Nghiên cứu về tiêu chảy cấp ở trẻ và kiến thức phòng bệnh của bà mẹ

Nghiên cứu về tình hình tiêu chảy cấp ở trẻ dưới 5 tuổi và kiến thức phòng bệnh của bà mẹ. Phân tích các yếu tố liên quan và thực hành hiệu quả.

• Người hướng dẫn: Phạm Thị Tâm
• Trường học: Đại học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Y tế Công Cộng
• Đề tài: Nghiên cứu tình hình mắc bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ dưới 5 tuổi và kiến thức, thực hành của bà mẹ về phòng chống bệnh tiêu chảy cấp tại xã Nhơn Ái, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ năm 2019
• Loại tài liệu: Bài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tiêu chảy cấp ở trẻ dưới 5 tuổi là gì

Tiêu chảy cấp là tình trạng trẻ đi ngoài phân lỏng hoặc nước từ 3 lần trở lên trong một ngày, kéo dài từ vài giờ đến 14 ngày. Đây là bệnh phổ biến và nguy hiểm ở trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hàng năm có hơn 1,3 tỷ ca tiêu chảy xảy ra ở trẻ em trên toàn thế giới. Bệnh tiêu chảy cấp là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng, ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển của trẻ. Tại các nước đang phát triển, mỗi trẻ trung bình mắc bệnh này 3,3 lần mỗi năm. Nếu không được xử trí kịp thời, tiêu chảy có thể dẫn đến mất nước, suy dinh dưỡng và thậm chí tử vong.

1.1. Khái niệm và định nghĩa tiêu chảy cấp

Tiêu chảy cấp được định nghĩa là tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc nước 3 lần trở lên trong 24 giờ, kéo dài không quá 14 ngày. Phân có thể chứa máu hoặc chất nhầy, đôi khi trẻ kèm theo sốt và nôn. Đây là bệnh truyền nhiễm phổ biến ở trẻ nhỏ, gây ra bởi nhiều tác nhân khác nhau.

1.2. Tầm quan trọng và tác hại của bệnh

Tiêu chảy cấp gây mất nước nhanh chóng, dẫn đến mất cân bằng điện giải, suy dinh dưỡng và ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và trí tuệ. Nếu không được điều trị kịp thời, có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm, thậm chí tử vong. Bệnh cũng gây gánh nặng kinh tế cho gia đình và xã hội.

II. Nguyên nhân và đường lây truyền tiêu chảy cấp

Tiêu chảy cấp ở trẻ em có thể do nhiều nguyên nhân gây ra, chủ yếu là vi khuẩn, virus và ký sinh trùng. Các virus phổ biến gồm: Rotavirus, Norovirus, Adenovirus ruột. Vi khuẩn gây bệnh bao gồm: E. coli, Salmonella, Shigella, Campylobacter. Ký sinh trùng như Giardia lamblia, Entamoeba cũng là nguyên nhân thường gặp. Đường lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa từ thực phẩm, nước uống bẩn hoặc tiếp xúc trực tiếp với bệnh nhân. Vệ sinh tay kém, không rửa tay trước ăn, sau đi vệ sinh là yếu tố thuận lợi cho bệnh tiêu chảy lây lan. Tập tính ăn bẩn, uống nước không sạch ở trẻ cũng tăng nguy cơ mắc bệnh.

2.1. Các nguyên nhân gây tiêu chảy cấp

Nguyên nhân chính của tiêu chảy cấp bao gồm vi khuẩn (Rotavirus là virus gây bệnh nhiều nhất), virus, ký sinh trùng và ngoại vật. Thực phẩm bẩn, nước uống không sạch là nguồn lây truyền phổ biến nhất. Suy dinh dưỡng, thiếu vitamin A cũng là yếu tố nguy cơ làm trẻ dễ mắc bệnh hơn.

2.2. Đường lây truyền và yếu tố nguy cơ

Tiêu chảy lây chủ yếu qua đường mũi - hàng tiêu hóa, từ phân - miệng. Tiếp xúc với bệnh nhân, vệ sinh tay kém, sử dụng nước bẩn, không rửa tay sau vệ sinh là yếu tố nguy cơ chính. Trẻ dưới 2 tuổi có nguy cơ cao nhất vì chưa có miễn dịch tốt.

