Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2000-2010

Luận án tiến sỹ phân tích chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2000-2010, cung cấp cái nhìn sâu sắc về phát triển.

• Tác giả: Lê Kim Chi
• Người hướng dẫn: Nguyễn Minh Tường
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lý học
• Đề tài: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2000-2010
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Lịch sử nghiên cứu
• Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• Quan điểm nghiên cứu
• Quan điểm tổng hợp lãnh thổ
• Quan điểm hệ thống
• Quan điểm phát triển bền vững
• Quan điểm lịch sử viễn cảnh
• Các phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp thống kê, xử lý số liệu trong phòng
• Phương pháp phân tích hệ thống
• Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• Phương pháp khảo sát thực địa
• Đóng góp của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 1.1.1. Cơ cấu kinh tế
• 1.1.1.1. Các khía cạnh biểu hiện
• 1.1.2. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 1.2. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2.1. Kinh tế nông nghiệp
• 1.2.2. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2.2.1. Đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2.2.2. Các khía cạnh biểu hiện của cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2.3. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình CDCCKTNN
• 1.3.1. Các nhân tố tự nhiên
• 1.3.1.1. Vị trí địa lý
• 1.3.1.2. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên
• 1.3.2. Các nhân tố kinh tế - xã hội
• 1.3.2.1. Chính sách kinh tế
• 1.3.2.2. Thị trường
• 1.3.2.3. Khoa học-công nghệ
• 1.3.2.4. Dân cư và nguồn lao động
• 1.3.2.5. Cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật
• 1.3.2.6. Đô thị hóa và công nghiệp hóa
• 1.4. Các chỉ tiêu phân tích CDCCKTNN theo ngành và theo lãnh thổ
• 1.4.1. Các chỉ tiêu chung
• 1.4.2. Nhóm các chỉ tiêu phân tích CDCCKTNN theo ngành
• 1.4.3. Nhóm các chỉ tiêu phân tích CDCCKTNN theo lãnh thổ
• 1.5. THỰC TIỄN CDCCKTNN VIỆT NAM VÀ VÙNG BTB GIAI ĐOẠN 2000-2010
• 1.5.1. Khái quát CDCCKTNN Việt Nam trong giai đoạn 2000-2010
• 1.5.2. CDCCKTNN vùng BTB giai đoạn 2000-2010
• 1.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP TỈNH THANH HÓA TRONG GIAI ĐOẠN 2000-2010
• 2.1. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG
• 2.1.1. Các nhân tố tự nhiên
• 2.1.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.1.2. Tài nguyên đất
• 2.1.1.3. Tài nguyên nước
• 2.1.1.4. Tài nguyên sinh vật
• 2.1.1.4.1. Tài nguyên rừng
• 2.1.1.4.2. Tài nguyên sinh vật biển
• 2.1.2. Các nhân tố kinh tế - xã hội
• 2.1.2.1. Đường lối, chính sách
• 2.1.2.2. Thị trường tiêu thụ
• 2.1.2.3. Khoa học-công nghệ
• 2.1.2.4. Công nghiệp chế biến
• 2.1.2.5. Cơ sở hạ tầng
• 2.1.2.6. Cơ sở vật chất kỹ thuật
• 2.1.2.7. Đô thị hóa và công nghiệp hóa
• 2.1.2.8. Dân cư, nguồn lao động
• 2.1.3. Đánh giá chung
• 2.2. CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở TỈNH THANH HOÁ TRONG GIAI ĐOẠN 2000-2010
• 2.2.1. Khái quát sự phát triển kinh tế và CDCCKT tỉnh Thanh Hóa - 2000-2010
• 2.2.2. Biến động diện tích đất nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2000-2010
• 2.2.2.1. Cơ cấu sử dụng đất
• 2.2.2.2. Biến động diện tích đất nông nghiệp
• 2.2.2.2.1. Đất sản xuất nông nghiệp
• 2.2.2.2.2. Đất lâm nghiệp
• 2.2.2.2.3. Đất nuôi trồng thủy sản
• 2.2.2.2.4. Đất làm muối
• 2.2.2.2.5. Đất nông nghiệp khác
• 2.2.3. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành N-L-TS
• 2.2.3.1. Khái quát chung
• 2.2.3.2. Ngành nông nghiệp
• 2.2.3.2.1. Ngành trồng trọt
• 2.2.3.2.2. Ngành chăn nuôi
• 2.2.3.2.3. Dịch vụ nông nghiệp
• 2.2.3.3. Ngành thủy sản
• 2.2.3.3.1. Khái quát chung
• 2.2.3.3.2. Ngành khai thác thủy sản
• 2.2.3.3.3. Ngành nuôi trồng
• 2.2.3.3.4. Dịch vụ nghề cá
• 2.2.3.4. Ngành lâm nghiệp
• 2.2.4. Chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ N-L-TS tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2000-2010
• 2.2.4.1. Sự phân hóa lãnh thổ sản xuất N-L-TS tỉnh Thanh Hóa
• 2.2.4.2. Các hình thức tổ chức lãnh thổ N-L-TS chủ yếu
• 2.2.4.2.1. Hộ gia đình
• 2.2.4.2.2. Vùng chuyên canh, tập trung sản xuất
• 2.2.5. Đánh giá chung về CDCCKTN-L-TS trong giai đoạn 2000-2010
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP TỈNH THANH HÓA ĐẾN NĂM 2020
• 3.1. QUAN ĐIỂM, MỤC TIÊU
• 3.1.1. Mục tiêu chuyển dịch cơ cấu N-L-TS tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020
• 3.2. ĐỊNH HƯỚNG CDCCKTNN TỈNH THANH HÓA ĐẾN NĂM 2020
• 3.2.1. Định hướng phát triển N-L-TS giai đoạn đến năm 2020
• 3.2.2. Dự báo biến động sử dụng đất nông nghiệp giai đoạn 2010-2020
• 3.2.3. Định hướng chuyển dịch cơ cấu ngành
• 3.2.3.1. Ngành nông nghiệp
• 3.2.4. Định hướng chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ
• 3.2.4.1. Hộ gia đình
• 3.2.4.2. Vùng chuyên canh
• 3.2.4.3. Tiểu vùng nông nghiệp
• 3.3. CÁC GIẢI PHÁP CDCCKTN-L-TS TỈNH THANH HÓA ĐẾN NĂM 2020
• 3.3.1. Trong ngành nông nghiệp
• 3.3.2. Trong lâm nghiệp
• 3.3.3. Trong ngành thủy sản
• 3.3.4. Giải pháp về vốn đầu tư
• 3.3.5. Giải pháp thị trường
• 3.3.6. Giải pháp về cơ chế, chính sách
• 3.3.7. Giải pháp về khoa học - công nghệ và phát triển công nghiệp chế biến
• 3.3.7.1. Khoa học công nghệ
• 3.3.7.2. Phát triển công nghiệp chế biến
• 3.3.8. Giải pháp về nguồn nhân lực
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa

Thanh Hóa, với diện tích và dân số lớn, có tiềm năng phát triển kinh tế nông nghiệp đa dạng. Từ năm 1986, quá trình đổi mới đã thúc đẩy phát triển nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Nông nghiệp Thanh Hóa đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, với một số sản phẩm chủ lực như lúa, mía, đàn trâu, đàn bò. Tuy tỷ trọng nông nghiệp trong GDP giảm từ 39,6% (2000) xuống 24,1% (2010), giá trị tuyệt đối vẫn tăng đáng kể, cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp.

