Dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng

Khám phá phương pháp dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng, nâng cao kỹ năng thực hành.

• Tác giả: Dương Văn Cường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Long
• Trường học: Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học
• Đề tài: Dạy Học Theo Tiếp Cận Trải Nghiệm Trong Đào Tạo Nghề Cắt Gọt Kim Loại Trình Độ Cao Đẳng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Cơ sở pháp lý
• 0.3. Cơ sở lý luận
• 0.4. Cơ sở thực tiễn
• 0.5. Mục đích nghiên cứu
• 0.6. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC THEO TIẾP CẬN TRẢI NGHIỆM TRONG ĐÀO TẠO NGHỀ CẮT GỌT KIM LOẠI TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu tài liệu
• 1.1.1. Những nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận trải nghiệm
• 1.1.2. Những nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo kỹ thuật
• 1.1.3. Những khái niệm công cụ
• 1.1.3.1. Kinh nghiệm và trải nghiệm
• 1.1.3.2. Học tập trải nghiệm
• 1.1.3.3. Dạy học theo tiếp cận trải nghiệm
• 1.1.4. Mô hình và các hình thức học tập trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng
• 1.1.4.1. Mô hình học tập trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại
• 1.1.4.2. Các hình thức học tập trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại
• 1.2. Cơ sở lý thuyết về thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 1.2.1. Đặc trưng của dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 1.2.2. Tiếp cận lý thuyết về thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 1.2.3. Định hướng thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm tại Việt Nam
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC THEO TIẾP CẬN TRẢI NGHIỆM TRONG ĐÀO TẠO NGHỀ CẮT GỌT KIM LOẠI TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG
• 2.1. Phân tích chương trình đào tạo nghề Cắt gọt kim loại bằng phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động sư phạm
• 2.1.1. Mục đích nghiên cứu sản phẩm hoạt động sư phạm
• 2.1.2. Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động sư phạm
• 2.1.3. Kết quả phân tích sản phẩm hoạt động sư phạm
• 2.2. Bàn luận về khả năng vận dụng dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng tại Việt Nam
• 2.3. Thực trạng dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm bằng phương pháp điều tra
• 2.3.1. Mục đích điều tra
• 2.3.2. Thiết kế phương pháp điều tra
• 2.3.3. Kết quả khảo sát
• 2.3.4. Thông tin về đặc điểm của mẫu dữ liệu
• 2.3.5. Kiểm tra độ tin cậy của công cụ khảo sát và dữ liệu thu thập
• 2.3.6. Kiểm tra sự khác biệt về dữ liệu khảo sát theo các đặc điểm của giảng viên
• 2.3.7. Bàn luận về những kết quả khảo sát
• 2.4. Mức độ sử dụng các dạng hoạt động học tập trong thiết kế dạy học các mô đun chuyên ngành trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng
• 2.5. Mức độ sử dụng các hoạt động học tập trải nghiệm trong dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng
• 2.6. Mức độ sử dụng các hình thức học tập trải nghiệm trong dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại của giảng viên
• 2.7. Nhận thức của các giảng viên về những đặc trưng chính của dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 2.8. Nhận thức của các giảng viên về các cơ sở cho thiết kế dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 2.9. Nhận thức của các giảng viên về những yêu cầu cần thiết cho việc thiết kế dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm có hiệu quả
• 2.10. Quan điểm của các giảng viên về sự phù hợp của dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm với cấu trúc giáo án tích hợp
• 2.11. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TIẾN TRÌNH THIẾT KẾ VÀ THỰC HIỆN DẠY HỌC CÁC MÔ ĐUN CHUYÊN MÔN NGHỀ CẮT GỌT KIM LOẠI TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG THEO TIẾP CẬN TRẢI NGHIỆM
• 3.1. Nguyên tắc dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 3.1.1. Đảm bảo tính hệ thống
• 3.1.2. Đảm bảo tính thực tiễn
• 3.1.3. Đảm bảo tiêu chuẩn nghề
• 3.1.4. Đảm bảo sự thống nhất giữa lí thuyết và thực hành
• 3.2. Tiến trình thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 3.3. Minh họa bài học tích hợp “Bài 5: Tiện trụ trơn ngắn”, Mô đun 20: Tiện trụ ngắn, trụ bậc và trụ dài (L≈10D)
• 3.3.1. Khái quát mô đun Tiện trụ ngắn, trụ bậc và trụ dài (L≈10D)
• 3.3.2. Khái quát đề cương “Bài 5: Tiện trụ trơn ngắn”
• 3.4. Vận dụng tiến trình thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại theo tiếp cận trải nghiệm
• 3.5. Kiểm nghiệm và đánh giá
• 3.5.1. Đánh giá kết quả nghiên cứu bằng phương pháp chuyên gia
• 3.5.2. Thiết kế nghiên cứu
• 3.5.3. Kết quả nghiên cứu
• 3.5.4. Đánh giá kết quả nghiên cứu bằng thực nghiệm sư phạm
• 3.5.4.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.5.4.2. Thiết kế nghiên cứu thực nghiệm sư phạm
• 3.5.4.3. Tiến trình thực nghiệm sư phạm
• 3.5.4.4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 3.6. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 0.1. Đối với ban lãnh đạo các trường cao đẳng
• 0.2. Đối với giảng viên dạy trình độ cao đẳng nghề Cắt gọt kim loại
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại

Tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại cao đẳng đang trở thành xu hướng quan trọng trong giáo dục nghề nghiệp. Phương pháp này không chỉ giúp sinh viên nắm vững kiến thức lý thuyết mà còn phát triển kỹ năng thực hành cần thiết cho nghề nghiệp. Theo nghiên cứu của Dương Văn Cường (2022), việc áp dụng phương pháp này đã mang lại nhiều lợi ích cho sinh viên trong quá trình học tập.

1.1. Khái niệm về tiếp cận trải nghiệm trong giáo dục

Tiếp cận trải nghiệm trong giáo dục là phương pháp học tập dựa trên việc tham gia thực tế và trải nghiệm của người học. Điều này giúp sinh viên phát triển kỹ năng và kiến thức một cách tự nhiên và hiệu quả.

1.2. Lợi ích của việc áp dụng tiếp cận trải nghiệm

Việc áp dụng tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại giúp sinh viên phát triển kỹ năng thực hành, tăng cường khả năng tư duy phản biện và cải thiện khả năng làm việc nhóm.

II. Vấn đề và thách thức trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại

Mặc dù tiếp cận trải nghiệm mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc áp dụng phương pháp này trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại. Các giảng viên thường gặp khó khăn trong việc thiết kế chương trình học phù hợp với thực tế và nhu cầu của sinh viên.