III. Dấu hiệu nhận biết và xử trí ban đầu

Dấu hiệu tiêu chảy cấp ở trẻ em dễ nhận biết, mẹ cần chú ý các triệu chứng để phát hiện sớm. Biểu hiện chính là phân lỏng hoặc nước 3 lần trở lên trong ngày, kèm theo nôn, sốt, đau bụng hoặc mất nước. Trẻ có thể khó chịu, quấy khóc, ăn uống kém, khô miệng, da tái, mắt sâu và hiếm khi đi tiểu. Xử trí ban đầu rất quan trọng: cho trẻ uống nước Oresol để bù nước và điện giải, tiếp tục cho bú sữa mẹ, ăn thường xuyên nhưng chia nhiều lần. Nếu trẻ nôn, mẹ nên chờ 10 phút rồi tiếp tục cho uống từng chút. Đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu mắc tiêu chảy kéo dài trên 3 ngày hoặc có dấu hiệu mất nước nặng.

3.1. Dấu hiệu và triệu chứng tiêu chảy cấp

Triệu chứng chính gồm: phân lỏng, nước từ 3 lần/ngày, nôn, sốt, quấy khóc. Dấu hiệu mất nước: khô miệng, mắt sâu, da tái, tiểu ít, da thiếu độ đàn hồi. Trẻ có thể biếng ăn, lừ đừ hoặc li bí theo mức độ nặng của tiêu chảy.

3.2. Các bước xử trí ban đầu tại nhà

Bước 1: Cho trẻ uống nước Oresol để bù nước mất. Bước 2: Tiếp tục cho bú sữa mẹ bình thường. Bước 3: Cho ăn thường xuyên, dễ tiêu như cháo, canh. Bước 4: Rửa sạch vùng hậu môn sau mỗi lần đi ngoài. Đưa trẻ đến y tế ngay nếu tiêu chảy kéo dài hoặc có dấu hiệu nặng.

IV. Phòng chống tiêu chảy cấp hiệu quả

Phòng chống tiêu chảy cấp hiệu quả là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe trẻ. Mẹ cần tạo thói quen vệ sinh tốt cho trẻ và gia đình. Rửa tay thường xuyên với xà phòng trước ăn, sau đi vệ sinh, khi chăm sóc trẻ là biện pháp quan trọng nhất. Nên sử dụng nước sạch, đảm bảo an toàn lâu dài bằng cách đun sôi hoặc sử dụng nước lọc. Cho trẻ ăn sữa mẹ ít nhất 6 tháng độc lập vì sữa mẹ chứa kháng thể bảo vệ trẻ khỏi nhiễm trùng. Thực hiện tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch, đặc biệt là vaccine Rotavirus để ngăn ngừa tiêu chảy do virus. Xử lý phân trẻ an toàn, có vệ sinh, không để trẻ tiếp xúc với phân. Dạy trẻ không ăn bẩn, không bỏ tay vào miệng, giữ vệ sinh cá nhân.

4.1. Các biện pháp vệ sinh phòng ngừa

Vệ sinh tay: rửa tay bằng xà phòng trước ăn, sau vệ sinh, trước chăm sóc trẻ. Vệ sinh thực phẩm: rửa sạch rau quả, nấu chín thịt cá, tránh thực phẩm bẩn. Vệ sinh nước: dùng nước sạch, đun sôi hoặc lọc. Vệ sinh môi trường: dọn dẹp nhà cửa, xử lý chất thải an toàn.

4.2. Nuôi dưỡng và tiêm chủng phòng bệnh

Sữa mẹ là cách tốt nhất phòng tiêu chảy, cho bú độc lập 6 tháng, rồi kết hợp ăn dặm. Ăn dặm từ 6 tháng, thêm dần các loại thực phẩm tươi sạch, dễ tiêu. Tiêm vaccine Rotavirus phòng tiêu chảy do virus, tiêm vaccine khác đầy đủ theo lịch để tăng miễn dịch chung cho trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Định nghĩa Tiêu chảy là tiêu phân lỏng hoặc toé nước trên 3 lần trong 24 giờ. Phân lỏng là phân không thành khuôn [13].