1.1. Vai trò của nông nghiệp Thanh Hóa trong nền kinh tế

Kinh tế nông thôn Thanh Hóa có vai trò then chốt, là nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm và nguyên liệu cho công nghiệp chế biến. Phát triển nông nghiệp góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Theo số liệu từ tài liệu, giá trị sản xuất nông nghiệp tăng từ 3942,1 tỷ đồng (2000) lên 12404,9 tỷ đồng (2010), khẳng định vai trò quan trọng của nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa trong tăng trưởng kinh tế Thanh Hóa.

1.2. Xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp ban đầu

Giai đoạn 2000-2010 chứng kiến sự chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp từ sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa. Xu hướng giảm tỷ trọng nông nghiệp và lâm nghiệp, tăng tỷ trọng thủy sản được ghi nhận. Hình thành các vùng chuyên canh sản xuất quy mô lớn với các loại cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế và thị trường tiêu thụ cao hơn.

II. Thách thức trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Thanh Hóa

Mặc dù có nhiều thành tựu, nông nghiệp Thanh Hóa vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tăng trưởng chưa bền vững, khả năng cạnh tranh thấp do sản xuất còn nhỏ lẻ, phân tán. Công nghệ còn lạc hậu và việc khai thác tiềm năng chưa hiệu quả. Nguồn vốn đầu tư thấp, cơ sở hạ tầng và ứng dụng khoa học công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu. Thiếu nguồn nhân lực qua đào tạo và đặc biệt là một cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý. Do đó, chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một vấn đề cấp thiết để giải quyết những tồn tại và thách thức này.

2.1. Hạn chế về năng lực cạnh tranh và quy mô sản xuất

Thực trạng nông nghiệp Thanh Hóa vẫn còn nhiều hạn chế về năng lực cạnh tranh do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán và công nghệ lạc hậu. Theo tài liệu nghiên cứu, sản xuất nông nghiệp còn mang nặng tính chất tự cung tự cấp, gây khó khăn cho việc tiếp cận thị trường và ứng dụng khoa học kỹ thuật.

2.2. Yếu kém về cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực

Cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển, đặc biệt là hạ tầng giao thông, thủy lợi và điện. Nguồn nhân lực qua đào tạo còn thiếu, gây khó khăn cho việc ứng dụng khoa học công nghệ và nâng cao năng suất lao động. Đầu tư vào phát triển nông nghiệp còn hạn chế.

III. Phương pháp phân tích chuyển dịch cơ cấu Nông nghiệp Thanh Hóa

Để đánh giá quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2000-2010, cần áp dụng đồng bộ các phương pháp nghiên cứu. Sử dụng phương pháp thống kê để xử lý số liệu về diện tích, năng suất, sản lượng. Áp dụng phương pháp phân tích hệ thống để đánh giá tác động của các nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội. Sử dụng phương pháp bản đồ và GIS để trực quan hóa sự phân bố và biến động của các hoạt động sản xuất nông nghiệp.

3.1. Thống kê và xử lý số liệu nông nghiệp Thanh Hóa

Phương pháp thống kê được sử dụng để thu thập, xử lý và phân tích số liệu về diện tích đất nông nghiệp, sản lượng cây trồng, vật nuôi, giá trị sản xuất nông, lâm, thủy sản. Các chỉ số như tốc độ tăng trưởng, cơ cấu ngành, hệ số chuyên môn hóa được tính toán để đánh giá hiệu quả kinh tế nông nghiệp. Dữ liệu được trích dẫn từ các báo cáo của Cục Thống kê tỉnh Thanh Hóa.

3.2. Phân tích hệ thống và đánh giá tác động chuyển dịch

Phương pháp phân tích hệ thống giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, bao gồm yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và chính sách. Đánh giá tác động của công nghiệp hóa nông nghiệp, hiện đại hóa nông nghiệp đến đời sống nông thôn Thanh Hóa và thu nhập của người nông dân Thanh Hóa.

3.3. Ứng dụng GIS và bản đồ trong phân tích không gian

Sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để xây dựng bản đồ phân bố cây trồng, vật nuôi, các vùng chuyên canh và đánh giá sự thay đổi không gian của các hoạt động sản xuất nông nghiệp. Bản đồ giúp trực quan hóa các xu hướng chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ.

IV. Ứng dụng và Kết quả chuyển dịch Nông nghiệp Thanh Hóa

Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Thanh Hóa. Kết quả phân tích sẽ làm cơ sở để đề xuất các giải pháp và định hướng phát triển phù hợp. Các giải pháp bao gồm đầu tư vào nông nghiệp Thanh Hóa, phát triển nông nghiệp công nghệ cao, xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp, và tăng cường liên kết sản xuất nông nghiệp.

4.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế và xã hội nông nghiệp Thanh Hóa

Phân tích hiệu quả kinh tế nông nghiệp thông qua các chỉ số như giá trị gia tăng, lợi nhuận, năng suất lao động. Đánh giá tác động xã hội của chuyển dịch cơ cấu, bao gồm thay đổi về thu nhập của nông dân Thanh Hóa, việc làm, và đời sống nông thôn Thanh Hóa.

4.2. Xác định các vùng chuyên canh và sản phẩm chủ lực

Xác định các vùng chuyên canh có tiềm năng phát triển và các sản phẩm nông nghiệp chủ lực Thanh Hóa có lợi thế cạnh tranh. Nghiên cứu thị trường nông sản Thanh Hóa và đề xuất các giải pháp phát triển thương mại nông sản Thanh Hóa và xuất khẩu nông sản Thanh Hóa.

4.3. Xây dựng mô hình phát triển kinh tế trang trại và HTX

Nghiên cứu các mô hình phát triển kinh tế trang trại Thanh Hóa, kinh tế hợp tác xã nông nghiệp Thanh Hóa hiệu quả và đề xuất các giải pháp hỗ trợ. Thúc đẩy phát triển chương trình OCOP Thanh Hóa (One Commune One Product) để nâng cao giá trị sản phẩm địa phương.