2.1. Thực trạng đào tạo nghề cắt gọt kim loại hiện nay

Đào tạo nghề cắt gọt kim loại hiện nay chủ yếu dựa vào phương pháp truyền thống, dẫn đến việc sinh viên thiếu hụt kỹ năng thực hành cần thiết cho nghề nghiệp.

2.2. Những khó khăn trong việc áp dụng tiếp cận trải nghiệm

Giảng viên thường thiếu kinh nghiệm và tài liệu hỗ trợ trong việc áp dụng tiếp cận trải nghiệm, điều này làm giảm hiệu quả của quá trình đào tạo.

III. Phương pháp dạy học theo tiếp cận trải nghiệm hiệu quả

Để nâng cao chất lượng đào tạo nghề cắt gọt kim loại, cần áp dụng các phương pháp dạy học theo tiếp cận trải nghiệm một cách hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm việc sử dụng mô hình học tập trải nghiệm và các hoạt động thực hành phong phú.

3.1. Mô hình học tập trải nghiệm trong đào tạo nghề

Mô hình học tập trải nghiệm của Kolb được áp dụng để thiết kế các hoạt động học tập giúp sinh viên có cơ hội thực hành và trải nghiệm thực tế.

3.2. Các hoạt động thực hành trong đào tạo nghề

Các hoạt động thực hành như thực hành trên máy móc, tham gia dự án thực tế giúp sinh viên áp dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó nâng cao kỹ năng nghề nghiệp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề

Việc áp dụng tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại đã cho thấy những kết quả tích cực. Sinh viên không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng thực hành, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả đào tạo

Nghiên cứu cho thấy sinh viên áp dụng tiếp cận trải nghiệm có kết quả học tập tốt hơn so với sinh viên học theo phương pháp truyền thống.

4.2. Phản hồi từ sinh viên và giảng viên

Sinh viên và giảng viên đều nhận thấy rằng tiếp cận trải nghiệm giúp cải thiện chất lượng học tập và tạo động lực cho sinh viên trong quá trình học.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của đào tạo nghề cắt gọt kim loại

Tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Việc áp dụng phương pháp này sẽ giúp nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

5.1. Tương lai của đào tạo nghề cắt gọt kim loại

Trong tương lai, việc áp dụng tiếp cận trải nghiệm sẽ trở thành tiêu chuẩn trong đào tạo nghề, giúp sinh viên phát triển toàn diện hơn.

5.2. Khuyến nghị cho các cơ sở đào tạo

Các cơ sở đào tạo cần đầu tư vào việc phát triển chương trình học và đào tạo giảng viên để áp dụng hiệu quả tiếp cận trải nghiệm trong giáo dục nghề nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Dương Văn Cường, chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học (mã số: 9140110) tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Tiến Long và PGS. Thái Thế Hùng vào năm 2022.

Về cơ sở pháp lý và tính cấp thiết, nghiên cứu xuất phát từ các định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 14/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, Luật Giáo dục nghề nghiệp số 74/2014/QH13 (Điều 36 quy định phương pháp đào tạo cao đẳng phải kết hợp rèn luyện năng lực thực hành với trang bị kiến thức chuyên môn, phát huy tính chủ động và làm việc nhóm), cùng các chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp đặt mục tiêu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 70% vào năm 2025 và 75% vào năm 2030. Về mặt thực tiễn, năm 2010, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Liên minh Châu Âu (EU) ban hành tài liệu "Kỹ năng dạy học trong đào tạo nghề" dựa trên lý thuyết học tập trải nghiệm của Kolb (1984), nhưng tài liệu này chỉ dừng ở mức định hướng chung, chưa cụ thể hóa cho từng ngành nghề kỹ thuật đặc thù. Khảo sát giai đoạn 2017-2018 tại các trường cao đẳng cho thấy quá trình dạy học nghề Cắt gọt kim loại vẫn chủ yếu theo phương thức truyền thống (thuyết trình, đàm thoại, thao tác mẫu), chưa áp dụng tiếp cận trải nghiệm của sinh viên.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: Cho đến thời điểm đề tài triển khai, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu vận dụng lý thuyết học tập trải nghiệm của David A. Kolb một cách có hệ thống vào việc thiết kế và tổ chức dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng.

Mục đích nghiên cứu của luận án là áp dụng dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng nhằm nâng cao chất lượng học tập các mô đun chuyên môn của sinh viên. Hai mục tiêu cụ thể gồm:

1. Tổng hợp cơ sở lý luận của dạy học theo tiếp cận trải nghiệm và đánh giá khả năng vận dụng trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng.
2. Đề xuất tiến trình thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng theo tiếp cận trải nghiệm.

Giả thuyết khoa học của luận án: Nếu phát triển được mô hình và các hình thức học tập trải nghiệm trong dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại, cơ sở lý thuyết về thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn theo tiếp cận trải nghiệm, kết hợp với một tiến trình rõ ràng về thiết kế và thực hiện dạy học, thì việc dạy học theo tiếp cận trải nghiệm sẽ tác động tích cực đến kết quả học tập của các sinh viên cao đẳng.

Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng ở các cơ sở giáo dục nghề nghiệp Khu vực Miền Bắc. Đối tượng nghiên cứu gồm ba nội dung:

1. Mô hình và các hình thức học tập trải nghiệm trong dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng.
2. Cơ sở lý thuyết về thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng theo tiếp cận trải nghiệm.
3. Tiến trình thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng theo tiếp cận trải nghiệm.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn ở các mô đun chuyên môn nghề trong chương trình đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng hệ chính quy tập trung; nghiên cứu trường hợp phân tích chương trình và tiến hành thực nghiệm sư phạm tại Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình; khảo sát thực trạng tại một số trường cao đẳng khu vực Miền Bắc.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu quốc tế chỉ ra học tập trải nghiệm bắt nguồn từ chủ nghĩa thực dụng và lý thuyết phát triển nhận thức:

• John Dewey với các tác phẩm "Kinh nghiệm và giáo dục", "Dân chủ và giáo dục", "Cách ta nghĩ" nhấn mạnh người học kiến tạo tri thức từ việc tương tác với môi trường và liên tục sửa đổi kinh nghiệm quá khứ.
• Lev Vygotsky với lý thuyết "Vùng phát triển gần nhất" (Zone of Proximal Development) và khái niệm "Giàn giáo - nâng đỡ vừa sức" (Scaffolding), giải thích vai trò hỗ trợ của giảng viên khi người học chuyển giao từ kinh nghiệm đã có sang kiến thức mới.
• Kurt Lewin thiết lập công thức hành vi $B = f(P, E)$ và mô hình học tập 4 pha (kinh nghiệm cứng nhắc, quan sát phản ánh, hình thành khái niệm trừu tượng, thử nghiệm trong tình huống mới), đề xuất phương pháp dạy học thực nghiệm (Laboratory Training).
• David A. Kolb (1984) hoàn thiện lý thuyết học tập trải nghiệm theo chu trình xoắn ốc 4 pha: Kinh nghiệm cụ thể, Quan sát phản ánh, Trừu tượng hóa khái niệm, Thử nghiệm tích cực; phân định 4 phong cách học tập (phân kỳ, đồng hóa, hội tụ, điều ứng). Trong đó, ngành Kỹ thuật cơ khí và nghề Cắt gọt kim loại tương ứng với phong cách "hội tụ", đòi hỏi kết hợp giữa tư duy trừu tượng hóa khái niệm và hành động thử nghiệm tích cực.
• Svinicki & Dixon (1987) mở rộng chu trình Kolb thành thang mức độ tham gia của người học từ trung tâm (người thu nhận) ra vành ngoài (diễn viên).
• Các tác giả quốc tế nghiên cứu trải nghiệm trong giáo dục kỹ thuật gồm: Lewis và cộng sự (1994), Clark và cộng sự (2010), De Los Rios và cộng sự (2010), Wurdinger (2005), Kosnik và cộng sự (2013), Falk & Dierking (1997), Hop và cộng sự (2018), Savage và cộng sự (2011), Abdulwahed & Nagy (2009 - phòng thí nghiệm ảo kết hợp chu trình Kolb), Li và cộng sự (2019 - mô hình vật lý), Reeve và cộng sự (2015 - bài giảng khách mời), Andreu Andrés & García Casas (2011 - ứng dụng trò chơi), Conger và cộng sự (2010 - thiết kế đa ngành).

Tổng quan nghiên cứu tại Việt Nam ghi nhận các hướng tiếp cận:

• Tiếp cận thuyết kiến tạo và trải nghiệm trong giáo dục: Doãn Ngọc Anh (2015 - môn Giáo dục học), Nguyễn Thanh Bình (2008 - kỹ năng sống), Nguyễn Văn Hạnh (2017 - nghiệp vụ sư phạm kỹ thuật, 2018 - cuộc thi Robocon ABU), Hoàng Mai Lê và Nguyễn Văn Minh (2012 - môn Toán tiểu học), Nguyễn Thế Lộc (2010 - phong cách học Kolb), Phan Thị Phương Thảo (2014 - môn Toán), Võ Trung Minh (2015 - môn Khoa học), Nguyễn Minh Nguyệt (2012 - giáo dục di sản).
• Tiếp cận đào tạo nghề và kỹ thuật: Trần Tuyến (2014) nghiên cứu dạy học Cơ kỹ thuật theo thuyết kiến tạo; Nguyễn Văn Bảy (2015) nghiên cứu dạy học trải nghiệm nghề Điện dân dụng cho lao động nông thôn; Đỗ Thanh Vân (2019) nghiên cứu dạy học nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng theo tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia nhưng chưa xây dựng mô hình và tiến trình học tập trải nghiệm; Võ Thị Như Uyên (2019) nghiên cứu dạy học kỹ thuật cơ khí đại học theo tiếp cận học bằng làm gồm 4 giai đoạn nhưng tập trung vào tư duy hàn lâm; Trần Tiến Đức (2019) nghiên cứu dạy học tích hợp theo tiếp cận trải nghiệm nghề bảo trì hệ thống thiết bị cơ khí theo tiến trình lập kế hoạch - suy nghĩ - kiểm tra - chẩn đoán; Trần Văn Việt (2021) nghiên cứu dạy học phần cơ sở kỹ thuật ngành cơ khí theo hướng quy nạp; Vũ Thị Lan (2014) nghiên cứu phương pháp nghiên cứu trường hợp trong thực hành điện tử; Nguyễn Cẩm Thanh (2015) nghiên cứu dạy học thực hành theo tiếp cận tương tác.

Vị trí của luận án: Kế thừa mô hình lý thuyết của Kolb (1984), Biggs (1993) và Svinicki & Dixon (1987), giải quyết khoảng trống học thuật về việc chưa có mô hình và tiến trình sư phạm cụ thể cho các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng trong bối cảnh giáo dục nghề nghiệp Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xác lập hệ thống khái niệm công cụ phục vụ nghiên cứu:

• Kinh nghiệm trong nghề Cắt gọt kim loại là năng lực hành nghề gồm kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp mà người học có được thông qua tham gia trực tiếp vào thực hành hoặc được chia sẻ bởi các thành viên trong lớp học/nhóm.
• Trải nghiệm nghề Cắt gọt kim loại là quá trình tham gia thực hành nghề và nghiệm ra ý nghĩa của các nhiệm vụ công việc, trong đó người học sử dụng vốn kinh nghiệm sẵn có tương tác với nhiệm vụ gia công cơ khí, phản hồi thông tin nhận thức để hình thành kinh nghiệm mới.
• Dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại là tập hợp các thiết kế và thực hiện dạy học, trong đó nhà giáo thiết lập môi trường tích hợp lý thuyết - thực hành, khuyến khích sinh viên chia sẻ kinh nghiệm, thiết kế phương pháp gia công và thực hiện nhiệm vụ trực tiếp trên máy công cụ.

Khung phân tích lý thuyết kết hợp mô hình chu trình học tập của Kolb (1984) và mô hình 3P của John Biggs (1993) về dạy học:

• Yếu tố đầu vào (Presage): Đặc điểm sinh viên (kinh nghiệm đã có, động lực nội tại, phong cách trải nghiệm chủ đạo) và bối cảnh đào tạo (tiêu chuẩn nghề, chương trình đào tạo, cơ sở vật chất xưởng thực hành).
• Quá trình dạy học (Process): Hoạt động dạy của giảng viên và hoạt động học của sinh viên được tích hợp theo chu trình trải nghiệm.
• Kết quả học tập (Product): Kiến thức công nghệ gia công và kỹ năng thực hành nghề nghiệp đáp ứng chuẩn đầu ra.