Đối với những trẻ bú mẹ, thường đi mỗi ngày một vài lần phân nhão, đối với những trẻ này xác định tiêu chảy thực tế là phải dựa vào tăng số lần hoặc tăng mức độ lỏng của phân mà các bà mẹ cho là bất thường [2]. Tiêu chảy cấp (TCC) là tiêu chảy khởi đầu cấp tính kéo dài không quá 14 ngày (thường dưới 7 ngày). Loại tiêu chảy này chiếm phần lớn so với các loại tiêu chảy khác, xác suất thường gặp là 70 – 80% [13]. Dịch tễ học 1.1 Đường lây truyền Hầu hết các nhà nghiên cứu về bệnh sinh – dịch tễ học tiêu chảy cho rằng các tác nhân gây tiêu chảy đều chủ yếu và duy nhất truyền qua đường phân – miệng thông qua thức ăn hoặc nước uống bị ô nhiễm hay lây do tiếp xúc trực tiếp với phân người bị bệnh tiêu chảy, hoặc qua trung gian truyền bệnh như ruồi, gián.

Sự lan truyền trực tiếp có thể ngăn chặn được hay không là tuỳ thuộc vào sự cải thiện vệ sinh cá nhân và gia đình [3]. 4 Một số tập quán tạo thuận lợi cho sự lan truyền các tác nhân gây bênh như là: không rữa tay sau khi đi ngoài, trước khi chế biến thức ăn, cho trẻ bú bình, để trẻ bò chơi ở vùng đất bẩn có dính phân hoặc phân súc vật [19].2 Các yếu tố nguy cơ:  Tập quán làm tăng nguy cơ tiêu chảy Không nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 4 – 6 tháng đầu tiên sau khi sinh. Không nuôi con bằng sữa mẹ cho đến 18 tháng hay 24 tháng [31]. Tập quán cai sữa sớm (trước 1 tuổi): cho trẻ bú sữa mẹ kéo dài sẽ làm giảm chỉ số mắc và mức độ trầm trọng của một số bệnh như lỵ và tả.

Cho trẻ bú sữa chai hoặc bình: khi cho sữa vào một chai hoặc vào bình không sạch thì sẽ bị ô nhiễm, nếu trẻ không bú hết sữa trong bình thì sự ô nhiễm bởi mầm bệnh do xảy ra sự phát triển của vi khuẩn. Tập quán cho ăn sớm, ăn dặm trước 4 tháng tuổi: cho ăn dặm quá sớm hay quá muộn hoặc ăn dặm không đúng cách, đều có thể dẫn đến tiêu chảy và suy dinh dưỡng [7] [31]. Trữ thức ăn ở nhiệt độ phòng: khi thức ăn nấu xong được trữ để dùng, sau đó thức ăn có thể dễ dàng bị ô nhiễm do tiếp xúc ở bề mặt hay vật dụng cụ chứa đựng. Nếu thức ăn trữ vài giờ ở nhiệt độ phòng thì vi khuẩn trong đó sẽ nhân lên nhiều lần [7] [31].

Dùng nước uống đã bị nhiễm vi khuẩn đường ruột: nước có thể bi nhiễm bẩn ngay tại nguồn của nó hoặc trong suốt quá trình dự trữ tại nhà. Không rửa tay sau khi đi ngoài, sau khi xử lý phân, hoặc trước khi chuẩn bị thức ăn: thói quen rửa thay là một hành vi tốt để bảo vệ sức khoẻ chung, đặc biệt có hiệu lực đối với việc phòng bệnh tiêu chảy. Không xử trí phân một cách hợp vệ sinh (đặc biệt là trẻ nhỏ): nhiều bậc cha mẹ cho rằng phân trẻ em là không nguy hiểm, nhưng thực ra chất chứa rất nhiều virus, vi khuẩn gây bệnh và lây lan cho người khác. Trường hợp trẻ đang bị tiêu chảy hay nhiễm trùng không triệu chứng thi phân trẻ lại càng nguy hiểm [7].

6 Ngoài ra, yếu tố vệ sinh môi trường cũng liên quan đến bệnh tiêu chảy [37].  Tính cảm thụ Một số yếu tố vật chủ liên quan đến sự gia tăng chỉ số mắc cũng như mức độ trầm trọng, thời gian bị tiêu chảy. Suy dinh dưỡng: bệnh tiêu chảy và suy dinh dưỡng liên quan chặt chẽ với nhau nhất là đối với những trẻ suy dinh dưỡng nặng, những trẻ đó sự hồi phục niêm mạc ruột bị chậm trể do thiếu vitamin A, giảm sức đề kháng của cơ thể, mức độ trầm trọng kéo dài thì nguy cơ tử vong do tiêu chảy sẽ tăng đối với trẻ bị suy dinh dưỡng. Và ngược lại điều này sẽ làm cho tình trạng suy dinh dưỡng trở nên trầm trọng thêm [7].