V. Định hướng chuyển dịch cơ cấu Nông nghiệp Thanh Hóa đến năm 2020

Định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020 tập trung vào việc nâng cao hiệu quả và tính bền vững. Chú trọng vào việc phát triển các ngành có giá trị gia tăng cao, ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến và bảo vệ môi trường. Xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

5.1. Ưu tiên phát triển các ngành có giá trị gia tăng cao

Tập trung vào việc phát triển các ngành như trồng trọt công nghệ cao, chăn nuôi theo hướng an toàn sinh học, và nuôi trồng thủy sản bền vững. Khuyến khích công nghiệp hóa nông nghiệp, hiện đại hóa nông nghiệp để nâng cao giá trị sản phẩm.

5.2. Ứng dụng khoa học công nghệ và bảo vệ môi trường

Tăng cường ứng dụng các tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất, chế biến và bảo quản nông sản. Thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường, giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên thiên nhiên.

5.3. Xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp

Ban hành các chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp Thanh Hóa, hỗ trợ nông dân tiếp cận vốn, khoa học kỹ thuật và thị trường. Xây dựng các chương trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2000-2010"
Tác giả: Lê Kim Chi
Chuyên ngành: Địa lý học (Mã số: 62.01)
Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (Năm bảo vệ: 2013)
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Minh Tuệ và TS. Lê Văn Trưởng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Kể từ công cuộc Đổi mới năm 1986, nông nghiệp Việt Nam đã có nhiều bước phát triển và tham gia vào tiến trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Thanh Hóa là tỉnh có quy mô diện tích lớn, dân số đông, điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tạo thuận lợi cho việc phát triển nền nông nghiệp đa dạng. Nông nghiệp giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế địa phương; một số sản phẩm giữ vị trí cao trong vùng Bắc Trung Bộ và cả nước như lúa (đứng đầu vùng Bắc Trung Bộ, thứ sáu cả nước về diện tích và sản lượng), mía (đứng đầu cả nước về diện tích), đàn trâu (thứ hai cả nước), đàn bò (thứ năm cả nước). Trong cơ cấu tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của tỉnh, tỷ trọng nông nghiệp giảm từ 39,6% năm 2000 xuống 24,1% năm 2010, song giá trị tuyệt đối tính theo giá thực tế tăng từ 3.942,1 tỷ đồng lên 12.404,9 tỷ đồng. Cơ cấu ngành nông - lâm - thủy sản bước đầu chuyển từ tự cấp tự túc sang sản xuất hàng hóa.

Tuy vậy, sản xuất nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn này còn bộc lộ nhiều hạn chế: tăng trưởng thiếu bền vững, năng lực cạnh tranh thấp, phương thức sản xuất mang tính tiểu nông, phân tán; cơ sở hạ tầng, ứng dụng khoa học - công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu; nguồn vốn đầu tư thấp và thiếu nguồn nhân lực qua đào tạo. Đặc biệt, địa phương chưa hình thành được cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý để khai thác hiệu quả các tiềm năng sẵn có. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu về việc đánh giá có hệ thống thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa dưới cả hai khía cạnh ngành và lãnh thổ, từ đó cung cấp căn cứ khoa học cho các định hướng phát triển đến năm 2020.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là luận giải quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2000-2010, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp cho giai đoạn đến năm 2020 theo hướng hiệu quả, bền vững.

Để thực hiện mục tiêu trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Đúc kết cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp; xác định hệ thống chỉ tiêu phân tích và vận dụng vào địa bàn tỉnh Thanh Hóa.
2. Đánh giá các nhân tố tự nhiên và kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa.
3. Phân tích thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2000-2010 theo ngành và theo lãnh thổ.
4. Đề xuất các định hướng và giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo nghĩa rộng (bao gồm ba ngành: nông nghiệp theo nghĩa hẹp, lâm nghiệp, thủy sản) và quá trình chuyển dịch cơ cấu đó trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa.
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào hai khía cạnh chính:
  • Chuyển dịch cơ cấu theo ngành: Phân tích tương quan giữa nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và chuyển dịch nội bộ từng ngành (giữa trồng trọt và chăn nuôi, cơ cấu cây trồng, vật nuôi chủ yếu; giữa nuôi trồng và đánh bắt thủy sản; giữa khai thác và trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng).
  • Chuyển dịch cơ cấu theo lãnh thổ: Phân tích sự phân hóa lãnh thổ sản xuất, biến động của các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp gồm kinh tế hộ gia đình, kinh tế trang trại, vùng chuyên canh và các tiểu vùng nông nghiệp.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn nghiên cứu thực trạng từ năm 2000 đến năm 2010, định hướng dự báo đến năm 2020.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ tỉnh Thanh Hóa gồm 27 đơn vị hành chính cấp huyện (1 thành phố, 2 thị xã, 24 huyện) trong mối quan hệ so sánh với vùng Bắc Trung Bộ và cả nước.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế đã công bố:

• Hướng nghiên cứu lý luận chung về chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Công trình "Chuyển dịch CCKT theo hướng công nghiệp hoá nền kinh tế quốc dân" (Ngô Đình Giao chủ biên, 1994, tập 2) đã làm sáng tỏ khái niệm cơ cấu kinh tế, các khía cạnh biểu hiện và sự cần thiết của việc chuyển dịch cơ cấu theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tác phẩm "Những vấn đề chủ yếu về kinh tế phát triển" của Ngô Doãn Vịnh (2005) hệ thống hóa lý luận và thực tiễn về cơ cấu nền kinh tế Việt Nam trước năm 2005 trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Công trình "Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam" do Bùi Tất Thắng chủ biên (2006) phân tích cơ sở lý luận về cơ cấu ngành và các nhân tố môi trường quốc tế, lợi thế so sánh tác động đến chính sách cơ cấu. Công trình "Cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế - Nghiên cứu thống kê cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế" do Phan Công Nghĩa chủ biên (2007) chuẩn hóa hệ thống phương pháp thống kê mô tả và thống kê phân tích cơ cấu kinh tế.
• Hướng nghiên cứu chuyên sâu về nông nghiệp và các địa bàn cụ thể: Đề tài khoa học cấp Nhà nước mã số KC 07-17 "Nghiên cứu luận cứ khoa học để CDCCKTNN theo hướng CNH, HĐH" do Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Việt Nam thực hiện (2004) đã làm rõ cơ cấu ngành, cơ cấu lãnh thổ, cơ cấu thành phần trên các vùng sinh thái nông nghiệp của cả nước sau 15 năm Đổi mới. Bên cạnh đó, các luận án tiến sĩ chuyên ngành Địa lý học và Kinh tế học như công trình của Mai Hà Phương (2008) về cơ cấu cây trồng lâu năm ở Lâm Đồng, Vũ Thị Kim Cúc (2012) về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Hải Phòng, Tạ Đình Thi (2006) về chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn với phát triển bền vững ở Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ đã vận dụng lý thuyết vào từng khu vực đặc thù.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Mặc dù các nghiên cứu trước đây đã phân tích cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở phạm vi quốc gia hoặc một số tiểu vùng riêng lẻ, song trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông - lâm - thủy sản tích hợp đồng thời cả góc độ ngành kinh tế lẫn góc độ phân hóa lãnh thổ trong giai đoạn 2000-2010. Luận án của tác giả Lê Kim Chi giải quyết khoảng trống này bằng cách xác lập khung chỉ tiêu phân tích địa lý học kinh tế, đánh giá chi tiết các nhân tố chi phối và làm rõ thực trạng tổ chức không gian sản xuất nông nghiệp của Thanh Hóa.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