Phương pháp nghiên cứu thực tế gồm:

• Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động sư phạm: Phân tích chương trình đào tạo, đề cương chi tiết các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng tại Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình.
• Phương pháp điều tra khảo sát bằng bảng hỏi: Thu thập dữ liệu từ các giảng viên dạy nghề Cắt gọt kim loại tại một số trường cao đẳng khu vực Miền Bắc bằng bảng hỏi thang đo Likert 5 mức độ; đánh giá độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha; kiểm định phi tham số Mann-Whitney để so sánh các nhóm giảng viên theo thâm niên và trình độ; kiểm định xếp hạng Friedman để so sánh mức độ sử dụng các hoạt động và hình thức trải nghiệm; phân tích tương quan Spearman.
• Phương pháp chuyên gia: Lấy ý kiến các chuyên gia giáo dục nghề nghiệp và cơ khí bằng phiếu khảo sát Likert 5 mức độ nhằm đánh giá tính cần thiết, tính khả thi của tiến trình dạy học và tính hiệu quả của giáo án minh họa; kiểm định độ tin cậy công cụ và kiểm định Mann-Whitney.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Áp dụng thiết kế thực nghiệm trong một nhóm duy nhất (Within-Group Experimental Design) theo chuỗi thời gian (Time Series). Tiến hành đo lường trước và sau can thiệp sư phạm qua 2 đợt độc lập (lớp K48 và lớp K49) tại Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình; sử dụng kiểm định Independent Samples T-test với mức ý nghĩa $\alpha = 0{,}05$ (độ tin cậy 95%) để xác định mức độ thay đổi điểm số học tập và đánh giá các tiêu chí kỹ năng. Toàn bộ dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận về dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng

Chương 1 hệ thống hóa các quan điểm lý thuyết và chuyển hóa mô hình Kolb vào bối cảnh đào tạo nghề Cắt gọt kim loại. Luận án xây dựng "Mô hình học tập trải nghiệm trong dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng" gồm 4 pha kế thừa chu trình Kolb:

1. Pha 1 - Thực hành gia công Cắt gọt kim loại: Người học thực hiện các thao tác, hành động gia công thực tế trên máy công cụ dựa vào kinh nghiệm sẵn có để giải quyết tình huống nghề nghiệp; trường hợp tình huống tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn kỹ thuật, người học được hướng dẫn quan sát thao tác mẫu hoặc mô phỏng trên máy tính.
2. Pha 2 - Quan sát phản ánh: Người học quan sát tình huống thực tế, phân tích các yêu cầu kỹ thuật của bản vẽ hoặc bản thiết kế, đánh giá hiện trạng máy móc, thiết bị của xưởng để nhận định khả năng giải quyết nhiệm vụ gia công.
3. Pha 3 - Lí thuyết về các phương pháp và quy trình gia công: Người học thảo luận, nghiên cứu cơ sở lý thuyết về thông số hình học dụng cụ cắt, chế độ cắt, phương pháp định vị, kẹp chặt và trình tự các bước công nghệ để đề xuất ý tưởng gia công sản phẩm.
4. Pha 4 - Lập quy trình công nghệ gia công: Người học vận dụng lý thuyết và kinh nghiệm cá nhân thiết lập văn bản quy trình công nghệ gia công chi tiết phù hợp với điều kiện máy móc, dụng cụ của xưởng thực hành; quy trình được giảng viên kiểm tra, xác nhận trước khi đưa vào sản xuất thử nghiệm.

Chương 1 phân tích và tổng hợp 6 hình thức học tập trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại:

• Trải nghiệm với các dự án kỹ thuật (Experiential learning project).
• Trải nghiệm với các chuyến đi thực địa công nghiệp.
• Trải nghiệm với các cuộc thi thiết kế kỹ thuật (như cuộc thi Robocon ABU, cuộc thi sinh thái Honda).
• Trải nghiệm trong phòng thí nghiệm/xưởng thực hành kỹ thuật (sử dụng phần mềm mô phỏng SSCNC, MasterCAM, CREO và máy công cụ).
• Trải nghiệm trong các hội thảo ngoại khóa/bài giảng khách mời chuyên gia công nghiệp.
• Trải nghiệm thực tập sản xuất công nghiệp kết hợp nhật ký học tập (phản ánh theo 5 câu hỏi của Donald Kirkpatrick, 1972).

Dưới đây là bảng tổng hợp sự chuyển hóa từ mô hình học tập trải nghiệm của Kolb (1984) sang mô hình dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại của luận án:

Pha trong mô hình Kolb (1984)	Pha tương ứng trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại	Hoạt động sư phạm và học tập đặc trưng
1. Kinh nghiệm cụ thể (Concrete Experience)	Thực hành gia công Cắt gọt kim loại	Sinh viên trực tiếp thao tác máy tiện, máy phay để giải quyết tình huống kỹ thuật, hoặc quan sát thao tác mẫu, xem video/mô phỏng kỹ thuật số.
2. Quan sát phản ánh (Reflective Observation)	Quan sát phản ánh	Đọc bản vẽ chi tiết, kiểm tra yêu cầu hình học và dung sai, đối chiếu với tính năng công nghệ của máy móc hiện có tại xưởng thực hành.
3. Trừu tượng hóa khái niệm (Abstract Conceptualization)	Lí thuyết về phương pháp và quy trình gia công	Nghiên cứu và thảo luận các nguyên lý cắt gọt, chế độ cắt, hiện tượng phoi, quy tắc an toàn; xây dựng giải pháp công nghệ tối ưu.
4. Thử nghiệm tích cực (Active Experimentation)	Lập quy trình công nghệ gia công	Lập bảng tiến trình gia công, chọn đồ gá, dao cắt, thông số cắt; bảo vệ quy trình trước giảng viên để chuyển sang chu trình luyện tập thực tế.

Chương 2: Cơ sở thực tiễn về dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng

Chương 2 trình bày kết quả phân tích chương trình đào tạo và dữ liệu khảo sát thực trạng giảng viên:

• Phân tích chương trình đào tạo nghề Cắt gọt kim loại tại Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình: Chương trình được cấu trúc theo hệ thống mô đun tích hợp lý thuyết và thực hành. Tỷ lượng thời gian thực hành chiếm ưu thế tạo điều kiện thuận lợi để áp dụng chu trình học tập trải nghiệm.
• Kết quả khảo sát thực trạng trên mẫu giảng viên dạy nghề Cắt gọt kim loại tại các trường cao đẳng khu vực Miền Bắc:
  • Dữ liệu thống kê mẫu qua bảng Crosstabs và kiểm định Cronbach's Alpha khẳng định bảng hỏi đạt độ tin cậy kỹ thuật.
  • Kiểm định Mann-Whitney cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nhận thức đối với tiếp cận trải nghiệm giữa các nhóm giảng viên có thâm niên công tác và trình độ chuyên môn khác nhau.
  • Kiểm định Friedman và ma trận tương quan Spearman về việc sử dụng các dạng hoạt động chỉ ra: Giảng viên hiện chủ yếu tập trung vào hoạt động rèn luyện thao tác mẫu lặp lại; các hoạt động cho sinh viên quan sát phản ánh lỗi gia công, tự nghiên cứu lý thuyết để lập quy trình công nghệ còn chiếm tỷ lệ thấp.
  • Kiểm định Friedman về các hình thức học tập trải nghiệm xác định hình thức "Trải nghiệm trong phòng thí nghiệm/xưởng thực hành kỹ thuật" đạt điểm xếp hạng trung bình cao nhất, được giảng viên đánh giá là phù hợp và khả thi nhất với điều kiện thực tế của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp Việt Nam.
  • Khảo sát nhận thức cho thấy giảng viên đồng thuận cao về sự tương thích giữa chu trình trải nghiệm 4 pha với cấu trúc giáo án bài giảng tích hợp (gồm các bước: Mở đầu, Hướng dẫn ban đầu, Hướng dẫn thường xuyên, Hướng dẫn kết thúc).