Sởi: tiêu chảy và lỵ thường gặp ở trẻ em đang mặc sởi, nhiều công trình nghiên cứu cho thấy ở trẻ đang bị sởi hoặc mới khỏi bệnh sởi trong vòng 4 tuần thì mắc bệnh tiêu chảy nhiều hơn do trong thời gian này hệ thống miễn dịch của trẻ bị ảnh hưởng. Bệnh suy giảm miễn dịch hoặc ức chế miễn dịch: tình trạng này có thể tạm thời do một số bệnh nhiễm virus như sởi, hoặc ở trẻ bị suy giảm miễm dịch kéo dài như Human Immundeficieney [7]. Virus (HIV) làm cho trẻ dể mắc bệnh tiêu chảy. Tiêu chảy xảy khoảng 30% sau khi dùng kháng sinh hoặc bất kỳ thay đổi ở ruột trẻ.

Tuổi: hầu hết tiêu chảy xảy ra trong 2 năm đầu cuộc đời. chỉ số mắc bệnh cao nhất là ở trẻ 6 – 11 tháng tuổi, khi mới tập trẻ ăn dặm. Theo WHO lứa tuổi này dể mắc bệnh tiêu chảy vì thời kỳ này trẻ phải ăn thức ăn bổ sung, trong khi đó các yếu tố bảo vệ chống tiêu chảy trong sữa mẹ lại giảm [7]. 7  Tính chất mùa ở Việt Nam số trường hợp mắc thấp nhất là tháng 1 và tăng dần, các thấng có số trường hợp mắc cao là từ tháng 4 – 7, trong đó cao nhất là vào tháng 6.

Sau đó, số trường hợp mắc tiêu chảy có xu hướng giảm trong giai đoạn 6 tháng cuối năm. Tiêu chảy có sự khác biệt theo mùa ở nhiều địa dư khác nhau. ở những vùng ôn đới, tiêu chảy do vi khuẩn thường xảy ra và mùa nóng và ngược lại tiêu chảy do virus, đặc biệt là rotavirus thường xảy ra vào mùa đông. ở các vùng nhiệt đới, tiêu chảy do rotavirus xảy ra quanh năm à tăng vào các tháng khô và lạnh, ngược lại tiêu chảy do vi khuẩn lại có cao điểm vào mùa mưa và nóng.

Như vậy các vùng có kế hoạch ứng phó với bệnh tiêu chảy phù hợp nhất là vào những tháng từ tháng 4 đến tháng 7 [27]. Sinh lý bệnh tiêu chảy cấp 1. Cơ chế gây tiêu chảy cấp có 2 cơ chế [6] [20] Tiêu chảy xuất tiết: khi bài tiết dịch (muối và nước) vào lòng ruột không bình thường sẽ gây ra tiêu chảy xuất tiết. Dưới tác dụng của độc tốc vi trùng (Vibrio cholerea, Enterotoxigenic, E.

Coli) hoặc do bám dính trên đỉnh thiên bào nhung mao như Rotavirus, Adenovirus, Vibrio cholerea. Dẫn đến việc hấp thu Na+ ở nhung mao ruột bị rối loạn trong khi xuất tiết Cl- ở vùng hẻm tuyến vẫn tiếp tục hay tăng lên. Sự tăng bài tiết này gây nên mất nước và muối ở cơ thể qua phân lỏng. Tiêu chảy thẩm thấu: niêm mạc ruột non được lót bởi lớp liên bào bị rò rỉ, nước và muối vận chuyển qua lại rất nhanh để duy trì sự cân bằng thẩm thấu giữa lòng ruột và dịch ngoại bào.

Vì vậy, tiêu chảy thẩm thấu xảy ra khi ăn một chất có độ hấp thu kém và độ thẩm thấu cao như: Magnesium sunfat (muối tẩy), uống nước quá ngọt hoặc quá mặn. 8 Cơ chế tiêu chảy cấp do xuất tiết phổ biến hơn cơ chế do thẩm thấu. Trên cùng một cơ địa có thể cùng một lúc xảy ra 2 cơ chế. Hậu quả tiêu chảy cấp Phân khi bị tiêu chảy chứa một lượng lớn Na+, Cl-, K+ và bicarbonate.