Luận án tiếp cận cơ cấu kinh tế từ quan điểm triết học duy vật biện chứng và lý thuyết hệ thống:

• Cơ cấu kinh tế: Tổng thể hợp thành bởi nhiều phần tử của nền kinh tế, biểu thị mối quan hệ tương tác cả về số lượng (tỷ lệ phần trăm) và chất lượng (mức độ liên kết) trong điều kiện lịch sử cụ thể. Ba khía cạnh biểu hiện cơ bản gồm: cơ cấu ngành, cơ cấu lãnh thổ và cơ cấu thành phần kinh tế.
• Kinh tế nông nghiệp (theo nghĩa rộng): Bao gồm nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp), lâm nghiệp (trồng và chăm sóc bảo vệ rừng, khai thác rừng, dịch vụ lâm nghiệp) và thủy sản (khai thác, nuôi trồng, dịch vụ thủy sản).
• Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp: Quá trình biến đổi về số lượng và chất lượng các mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành kinh tế nông nghiệp dưới tác động của các quy luật khách quan và sự can thiệp có chủ đích của con người nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.

Quan điểm nghiên cứu

1. Quan điểm tổng hợp lãnh thổ: Xem xét tỉnh Thanh Hóa như một thể tổng hợp hoàn chỉnh về tự nhiên và kinh tế - xã hội, phân tích các mối liên hệ qua lại giữa các yếu tố trên cùng không gian lãnh thổ tác động đến nông nghiệp.
2. Quan điểm hệ thống: Đặt kinh tế nông nghiệp như một phân hệ trong hệ thống kinh tế chung của tỉnh và phân tích mối quan hệ giữa các hệ thống cấp bậc thấp hơn bên trong ngành.
3. Quan điểm phát triển bền vững: Đánh giá quá trình chuyển dịch dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế, giải quyết việc làm, an sinh xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường sinh thái.
4. Quan điểm lịch sử viễn cảnh: Phân tích quá trình khai thác tự nhiên và biến động sản xuất trong quá khứ và giai đoạn 2000-2010 để rút ra quy luật và dự báo xu thế đến năm 2020.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

• Phương pháp thống kê, xử lý số liệu trong phòng: Thu thập, chọn lọc, xử lý và cân đối chuỗi số liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê, các báo cáo, quy hoạch của các sở, ban, ngành tỉnh Thanh Hóa và Tổng cục Thống kê.
• Phương pháp phân tích hệ thống: Phân tích định lượng và định tính các mối liên hệ không gian, thời gian giữa các thành phần kinh tế nông nghiệp.
• Phương pháp bản đồ và Hệ thống thông tin địa lý (GIS): Ứng dụng các phần mềm chuyên dụng như MapInfo, Access, Excel, SPSS để xử lý số liệu và thành lập 9 bản đồ chuyên đề phục vụ nghiên cứu (Bản đồ hành chính, các nhân tố tự nhiên, nhân tố kinh tế - xã hội, biến động đất nông nghiệp, ngành trồng trọt, ngành chăn nuôi, ngành thủy sản, ngành lâm nghiệp, và bản đồ chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ nông nghiệp giai đoạn 2000-2010).
• Phương pháp khảo sát thực địa: Quan sát, đối soát thực tế sự phân bố cây trồng, vật nuôi và các mô hình tổ chức sản xuất tại các địa bàn trọng điểm trong tỉnh.

Hệ thống chỉ tiêu phân tích được xác lập

1. Nhóm chỉ tiêu chung: Quy mô giá trị sản xuất (GTSX), tốc độ tăng trưởng GTSX (tính theo giá cố định 1994), năng suất lao động (GTSX/lao động), cơ cấu sử dụng lao động, quy mô và cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp, hiệu quả sử dụng đất (GTSX/diện tích canh tác).
2. Nhóm chỉ tiêu theo ngành: Tỷ trọng GTSX giữa các ngành nông - lâm - thủy sản; cơ cấu nội bộ ngành trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản; cơ cấu diện tích cây trồng, số lượng vật nuôi; cơ cấu mùa vụ.
3. Nhóm chỉ tiêu theo lãnh thổ: Quy mô GTSX và cơ cấu sản phẩm chuyên môn hóa của các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp; số lượng, cơ cấu và quy mô sản xuất của hộ gia đình, kinh tế trang trại; tỷ lệ diện tích và hiệu quả kinh tế của các vùng sản xuất chuyên canh tập trung.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Chương này tổng kết khung lý luận về cơ cấu kinh tế nông nghiệp và thực tiễn chuyển dịch tại Việt Nam cùng vùng Bắc Trung Bộ trong giai đoạn 2000-2010.

Khái quát thực tiễn Việt Nam giai đoạn 2000-2010:
Cơ cấu nông - lâm - thủy sản cả nước dịch chuyển theo hướng tăng tỷ trọng thủy sản, giảm dần tỷ trọng nông nghiệp và lâm nghiệp.

Cơ cấu GTSX nông - lâm - thủy sản Việt Nam (%)	Năm 2000	Năm 2005	Năm 2010
Nông nghiệp	79,0	71,5	76,3
Lâm nghiệp	4,8	3,7	2,6
Thủy sản	16,2	24,8	21,1

Nguồn: Tổng cục Thống kê - Niên giám thống kê các năm 2006, 2011

Trong nội bộ ngành nông nghiệp Việt Nam, tỷ trọng GTSX trồng trọt giảm từ 78,3% (năm 2000) xuống 73,4% (năm 2010), chăn nuôi tăng từ 19,3% lên 25,1%, dịch vụ nông nghiệp giảm từ 2,4% xuống 1,5%. Trong thủy sản, tỷ trọng nuôi trồng tăng từ 44,5% lên 57,6%. Cả nước đã hình thành các vùng chuyên môn hóa quy mô lớn: Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp 70% sản lượng lúa hàng hóa và 90% sản lượng gạo xuất khẩu; Tây Nguyên chiếm 80% sản lượng cà phê; Đông Nam Bộ chiếm 85% sản lượng cao su.