Bảng dưới đây tổng hợp các kỹ thuật thống kê và công cụ đo lường thực trạng được sử dụng trong Chương 2:

Kỹ thuật thống kê / Công cụ	Đối tượng / Mục đích kiểm định	Kết quả phân tích trong luận án
Thống kê Crosstabs	Đặc điểm nhân khẩu học của mẫu giảng viên	Xác lập phân bố mẫu theo thâm niên giảng dạy và trình độ chuyên môn.
Hệ số Cronbach's Alpha	Đánh giá độ tin cậy thang đo khảo sát thực trạng	Các thang đo đạt mức độ tin cậy thống kê cho phép sử dụng dữ liệu.
Kiểm định Mann-Whitney	So sánh nhận thức theo thâm niên và trình độ giảng viên	Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p > 0{,}05$) giữa các nhóm giảng viên.
Kiểm định thứ hạng Friedman	Xếp hạng mức độ sử dụng các hoạt động và hình thức	Hình thức thực hành tại xưởng/phòng thí nghiệm được xếp hạng sử dụng cao nhất.
Tương quan Spearman	Đo lường mối liên hệ giữa các dạng hoạt động trải nghiệm	Xác định mối quan hệ tương quan thuận giữa các pha học tập trong thiết kế dạy học.

Chương 3: Tiến trình thiết kế và thực hiện dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng theo tiếp cận trải nghiệm

Chương 3 xây dựng 4 nguyên tắc sư phạm cốt lõi:

1. Đảm bảo tính hệ thống: Nội dung trải nghiệm được sắp xếp logic từ kỹ năng cơ bản đến phức tạp, từ chi tiết đơn giản đến chi tiết bậc cao.
2. Đảm bảo tính thực tiễn: Tình huống trải nghiệm gắn liền với sản phẩm cơ khí thực tế và điều kiện trang thiết bị của nhà trường.
3. Đảm bảo tiêu chuẩn nghề: Bám sát chuẩn kỹ năng nghề quốc gia và tiêu chuẩn kỹ thuật (dung sai, độ nhám bề mặt).
4. Đảm bảo sự thống nhất giữa lí thuyết và thực hành: Lý thuyết công nghệ cắt gọt phục vụ trực tiếp cho việc lập và thực hiện quy trình gia công.

Tiến trình thiết kế và thực hiện dạy học gồm các bước: Chuẩn bị mục tiêu, đồ dùng dạy học; Khởi động và giao nhiệm vụ trải nghiệm; Tổ chức cho sinh viên quan sát phản ánh trên bản vẽ kỹ thuật; Hướng dẫn lý thuyết chuyên môn; Hướng dẫn sinh viên lập quy trình công nghệ gia công; Tổ chức thực hành gia công trực tiếp tại xưởng; Đánh giá kết quả sản phẩm và phản ánh đúc rút kinh nghiệm.

Tác giả minh họa cụ thể bằng bài dạy tích hợp: "Bài 5: Tiện trụ trơn ngắn", thuộc Mô đun 20: "Tiện trụ ngắn, trụ bậc và trụ dài" (mã L10D). Thiết kế minh họa bao gồm: Bản vẽ kỹ thuật trụ trơn; Bảng thông số dung sai tiêu chuẩn theo TCVN 2245:1999; Phiếu phân tích máy tiện; Phiếu hướng dẫn lập quy trình công nghệ; Mô phỏng đường chạy dao trên phần mềm SSCNC; Phiếu phân công luyện tập và Phiếu kiểm tra đánh giá chất lượng sản phẩm gia công.

Đánh giá tính cần thiết, tính khả thi và kiểm nghiệm thực nghiệm:

• Đánh giá chuyên gia: Khảo sát các chuyên gia cơ khí và sư phạm kỹ thuật, kiểm định độ tin cậy thang đo qua Cronbach's Alpha và kiểm định Mann-Whitney. Kết quả đánh giá bằng bảng điểm Likert 5 mức độ khẳng định tiến trình thiết kế có tính cần thiết, tính khả thi cao và bộ tài liệu bài giảng minh họa đạt hiệu quả sư phạm rõ rệt.
• Đánh giá thực nghiệm sư phạm: Triển khai dạy học thực nghiệm theo mô hình chuỗi thời gian một nhóm duy nhất qua 2 đợt (lần 1 tại lớp K48, lần 2 tại lớp K49) tại xưởng tiện Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình. Kết quả kiểm định Independent Samples T-test về điểm trung bình kiểm tra kỹ năng trước và sau thực nghiệm đạt mức ý nghĩa thống kê ($p < 0{,}05$), điểm sau thực nghiệm cao hơn rõ rệt so với trước thực nghiệm ở cả hai khóa. Các tiêu chí đánh giá quá trình học tập (kỹ năng lập quy trình, kỹ năng thao tác máy, chấp hành an toàn lao động, tính tự chủ) đều thể hiện sự tiến bộ đồng đều.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận:

• Cụ thể hóa lý thuyết học tập trải nghiệm của David A. Kolb (1984) vào lĩnh vực đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng, xây dựng thành công "Mô hình học tập trải nghiệm trong dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại" gồm 4 pha tích hợp logic.
• Tổng hợp và luận giải 6 hình thức tổ chức học tập trải nghiệm chuyên ngành, làm rõ vai trò ưu tiên của hình thức trải nghiệm tại xưởng thực hành kết hợp công nghệ mô phỏng (SSCNC) trong điều kiện giáo dục nghề nghiệp Việt Nam.
• Vận dụng mô hình 3P của Biggs (1993) làm sáng tỏ mối liên hệ tương tác giữa các yếu tố đầu vào, tiến trình dạy học trải nghiệm và kết quả đầu ra năng lực thực hành nghề Cắt gọt kim loại.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Đề xuất hệ thống 4 nguyên tắc sư phạm và hoàn thiện bản hướng dẫn tiến trình thiết kế, thực hiện bài dạy tích hợp theo tiếp cận trải nghiệm cho giảng viên dạy nghề Cắt gọt kim loại.
• Biên soạn bộ hồ sơ sư phạm minh họa hoàn chỉnh cho "Bài 5: Tiện trụ trơn ngắn" (Mô đun 20, mã L10D), cung cấp hệ thống phiếu học tập, quy trình công nghệ gia công, tiêu chuẩn đánh giá theo TCVN 2245:1999 và kịch bản mô phỏng SSCNC có thể sử dụng trực tiếp trong giảng dạy thực tế.
• Kiểm chứng thực nghiệm thành công tại Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình, cung cấp số liệu thống kê chứng minh tác động tích cực của tiếp cận trải nghiệm đến kết quả rèn luyện kỹ năng của sinh viên cao đẳng.

