp (GO) và chỉ tiêu vẻ trang bị kĩ thuật.
Trong số các chỉ tiêu đó, đáng chú ý hơn cả là tỉ lệ người lao động giữa các ngành, các khu vực kinh tế, nhất là tỉ lệ người lao động trong nông nghiệp so với người lao động trong các ngành nghề khác và cơ cấu các khu vực, các ngành kinh tế quan trọng trong tông sản phẩm quốc nội (GDP). Các số liệu thống kê kinh tế của thé giới đều chỉ rõ rằng hai chỉ tiêu trên rất khác nhau giữa các nhóm nước. O các nước công nghiệp hoá có nén kinh tế phát triển cao, số người lao động trong ngành nông nghiệp (khu vực I) rất thấp, ti lệ khu vực I trong cơ cau GDP không đáng kẻ, ngành công nghiệp và xây đựng (khu vực II) và dich vụ (khu vực III) thường chiếm vị trí quan trọng. Ngược lai, ở những nước đang phat trién có nên kinh tế lạc hậu thì tỉ lệ lao động trong nông nghiệp khá cao và ngành công nghiệp và xây đựng dang dan chiếm vị trí quan trọng trong cơ cau kinh tế, Trong điều kiện nước ta mới chuyên sang cơ chế thị trường, lực lượng sản xuất còn thấp kém, năng suất lao động chưa cao, với chính sách kinh tế m6, từng bước đây mạnh CNH, HDH dat nước, cần xem xét thêm cơ cau vốn dau tư, cơ cau tỉ trọng giá trị tông sản lượng nội bộ trong từng ngành.
Ý nghĩa của việc xây dựng cơ cấu kinh tế hợp li Xây dựng cơ cau kinh tế hợp lí và thường xuyên nghiên cứu đẻ điều chính cơ cau kinh tế phù hợp với yêu cầu phát triển KT - XH là một trong những van dé quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của mỗi quốc gia, của mỗi địa phương. Sự hình thành cơ cấu hợp lí, tạo điều kiện tiền dé vật chat cho việc tang hiệu quả của sản xuất xã hội hiện tại. Mặt khác, bản thân sự tăng trưởng kinh tế hiện tại do có được cơ cầu kinh tế hợp lí lại là điều kiện cần thiết cho việc hoàn thiện hơn nữa cơ cầu kinh tế và phát triển kinh tế trong tương lai. Một cơ cau kinh tế hợp lí là một cơ cau kinh tế thích ứng nhất với các điều kiện cụ thê và đem lại hiệu quả én định nhất.