Khái quát thực tiễn vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2000-2010:
Bắc Trung Bộ có bình quân đất nông nghiệp trên đầu người thấp (chỉ bằng 60,7% mức bình quân toàn quốc), chịu nhiều thiên tai nhưng giữ vai trò quan trọng về cây công nghiệp hàng năm, cây công nghiệp lâu năm và thủy sản.

Cơ cấu GTSX nông - lâm - thủy sản vùng Bắc Trung Bộ (%)	Năm 2000	Năm 2005	Năm 2010
Nông nghiệp	80,4	78,0	75,4
Lâm nghiệp	9,2	8,2	8,0
Thủy sản	10,4	13,8	16,6

Nguồn: Tổng cục Thống kê - Niên giám thống kê các năm 2001, 2006, 2011

Trong nội bộ nông nghiệp vùng Bắc Trung Bộ, tỷ trọng chăn nuôi tăng từ 24,9% (năm 2000) lên 33,2% (năm 2010), trồng trọt giảm từ 71,9% xuống 63,9%. Tỷ trọng nuôi trồng thủy sản đạt 35,0% trong cơ cấu nội bộ ngành thủy sản năm 2010. Số lượng trang trại toàn vùng tăng nhanh từ 4.084 trang trại năm 2000 lên 10.303 trang trại năm 2010.

Chương II: Các nhân tố ảnh hưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2000-2010

Chương II phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và đánh giá toàn diện hiện trạng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa.

1. Phân tích các nhân tố tự nhiên của tỉnh Thanh Hóa:

• Vị trí địa lý: Nằm ở tọa độ 19°18' - 20°00' vĩ độ Bắc và 104°22' - 106°04' kinh độ Đông; diện tích tự nhiên 11.134,73 km² (1.134,73 nghìn ha), dân số 3.412,6 nghìn người (năm 2011), chiếm 3,4% diện tích và 4,3% dân số cả nước. Địa bàn gồm 27 đơn vị hành chính (1 thành phố, 2 thị xã, 24 huyện), tiếp giáp vùng Đồng bằng sông Hồng, Tây Bắc, Nghệ An, Lào và Biển Đông.
• Địa hình: Chia thành 3 khu vực rõ rệt:
  • Vùng núi - trung du: Miền núi có độ cao trung bình 600-700 m, độ dốc trên 25°; trung du cao 150-200 m, độ dốc 15-20°, thuận lợi phát triển cây công nghiệp, chăn nuôi đại gia súc và lâm nghiệp.
  • Vùng đồng bằng: Gồm 10 huyện/thị (Thọ Xuân, Thiệu Hóa, Yên Định, Đông Sơn, Vĩnh Lộc, Triệu Sơn, Nông Cống, Hà Trung, TP. Thanh Hóa, TX. Bỉm Sơn) với diện tích 1,9 triệu ha (17,1% diện tích tự nhiên toàn tỉnh), thích hợp thâm canh lúa, hoa màu, cây công nghiệp ngắn ngày.
  • Vùng ven biển: Gồm 6 huyện/thị (Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Sầm Sơn, Quảng Xương, Tĩnh Gia) với diện tích hơn 1,2 triệu ha (11,1% diện tích tự nhiên), thích hợp phát triển cói, rau màu, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.
• Khí hậu: Nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh kéo dài 3-4 tháng (nhiệt độ dưới 20°C). Nhiệt độ trung bình năm 23-24°C ở đồng bằng, khoảng 20°C ở miền núi; tổng tích ôn 8.700°C (đồng bằng) và khoảng 8.000°C (miền núi). Mùa mưa tập trung vào các tháng 8, 9, 10 (chiếm 60-80% lượng mưa cả năm). Mỗi năm chịu 20-30 ngày gió Tây khô nóng đầu hạ.
• Tài nguyên đất: Toàn tỉnh có 8 nhóm đất chính với 20 loại đất:

Nhóm đất chính tại tỉnh Thanh Hóa	Diện tích (ha)	Tỷ lệ trong diện tích tự nhiên (%)	Đặc điểm và phân bố chính
Đất xám	717.245	64,60	Tầng dày, dễ thoát nước; phân bố ở Quan Hóa, Bá Thước, Như Xuân, Thường Xuân... Thích hợp lâm nghiệp, cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả.
Đất đỏ	37.829	3,40	Tầng dày, ít chua; phân bố ở độ cao trên 700 m tại Quan Hóa, Lang Chánh, Thường Xuân; dễ bị xói mòn rửa trôi.
Đất phù sa	191.216	17,20	Giàu dinh dưỡng, phân bố ở đồng bằng và ven biển; thích hợp thâm canh lúa, hoa màu, cây công nghiệp ngắn ngày.
Đất tầng mỏng	16.537	1,49	Bị xói mòn trơ sỏi đá; phân bố ở vùng trung du và núi đá sót ven biển.
Đất đen	5.903	0,53	Đất lầy thụt, bùn; cần cải tạo để đưa vào sản xuất nông - lâm nghiệp.
Đất glây	2.583	0,23	Đất bị bạc màu, cần cải tạo phục vụ nông nghiệp.

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu điều tra Sở NN&PTNT Thanh Hóa trong luận án

2. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu nông - lâm - thủy sản tỉnh Thanh Hóa (2000-2010):

• Chuyển dịch cơ cấu GDP và cơ cấu ngành: Trong giai đoạn 2000-2010, nông nghiệp chuyển dịch theo hướng tăng giá trị tuyệt đối (từ 3.942,1 tỷ đồng lên 12.404,9 tỷ đồng giá thực tế), tỷ trọng trong GDP giảm từ 39,6% xuống 24,1%. Trong cơ cấu GTSX nông - lâm - thủy sản, tỷ trọng ngành nông nghiệp và lâm nghiệp giảm dần, tỷ trọng ngành thủy sản tăng lên.
• Nội bộ ngành nông nghiệp: Ngành trồng trọt chuyển từ độc canh lúa sang đa dạng hóa cây trồng; năng suất lúa và ngô tăng; mở rộng diện tích mía nguyên liệu (đứng đầu cả nước), rau đậu và cây công nghiệp. Ngành chăn nuôi phát triển theo hướng tăng đàn lợn, gia cầm theo mô hình gia trại, trang trại, phát huy lợi thế đàn trâu (thứ 2 cả nước) và đàn bò (thứ 5 cả nước).
• Nội bộ ngành thủy sản và lâm nghiệp: Thủy sản chuyển dịch mạnh sang nuôi trồng nước lợ, bãi triều (tôm, cua, ngao) và hiện đại hóa đội tàu khai thác xa bờ. Lâm nghiệp chuyển trọng tâm từ khai thác gỗ tự nhiên sang khoanh nuôi tái sinh, bảo vệ rừng và trồng mới rừng nguyên liệu, phát triển cây luồng.
• Chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ: Hình thành các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp rõ nét (vùng đồi núi phía Tây chuyên canh cây công nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi gia súc lớn; vùng đồng bằng thâm canh lương thực, thực phẩm; vùng ven biển nuôi trồng thủy sản và cây công nghiệp ngắn ngày). Hình thức kinh tế hộ gia đình có sự phân hóa chuyển sang sản xuất hàng hóa; kinh tế trang trại và các vùng chuyên canh tập trung (mía, cao su, luồng, cói, rau an toàn) phát triển.