Kiến nghị giải pháp:

• Đối với ban lãnh đạo các trường cao đẳng: Đầu tư, nâng cấp trang thiết bị máy công cụ và không gian xưởng thực hành; trang bị các phần mềm mô phỏng kỹ thuật số (như SSCNC); xây dựng cơ chế phối hợp với các doanh nghiệp sản xuất cơ khí để triển khai các chuyến tham quan thực địa và thực tập sản xuất gắn với nhật ký học tập.
• Đối với giảng viên nghề Cắt gọt kim loại: Chuyển dịch vai trò từ người truyền thụ thao tác sang người tổ chức, nâng đỡ người học (scaffolding); cấu trúc lại bài giảng tích hợp theo 4 pha trải nghiệm, tăng cường yêu cầu sinh viên tự lập quy trình công nghệ gia công trước khi vận hành máy cắt gọt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án căn cứ theo phạm vi nghiên cứu được công bố:

• Khảo sát thực trạng chỉ giới hạn trong phạm vi một số trường cao đẳng có đào tạo nghề Cắt gọt kim loại tại Khu vực Miền Bắc.
• Hoạt động phân tích chương trình chi tiết và tổ chức thực nghiệm sư phạm chỉ mới triển khai tại một cơ sở đào tạo là Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình.
• Đối tượng kiểm chứng mới tập trung vào sinh viên hệ cao đẳng chính quy tập trung, chưa mở rộng sang các hệ đào tạo liên thông hoặc đào tạo nghề cho lao động nông thôn.
• Về nội dung kỹ thuật, bài giảng minh họa thực nghiệm mới dừng lại ở nội dung gia công tiện cơ bản ("Bài 5: Tiện trụ trơn ngắn" thuộc Mô đun 20), chưa kiểm chứng trên các mô đun gia công máy điều khiển số (máy phay CNC, tiện CNC).

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi điều tra khảo sát và thực nghiệm sư phạm sang các trường cao đẳng ở Khu vực Miền Trung và Miền Nam để tăng tính đại diện địa bàn.
• Ứng dụng và kiểm nghiệm tiến trình dạy học theo tiếp cận trải nghiệm đối với các mô đun gia công kim loại kỹ thuật cao (mô đun phay CNC, tiện CNC, mài phẳng) và các ngành nghề kỹ thuật cơ khí liên quan (nghề Nguội chế tạo, Sửa chữa thiết bị cơ khí).

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên dạy nghề Cắt gọt kim loại và khối ngành cơ khí tại các trường cao đẳng, trung cấp: Sử dụng khung 4 pha của mô hình trải nghiệm và quy trình thiết kế bài dạy tích hợp tại Chương 3; khai thác trực tiếp bộ giáo án minh họa, phiếu hướng dẫn công nghệ và bài tập mô phỏng SSCNC cho bài học tiện trụ trơn ngắn.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lý luận và Phương pháp dạy học, Giáo dục nghề nghiệp: Tham khảo phương pháp luận kết hợp lý thuyết Kolb (1984) và mô hình 3P của Biggs (1993) vào một nghề nghiệp kỹ thuật cụ thể; tham khảo quy trình phân tích định lượng thực trạng và đánh giá thực nghiệm bằng SPSS (Cronbach's Alpha, Mann-Whitney, Friedman, Spearman, Independent Samples T-test).
• Cán bộ quản lý đào tạo và chuyên gia phát triển chương trình tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp: Tham khảo phương thức thiết kế chương trình mô đun tích hợp gắn với chuẩn kỹ năng nghề quốc gia và tiêu chuẩn kỹ thuật (TCVN 2245:1999); tham khảo các khuyến nghị chính sách về trang bị xưởng thực hành và ứng dụng phần mềm mô phỏng trong đào tạo nghề.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình học tập trải nghiệm trong dạy học các mô đun chuyên môn nghề Cắt gọt kim loại của tác giả gồm những pha nào?

Mô hình gồm 4 pha được chuyển hóa từ chu trình Kolb (1984):

1. Thực hành gia công Cắt gọt kim loại: Người học thực hành thao tác trên máy công cụ theo kinh nghiệm sẵn có, hoặc quan sát mẫu/mô phỏng nếu có nguy cơ mất an toàn.
2. Quan sát phản ánh: Đọc bản vẽ chi tiết, phân tích yêu cầu kỹ thuật và đối chiếu điều kiện máy móc thực tế của xưởng.
3. Lí thuyết về các phương pháp và quy trình gia công: Nghiên cứu nguyên lý cắt gọt, chế độ cắt và xây dựng ý tưởng gia công.
4. Lập quy trình công nghệ gia công: Soạn thảo văn bản quy trình công nghệ gia công chi tiết trước khi bước vào luyện tập chính thức trên máy.

2. Luận án xác định những hình thức học tập trải nghiệm nào và hình thức nào phù hợp nhất với điều kiện Việt Nam hiện nay?

Luận án xác định 6 hình thức:

1. Trải nghiệm với các dự án kỹ thuật.
2. Trải nghiệm với các chuyến đi thực địa công nghiệp.
3. Trải nghiệm với các cuộc thi thiết kế kỹ thuật.
4. Trải nghiệm trong phòng thí nghiệm/xưởng thực hành kỹ thuật.
5. Trải nghiệm trong các hội thảo ngoại khóa/bài giảng khách mời.
6. Trải nghiệm thực tập sản xuất công nghiệp kết hợp nhật ký học tập (theo 5 câu hỏi Kirkpatrick 1972). Kết quả kiểm định Friedman trong khảo sát thực trạng cho thấy "Trải nghiệm trong phòng thí nghiệm/xưởng thực hành kỹ thuật" là hình thức phù hợp và khả thi nhất trong bối cảnh các trường cao đẳng hiện nay.

3. Nội dung chuyên môn nào được luận án chọn để minh họa tiến trình dạy học và tiến hành thực nghiệm sư phạm?

Tác giả chọn bài dạy tích hợp: "Bài 5: Tiện trụ trơn ngắn", thuộc Mô đun 20: "Tiện trụ ngắn, trụ bậc và trụ dài" (mã ký hiệu L10D) trong chương trình đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng tại Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình.

4. Phần mềm công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật nào được tích hợp trong giáo án minh họa của luận án?

Luận án sử dụng phần mềm mô phỏng SSCNC để trực quan hóa thao tác vận hành máy và kiểm tra đường chạy dao; sử dụng Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 2245:1999 về dung sai lắp ghép đối với bề mặt trụ trơn để làm căn cứ kỹ thuật lập phiếu kiểm tra chất lượng sản phẩm.