Mọi hậu quả của tiêu chảy cấp là mất nước, mất điện giải, càng tăng thêm nếu có nôn và sốt. Tất cả sự mất mát này gây mất nước (do mất nước và NaCl), gây toan chuyển hoá (do mất bicarbonate) và thiếu Kali. Tuy nhiên, điều nguy hiểm nhất vẫn là mất nước vì gây giảm lưu lượng tuần hoàn, truỵ tim mạch, tử vong nếu không điều trị ngay [6]. Nguyên nhân tiêu chảy cấp Nguyên nhân tiêu chảy cấp phổ biến ở trẻ em là do sai lầm về dinh dưỡng, viêm dạ dày ruột, nhiễm khuẩn toàn thể và do một số nguyên nhân khác nhau tùy theo tuổi.

Nguyên nhân tiêu chảy cấp ở trẻ em dưới 5 tuổi [12] Trẻ < 1 tuổi Trẻ 1 – 5 tuổi Sai lầm dinh dưỡng Viêm dạ dày – ruột Viêm dạ dày – ruột Ngộ độc thức ăn Phổ biến Nhiễm khuẩn toàn thể Nhiễm khuẩn toàn thể Sử dụng kháng sinh sai Sử dụng kháng sinh sai Viêm đại tràng nhiễm độc ở bệnh Ít gặp Hischsprung Ngộ độc ăn uống Thiếu disaccharidase Tác nhân gây bệnh được phân lập từ 75% các trường hợp tiêu chảy và 50% các trường hợp tiêu chảy tại cộng đồng bao gồm: 9 Virus: Rotavirus là tác nhân gây bệnh tiêu chảy nặng thường gặp nhất và cũng là nguyên nhân hàng đầu gây TCC nhập viện ở Việt Nam. Các virus khác cũng có khả năng gây tiêu chảy như Adenovirus, Enterrovirus, Norwalk virus [16]. Vi khuẩn: có nhiều loại vi khuẩn gây tiêu chảy cho trẻ em [3] [8] Coli đường ruột gây 25% TCC. Có 5 nhóm gây bệnh là: Coli sinh độc tố ruột (Enterotoxigenic Esherichia Coli), Coli bám dính (Enterotoadherent Esherichia Coli), Coli gây bệnh (Enterpathogenic Esherichia Coli), Coli gây chảy máu (Enterohemorhagia Esherichia Coli).

Trong đó, Coli sinh độc tố (ETEC) là tác nhân quan trọng gây TCC, phân tóe nước ở người lớn và trẻ em ở các nước đang phát triển. ETEC không xâm nhập vào niêm mạc ruột mà gây tiêu chảy bằng độc tố không chịu nhiệt LT (heat labile toxin) và chịu nhiệt ST (heat stabe toxin) với cơ chế gần giống tả. Các vi khuẩn khác: trực trùng lỵ Shigella, Campylobacter jejuni, Salmonella không gây thương hàn, vi khuẩn tả Vibrio Cholerae 01. Ký sinh trùng: Entamoeba hystolytica, Giardia lamblia, Cryptosporotium.

Ngoài ra còn có những nguyên nhân khác như dùng kháng sinh kéo dài, dị ứng thức ăn hay không dung nạp thức ăn,… [3] [4] 1. Phòng chống bệnh tiêu chảy 1. Nuôi con bằng sữa mẹ (NCBSM) [1] Sữa non có từ tháng thứ 4 của bào thai và tiếp tục sau 6 ngày sau sinh, vì sữa non đặc nên rất giàu năng lượng giúp trẻ chống lại được đói rét mặc dù số lượng sữa không nhiều, giàu chất diệt khuẩn giúp trẻ tránh được các bệnh nhiễm trùng 10 tuy nhiên chất diệt khuẩn trong sữa non giảm rất nhanh từ 2 giờ sau sinh nên phải tranh thủ cho trẻ bú ngay trong 1 giờ đầu. Trong 6 tháng đầu đời, trẻ cần được bú mẹ hoàn toàn, có nghĩa là một đứa trẻ khỏe mạnh cần được bú sữa mẹ và không phải ăn hoặc uống thêm thứ gì khác: - Sữa mẹ đảm bảo vệ sinh do không phải dùng chai, là điều kiện thuận lợi cho thức ăn dễ bị ô nhiễm, nên bú mẹ giảm tỷ lệ tiêu chảy.