Chương III: Định hướng và các giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020

Chương này đề xuất phương hướng phát triển và hệ thống giải pháp thực hiện:

• Quan điểm và mục tiêu: Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông - lâm - thủy sản theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, bền vững, gắn với thị trường và công nghiệp chế biến; nâng cao giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích đất canh tác.
• Định hướng không gian và ngành: Dự báo biến động sử dụng đất nông nghiệp giai đoạn 2011-2020; bố trí hợp lý diện tích đất trồng lúa đảm bảo an ninh lương thực kết hợp chuyển đổi đất kém hiệu quả sang cây ăn quả, cây công nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Phát triển mô hình kinh tế trang trại, củng cố kinh tế hộ và phân vùng sản xuất theo 3 tiểu vùng sinh thái.
• Hệ thống nhóm giải pháp:
  1. Giải pháp kỹ thuật chuyên ngành: Đổi mới cơ cấu giống cây trồng, vật nuôi trong nông nghiệp; quản lý bảo vệ và trồng mới rừng gắn với chế biến lâm sản; phát triển nuôi trồng thủy sản đa dạng loài và hỗ trợ dịch vụ hậu cần nghề cá.
  2. Giải pháp về vốn đầu tư: Tăng tỷ trọng vốn ngân sách cho hạ tầng nông nghiệp, huy động vốn tín dụng và thu hút vốn đầu tư từ các doanh nghiệp.
  3. Giải pháp thị trường: Xây dựng thương hiệu nông sản địa phương, mở rộng kênh tiêu thụ nội địa và hỗ trợ xúc tiến xuất khẩu nông - lâm - thủy sản.
  4. Giải pháp cơ chế, chính sách: Hoàn thiện chính sách đất đai (tích tụ, dồn điền đổi thửa), chính sách khuyến khích liên kết "bốn nhà".
  5. Giải pháp khoa học - công nghệ và công nghiệp chế biến: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học, cơ giới hóa các khâu sản xuất; phát triển các nhà máy chế biến gắn liền vùng nguyên liệu (mía đường, cao su, chế biến thủy hải sản, chế biến gỗ - tre luồng).
  6. Giải pháp phát triển nguồn nhân lực: Đào tạo nghề cho lao động nông thôn, nâng cao trình độ quản lý của chủ trang trại và chuyển dịch lao động nông nghiệp dư thừa sang khu vực công nghiệp, dịch vụ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và phương pháp luận

• Hệ thống hóa, bổ sung cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế nông nghiệp, các khía cạnh biểu hiện (ngành, lãnh thổ, thành phần) và các nhân tố chi phối quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở cấp độ địa phương.
• Xây dựng và vận dụng hệ thống chỉ tiêu định lượng và định tính phù hợp để phân tích chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp cấp tỉnh theo chuyên ngành Địa lý học kinh tế.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phân tích toàn diện hiện trạng chuyển dịch cơ cấu ngành nông - lâm - thủy sản và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2000-2010 dựa trên chuỗi số liệu thống kê và khảo sát thực địa.
• Thành lập bộ 9 bản đồ chuyên đề phản ánh các nhân tố và hiện trạng sản xuất nông - lâm - thủy sản của tỉnh Thanh Hóa, cung cấp cơ sở trực quan cho công tác nghiên cứu địa lý.
• Đề xuất các định hướng điều chỉnh không gian sản xuất và hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ phục vụ quy hoạch chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của dữ liệu thống kê: Hệ thống số liệu thống kê về ngành dịch vụ nông, lâm, thủy sản ở cấp tỉnh và cấp huyện trong giai đoạn 2000-2010 còn thiếu đồng bộ và chưa đầy đủ, do đó luận án chưa thể phân tích sâu toàn diện mảng dịch vụ hỗ trợ sản xuất trong từng phân ngành.
• Hạn chế về phạm vi khảo sát: Do lãnh thổ tỉnh Thanh Hóa rộng lớn (27 đơn vị hành chính) và nguồn lực cá nhân có hạn, công tác điều tra khảo sát thực địa chỉ tập trung được tại một số địa bàn và mô hình đại diện.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá sâu hơn về chuỗi giá trị và mối liên kết giữa sản xuất nông nghiệp với hệ thống logistics, công nghiệp chế biến sau năm 2010; phân tích tác động chi tiết của biến đổi khí hậu đến cơ cấu mùa vụ tại các huyện ven biển và miền núi Thanh Hóa.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo cho nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Địa lý học, Địa lý kinh tế - xã hội, Kinh tế nông nghiệp và Quản lý phát triển nông thôn trong việc xây dựng khung phương pháp phân tích cơ cấu kinh tế cấp tỉnh.
• Đối với công tác quy hoạch và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học, hệ thống bản đồ chuyên đề và số liệu tổng hợp cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Thanh Hóa cùng các cơ quan quản lý tại vùng Bắc Trung Bộ trong việc lập quy hoạch sử dụng đất, đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp và bố trí vùng chuyên canh tập trung.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định vị thế của nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa trong vùng Bắc Trung Bộ và cả nước như thế nào?

Theo số liệu trong luận án, trong giai đoạn 2000-2010, Thanh Hóa đứng đầu vùng Bắc Trung Bộ và đứng thứ sáu cả nước về diện tích và sản lượng lúa; đứng đầu cả nước về diện tích mía nguyên liệu; đàn trâu đứng thứ hai cả nước và đàn bò đứng thứ năm cả nước.

2. Quy mô và tỷ trọng của ngành nông nghiệp trong GDP tỉnh Thanh Hóa biến động ra sao trong giai đoạn 2000-2010?

Tỷ trọng ngành nông nghiệp trong cơ cấu GDP toàn tỉnh giảm từ 39,6% năm 2000 xuống còn 24,1% năm 2010. Tuy nhiên, giá trị tuyệt đối tính theo giá thực tế tăng từ 3.942,1 tỷ đồng năm 2000 lên 12.404,9 tỷ đồng năm 2010.