5. Thiết kế thực nghiệm sư phạm của đề tài được triển khai theo mô hình nào và sử dụng phương pháp thống kê nào để kiểm định kết quả?

Thực nghiệm sư phạm sử dụng thiết kế trong một nhóm duy nhất (Within-Group Experimental Design) theo chuỗi thời gian (Time Series), tiến hành đo trước và sau can thiệp sư phạm qua 2 đợt độc lập trên sinh viên lớp K48 và K49 tại Trường Cao đẳng Cơ giới Ninh Bình. Dữ liệu điểm số được phân tích qua phần mềm SPSS bằng kiểm định Independent Samples T-test với mức ý nghĩa $\alpha = 0{,}05$.

Kết luận

Luận án của tác giả Dương Văn Cường đã hoàn thành việc xây dựng cơ sở lý luận và quy trình thực tiễn cho việc dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng tại Việt Nam. Công trình chuyển hóa thành công mô hình học tập trải nghiệm 4 pha của Kolb và mô hình 3P của Biggs vào cấu trúc bài giảng mô đun tích hợp, giải quyết mối liên kết giữa kiến thức lý thuyết cắt gọt và kỹ năng thao tác máy công cụ. Các kết quả khảo sát thực trạng, ý kiến chuyên gia và kiểm nghiệm thực nghiệm sư phạm trên phần mềm thống kê SPSS cung cấp luận cứ khẳng định tính khả thi của tiến trình sư phạm được đề xuất. Đây là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng trực tiếp cho công tác giảng dạy, nghiên cứu phương pháp dạy học nghề cơ khí và phát triển chương trình đào tạo tại các trường cao đẳng kỹ thuật hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC THEO TIẾP CẬN TRẢI NGHIỆM TRONG ĐÀO TẠO NGHỀ CẮT GỌT KIM LOẠI TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG 1. Tổng quan nghiên cứu tài liệu 1. Những nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận trải nghiệm a) Trên thế giới Học tập trải nghiệm (Experiential Learning) là một lí thuyết học tập hiện đại, nổi bật trong thế kỉ 20. Nó được đặt nền móng bởi các nhà giáo dục hàng đầu trên thế giới như Dewey, Vygotsky, Lewin, Kolb.

Lý thuyết học tập trải nghiệm (experiential learning theory) đóng một vai trò trung tâm trong giáo dục và phát triển con người, trở thành nền tảng trung tâm của giáo dục trong thế kỉ 21 [15]. Mặc dù nhấn mạnh bản chất của học tập trải nghiệm là một quá trình cá nhân sử dụng kinh nghiệm để kiến tạo tri thức của riêng mình nhằm thích ứng với môi trường cuộc sống luôn thay đổi [11], nhưng mỗi nhà giáo dục có những cách mô tả khác nhau về học tập trải nghiệm. Những năm đầu thế kỉ 20, chủ nghĩa hành động (hay chủ nghĩa thực dụng) được phát triển bởi William James (1842-1910), John Dewey (1859-1952) và nhiều nhà giáo dục khác đã tạo ra những tư tưởng mới mẻ trong giáo dục. Chủ nghĩa thực dụng cho rằng mỗi con người luôn có một vốn kinh nghiệm nhất định trong qua khứ, và sự trải nghiệm của các nhân trong môi trường xung quanh khiến họ liên tục đánh giá những thiếu sót và tìm kiếm sự hỗ trợ để sửa đổi vốn kinh nghiệm đã có.

Trong nhiều ấn phẩm nổi tiếng của Dewey (chẳng hạn như: Kinh nghiệm và giáo dục [10], Dân chủ và giáo dục [11], Cách ta nghĩ [12], Dewey về giáo dục [56]), chúng ta tìm thấy những tư tưởng mới mẻ về một nền giáo dục tiến bộ (giáo dục phải dựa trên trải nghiệm của chính người học) đối lập với nền giáo dục truyền thống (coi giáo dục là sự đào tạo từ bên ngoài; áp đặt những kiến thức, kĩ năng, chuẩn mực và nguyên tắc ứng xử đã được phát triển trong quá khứ cho thế hệ trẻ). Như vậy, các trải nghiệm của người học trở thành yếu tố trung tâm của nền giáo dục tiến bộ, giáo dục phải tạo 12 điều kiện thuận lợi nhất để người học phát triển kinh nghiệm cá nhân bằng trải nghiệm của chính họ. Người học trở thành những cá nhân năng động sáng tạo để tự xây dựng kiến thức, sự hiểu biết cho riêng mình và chia sẻ nó cho cộng đồng, bạn bè. Từ quan điểm của khoa học phát triển con người, Vygotsky (1896-1934) cho rằng giữa các kinh nghiệm đã có (cái đã biết) và các kiến thức mới (cái chưa biết) luôn có một 'cây cầu' kết nối hai khu vực kiến thức này và cây cầu đó được xây dựng bằng chính các trải nghiệm của người học.

Vygotsky đề xuất lí thuyết “Vùng phát triển gần nhất” (Zone of Proximal Development) để giải thích một khu vực nằm giữa các kinh nghiệm đã có (đặc trưng bởi các năng lực giải quyết vấn đề trong quá khứ, ở dạng tiềm năng cho kiến thức mới) và những trải nghiệm mới (đặc trưng bởi năng lực giải quyết các vấn đề mới với sự giúp đỡ của giáo viên hoặc những người có kinh nghiệm hơn). Lý thuyết 'Vùng phát triển gần nhất' nhấn mạnh mỗi cá nhân đều có vốn kinh nghiệm nhất định làm nền tảng (ở dạng tiềm năng, có được thông qua các trải nghiệm trong quá khứ, và có cả yếu tố di truyền), và khi người học tương tác với môi trường học tập mới, những tiềm năng kinh nghiệm đó được huy động ra để kiến tạo tri thức cho bản thân thông qua những trải nghiệm của chính họ với sự giúp đỡ của những người có kinh nghiệm hơn. Vygotsky sử dụng khái niệm “Giàn giáo - nâng đỡ vừa sức” (Scaffolding) để chỉ sự hỗ trợ của giáo viên hoặc những người có kinh nghiệm hơn khi hỗ trợ người học giải quyết vấn đề mới. Như vậy, trong dạy học theo tiếp cận trải nghiệm, người dạy đóng vai như các các 'giàn giáo' nâng đỡ người học từ phía sau khi họ tham gia trải nghiệm.