3. Nhóm đất nào chiếm diện tích lớn nhất tại tỉnh Thanh Hóa và có tiềm năng gì cho sản xuất?

Nhóm đất xám chiếm diện tích lớn nhất với 717.245 ha (chiếm 64,60% diện tích tự nhiên toàn tỉnh), phân bố chủ yếu ở các huyện miền núi và trung du như Quan Hóa, Bá Thước, Như Xuân, Thường Xuân, Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành, Lang Chánh. Đất có tầng dày, dễ thoát nước, thích hợp cho phát triển lâm nghiệp, trồng cây công nghiệp dài ngày (cao su, cà phê, chè) và cây ăn quả (cam, chanh, dứa).

4. Luận án đã sử dụng những phần mềm nào để phục vụ phương pháp bản đồ và GIS?

Tác giả đã phối hợp sử dụng các phần mềm MapInfo, Access, Excel và SPSS để quản lý cơ sở dữ liệu số liệu thống kê và xây dựng hệ thống 9 bản đồ chuyên đề về tự nhiên, kinh tế - xã hội, các ngành sản xuất và chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Thanh Hóa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Kim Chi đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và phương pháp luận địa lý học về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp cấp tỉnh. Công trình phản ánh thực trạng chuyển dịch cơ cấu nông - lâm - thủy sản của tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2000-2010 dưới góc độ ngành và phân hóa lãnh thổ, gắn liền với phân tích hệ thống nhân tố tự nhiên và kinh tế - xã hội đặc thù. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và hệ thống giải pháp đồng bộ định hướng đến năm 2020, góp phần phục vụ công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, phụ lục, các bản đồ và bảng, biểu kèm theo, nội dung của luận án đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về CDCCKTNN. Chƣơng II: Các nhân tố ảnh hƣởng và CDCCKTNN tỉnh Thanh Hoá trong giai đoạn 2000-2010. Chƣơng III: Định hƣớng và các giải pháp CDCCKTNN tỉnh Thanh Hóa đến 2020. 23 Chƣơng I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 1.

Cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1. Cơ cấu kinh tế a. Khái niệm Cơ cấu (hay kết cấu) là một khái niệm mà triết học duy vật biện chứng dùng để phản ánh cấu trúc bên trong của một hệ thống. Cơ cấu là tập hợp những quan hệ cơ bản, tƣơng đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành nên hệ thống trong một thời gian nhất định.

[33, 77, 96] Cơ cấu của nền kinh tế hay hệ thống kinh tế (cơ cấu kinh tế-CCKT) là tổng thể hợp thành bởi nhiều phần tử thành phần của nền kinh tế, biểu thị nội dung, cách thức cấu trúc của các phần tử mà giữa chúng có những mối liên hệ hữu cơ, những tƣơng tác qua lại cả về số lƣợng (đƣợc đo bằng tỷ lệ phần trăm của các yếu tố trong toàn bộ nền kinh tế) và chất lƣợng (đƣợc đo bằng mức độ chặt hay lỏng của mối liên kết giữa các yếu tố hợp thành hệ thống kinh tế), trong những không gian và điều kiện lịch sử kinh tế - xã hội cụ thể, chúng vận động hƣớng vào những mục tiêu nhất định. Các khía cạnh biểu hiện Dƣới góc độ nghiên cứu về quá trình phân công lao động và tổ chức sản xuất xã hội, cơ cấu của nền kinh tế thƣờng đƣợc chia thành các khía biểu hiện nhƣ sau: - CCKT ngành (xét theo góc độ phân công lao động xã hội theo ngành). Cơ cấu ngành kinh tế là tổng hợp các ngành kinh tế và mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành thể hiện ở vị trí và tỷ trọng của mỗi ngành trong tổng thể nền kinh tế. 24 Thực tế ngƣời ta thƣờng chia nền kinh tế thành các nhóm ngành: nhóm ngành nông, lâm, thủy sản (hay khu vực I); nhóm ngành công nghiệp – xây dựng (khu vực II) và nhóm ngành dịch vụ (khu vực III).

Thay đổi mạnh mẽ cơ cấu ngành là nét đặc trƣng của các nƣớc đang phát triển. - CCKT lãnh thổ (xét dƣới góc độ phân công lao động theo lãnh thổ). Là tổng hợp các lãnh thổ kinh tế và mối quan hệ tỷ lệ giữa các lãnh thổ thể hiện ở vị trí và tỷ trọng của mỗi ngành trong tổng thể nền kinh tế, đƣợc hình thành dựa trên sự bố trí không gian sản xuất kinh tế trên các vùng lãnh thổ và có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với cơ cấu kinh tế ngành trong một thể thống nhất. - CCKT thành phần (xét theo góc độ quan hệ sở hữu), đƣợc hình thành dựa trên chế độ sở hữu về tƣ liệu sản xuất, vì thế, có thể phân chia các thành phần kinh tế dựa trên các hình thức sở hữu thành các nhóm: kinh tế nhà nƣớc; kinh tế tập thể; kinh tế tƣ nhân,… phản ánh mối quan hệ về số lƣợng, vị trí, tỷ trọng của các thành phần kinh tế cấu thành nên nền kinh tế.

Ngoài ra, CCKT còn có thể phân loại dƣới nhiều góc độ khác, tuy nhiên đây là cách tiếp cận đƣợc chấp nhận rộng rãi và phổ biến nhất. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế Trên quan điểm hệ thống, nền kinh tế quốc dân là một hệ thống phức tạp và năng động, bao gồm nhiều yếu tố có bản chất khác nhau (tự nhiên, kinh tế, xã hội), hoạt động theo quy luật khác nhau, thƣờng xuyên tác động qua lại với nhau, và không ngừng vận động, phát triển. Do vậy, các yếu tố tạo nên cơ cấu của nền kinh tế cũng không ngừng vận động, thay đổi theo thời gian và không gian, phù hợp với từng điều kiện hoàn cảnh lịch sử của xã hội loài ngƣời. Quá trình thay đổi đó của CCKT đƣợc gọi là chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CDCCKT).

Nói một cách cụ thể hơn, chuyển dịch CCKT là quá trình CCKT chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác, phù hợp với những điều kiện phát 25 triển nhất định của xã hội loài ngƣời. Quá trình này không chỉ đơn thuần là sự thay đổi vị trí, mà là sự biến đổi cả về số lƣợng và chất lƣợng các thành phần cấu tạo nên cơ cấu kinh tế. CDCCKT phải dựa trên cơ sở CCKT hiện có, do đó nội dung của CDCCKT là cải tạo cơ cấu cũ, lạc hậu hoặc chƣa phù hợp để xây dựng CCKT mới hiện đại và phù hợp hơn. Nhƣ vậy, CDCCKT thực chất là sự điều chỉnh CCKT trên các khía cạnh biểu hiện nhằm hƣớng sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế theo các mục tiêu đã xác định cho từng thời kỳ phát triển.

[33, 40, 77, 96] CDCCKT là một đặc trƣng vốn có của quá trình phát triển kinh tế và mang tính khách quan bởi hệ thống kinh tế vận động, phát triển theo các quy luật khách quan. Chủ thể của qúa trình CDCCKT thông qua việc nhận thức những quy luật khách quan, phân tích, đánh giá những xu thế phát triển khác nhau để tìm ra những phƣơng án thay đổi CCKT hiệu quả nhất, phù hợp với không gian và điều kiện lịch sử kinh tế - xã hội cụ thể. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp 1. Kinh tế nông nghiệp Nông nghiệp là ngành kinh tế sản xuất vật chất cơ bản của xã hội loài ngƣời.

Theo nghĩa rộng, kinh tế nông nghiệp bao gồm: - Sản xuất nông nghiệp (nông nghiệp - theo nghĩa hẹp): là ngành kinh tế sử dụng đất đai làm tƣ liệu sản xuất chủ yếu để trồng trọt, chăn nuôi; khai thác cây trồng và vật nuôi làm đối tƣợng sản xuất để tạo ra lƣơng thực, thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp. Nông nghiệp bao gồm các ngành: trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp. - Sản xuất lâm nghiệp (lâm nghiệp): là ngành kinh tế đƣợc hình thành và hoạt động trên cơ sở vai trò chức năng và tác dụng của rừng, đất lâm nghiệp đối với đời sống kinh tế xã hội trên cơ sở những phƣơng thức sản xuất và tổ chức kinh tế nhất định. Lâm nghiệp bao gồm các ngành: trồng, chăm sóc bảo vệ rừng; khai thác rừng và dịch vụ lâm nghiệp 26 - Sản xuất thủy sản (thủy sản): là ngành kinh tế hình thành trên cở sở các hoạt động khai thác và nuôi trồng thuỷ, hải sản.

Các ngành của thủy sản bao gồm: khai thác; nuôi trồng và dịch vụ thủy sản. Khi sử dụng khái niệm nông nghiệp trong mối quan hệ với các ngành công nghiệp, dịch vụ của nền kinh tế quốc dân, ngƣời ta thƣờng sử dụng khái niệm nông nghiệp theo nghĩa rộng. Khi sử dụng khái niệm nông nghiệp trong mối quan hệ với các ngành lâm nghiệp, thủy sản là sử dụng khái niệm nông nghiệp theo nghĩa hẹp. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp a.

Khái niệm CCKTNN là tổng thể các mối quan hệ kinh tế trong sản xuất nông nghiệp (theo nghĩa rộng) cả về lƣợng và chất của các ngành N-L-TS. Các mối quan hệ tƣơng tác này không ngừng hoàn thiện và phát triển trong sự ổn định tƣơng đối, trong các mối quan hệ khăng khít, tác động và tùy thuộc lẫn nhau giữa các yếu tố, đƣợc xác định bằng các quan hệ tỷ lệ về số lƣợng và chất lƣợng. Đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông nghiệp - Mang tính khách quan và đƣợc hình thành do sự phát triển của lực lƣợng sản xuất và phân công lao động xã hội; - Mang tính lịch sử: CCKTNN không cố định, bất biến mà luôn biến đổi để phù hợp với những điều kiện kinh tế - xã hội, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật trong từng thời kỳ; - CCKTNN là một hệ thống mở có mối quan hệ tác động qua lại với các hệ thống khác và mối quan hệ này ngày càng đƣợc mở rộng trong quá trình phân công và hợp tác lao động. Các khía cạnh biểu hiện của cơ cấu kinh tế nông nghiệp Cũng nhƣ cơ cấu của nền kinh tế, những khía cạnh biểu hiện chủ yếu của CCKTNN là: cơ cấu theo ngành, cơ cấu theo lãnh thổ và cơ cấu theo thành phần: [49, 64, 90] 27 - CCKTNN theo ngành: phản ánh số lƣợng, vị trí, tỷ trọng các bộ phận cấu thành kinh tế nông nghiệp.

Trong đó, nông nghiệp bao gồm: trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp; thủy sản gồm: nuôi trồng, đánh bắt và dịch vụ hậu cần; lâm nghiệp bao gồm trồng rừng, khai thác rừng và dịch vụ lâm nghiệp. - CCKTNN theo lãnh thổ: Cơ cấu nông nghiệp theo lãnh thổ đƣợc hình thành dựa vào sự bố trí không gian sản xuất nông nghiệp trên các vùng lãnh thổ, gắn bó chặt chẽ với CCKTNN theo ngành trong một thể thống nhất. Chính sự khác biệt về các yếu tố điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội đã tạo nên các hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp theo lãnh thổ, từ đó hình thành CCKTNN theo lãnh thổ. Những hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp theo lãnh thổ này có sự khác biệt với nhau song chúng lại cùng tồn tại trong mối quan hệ tác động qua lại với nhau.

Cơ cấu nông nghiệp theo lãnh thổ phản ánh mối quan hệ về số lƣợng, vị trí, tỷ trọng của các hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp theo lãnh thổ nhƣ: hộ gia đình, trang trại, HTXNN, nông trƣờng, vùng chuyên canh, các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp, vùng nông nghiệp,…đồng thời phản ánh tiềm năng kinh tế - xã hội và khả năng khai thác các tiềm năng đó phục vụ cho mục tiêu phát triển nhất định. - CCKTNN theo thành phần: CCKTNN theo thành phần kinh tế đƣợc hình thành dựa trên chế độ sở hữu về tƣ liệu sản xuất, bao gồm: kinh tế nhà nƣớc; kinh tế ngoài nhà nƣớc (tập thể; kinh tế tƣ nhân, cá thể… ) và khu vực có vồn đầu tƣ nƣớc ngoài. CCKTNN theo thành phần phản ánh mối quan hệ về số lƣợng, vị trí, tỷ trọng của các thành phần kinh tế cấu thành nên kinh tế nông nghiệp. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp a.

Quan niệm CDCCKTNN là sự vận động của các yếu tố cấu thành của kinh tế nông nghiệp theo các quy luật khách quan dƣới sự tác động của con ngƣời vào các nhân tố ảnh hƣởng đến chúng theo những mục tiêu nhất định.