Ở một cách mô tả khác, Kurt Lewin (1890-1947) đã giải thích học tập trải nghiệm thông qua phương trình nổi tiếng của ông: B = f(P, E). Trong đó, B (Behavior) là hành vi của con người; P (Person) là đặc điểm của cá nhân; E (Environment) là môi trường xung quanh, là các thành viên của nhóm như bạn bè, gia đình, cộng đồng. Lewin cho rằng hành vi của con người là một 'hàm số' của các yếu tố đặc điểm cá nhân và môi trường xung quanh họ. Trong đó, P là yếu tố khó thay đổi nhất, vì nó liên quan đến tính cách, sở thích, cá tính khác nhau của mỗi người mà không thể áp đặt.

Do đó, muốn thay đổi hành vi của con người, chúng ta phải thiết kế môi trường E đủ kích thích, hứng thú để họ thay đổi hành vi. Lewin đề xuất một mô hình thay đổi hành vi như Hình 1.1: Mô hình thay đổi hành vi của Lewin Trong Hình 1.1, Lewin mô tả một quá trình thay đổi hành vi gồm bốn pha: i) Kinh nghiệm 'cứng nhắc', ii) Các quan sát và phản ánh, iii) Hình thành các khái niệm trừu tượng và khái quát hóa, iv) Kiểm tra các áp dụng khái niệm trong các tình huống mới. Như vậy, các kinh nghiệm 'cứng nhắc' (hình thành từ các trải nghiệm trong quá khứ) là đầu mối cho quá trình học tập, cũng như các hành động chủ quan của mỗi người khi họ tương tác với môi trường xunh quanh. Các quan sát và phản ánh cung cấp các thông tin phản hồi về hậu quả của hành vi, nhận thức các lỗi lầm và định hướng mục tiêu hành vi tiếp theo.

Ở phương diện sư phạm, Lewin đề xuất khái niệm “dạy học thực nghiệm” (Laboratory Training) như là nền tảng cơ sở cho việc thay đổi hành vi của con người, trong đó người học vừa trải nghiệm để kiến tạo kiến thức mới, vừa trải nghiệm để rèn luyện kĩ năng. Như vậy, học tập trải nghiệm chính là sự hiện thực hóa của chủ nghĩa hành động vào trong giáo dục, được các nhà giáo dục mô tả ở nhiều góc nhìn khác nhau, nhưng đều nhấn mạnh bản chất của trải nghiệm như là yếu tố trung tâm cho quá trình kiến tạo tri thức của người học. Tuy nhiên, các mô tả về học tập trải nghiệm của Dewey, Vygotsky, Lewin và nhiều nhà giáo dục khác là có tính trừu tượng cao, không chỉ dẫn rõ ràng những hành vi học tập cụ thể mà người học cần trải nghiệm, rất khó để giáo viên áp dụng trong thiết kế dạy học. Kế thừa các kết quả nghiên cứu của Dewey, Vygotsky, Lewin và nhiều nhà giáo dục khác, Kolb (1984) đã phát triển một lí thuyết toàn diện về học tập trải nghiệm 14 [66].

Trong lí thuyết của mình, Kolb mô tả một chu trình xoắn ốc của quá trình học tập trải nghiệm gồm bốn pha: 1) Kinh nghiệm cụ thể, 2) Quan sát phản ánh, 3) Trừu tượng hóa khái niệm, 4) Thử nghiệm chủ động (Hình 1.2: Mô hình học tập trải nghiệm của Kolb Theo mô hình của Kolb, việc học tập luôn trải qua 4 pha: (1) Kinh nghiệm cụ thể: Trải nghiệm bằng các hoạt động, hành vi, thao tác cụ thể, trực tiếp dựa vào kinh nghiệm đã có; (2) Quan sát phản ánh: Trải nghiệm bằng các quan sát, suy ngẫm, bày tỏ quan điểm về kinh nghiệm đã có của chính mình hoặc của người khác; (3) Trừu tượng hóa khái niệm: Trải nghiệm bằng các suy nghĩ lí trí, đánh giá, phê bình, lập mô hình lí thuyết để kiến tạo các khái niệm mới (kiến thức mới) lấp đầy các thiếu sót trong vốn kinh nghiệm đã có của cá nhân. Các khái niệm mới này được xem như các giả thuyết khoa học cho quá trình thử nghiệm để kiểm tra chân lí; (4) Thử nghiệm tích cực: Trải nghiệm bằng các hành động lập kế hoạch, đưa ra quyết định và thử nghiệm các khái niệm mới (lí thuyết mới) trong các tình huống thực tế. Kết thúc giai đoạn 4, người học có thể đưa ra một phán xét để công nhận hoặc bác bỏ một khái niệm mới, qua đó sửa đổi các “kinh nghiệm cụ thể” của bản thân. Mô hình của Kolb là một hình xoắn ốc liên tục của các trải nghiệm, không có điểm kết thúc để sửa đổi kinh nghiệm cụ thể bằng những chân lí khoa học.

Việc học cũng có thể bắt đầu từ bất cứ giai đoạn nào của chu trình, nhưng thường bắt đầu bằng kinh nghiệm cụ thể của người học.2, Kolb (1984) nhấn mạnh rằng việc học chỉ có hiệu quả nếu người học được trải nghiệm đầy đủ bốn pha học tập, tuy nhiên, người học xu hướng ưu tiên nổi trội về hai pha liên tiếp trong bốn pha định hình lên bốn kiểu học tập gồm: i) phân kì, ii) đồng hóa, iii) hội tụ, iv) điều ứng (Hình 1. Có nhiều yếu tố tác động đến sự lựa chọn một kiểu học ưa thích của người học, nhưng yếu tố chuyên ngành học tập được xem là có tác động mạnh mẽ nhất [90].3: Vị trí của các lĩnh vực chuyên ngành theo các phong cách học tập Theo Hình 1. 9] cho thấy, lĩnh vực “Kỹ thuật cơ khí” (Mechanical engineering) nói chung, nghề “Cắt gọt kim loại” nói riêng là nhấn mạnh đến việc học bằng “trừu tượng hóa khái niệm” và “thử nghiệm tích cực”. Hay nói khác đi, dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại cần tập trung vào các ‘trải nghiệm bằng các suy nghĩ lí trí để giải quyết vấn đề kỹ thuật’ và ‘trải nghiệm bằng các hành động lập kế hoạch, đưa ra quyết định và thử nghiệm trong thực tế’.

Đây là cơ sở rất quan trọng cho việc xây dựng cơ sở lí luận và đề xuất mô hình dạy học theo tiếp cận trải nghiệm trong đào tạo nghề Cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng. 16 Mặc dù mô hình của Kolb (1984) đã rất thành công trong việc giải thích các hành vi trải nghiệm của người học để sửa đổi vốn kinh nghiệm đã có của cá nhân. Tuy nhiên, mô hình của Kolb vẫn có sự trừu tượng nhất định khi không chỉ dẫn các hoạt động trải nghiệm cụ thể cho các giáo viên để thiết kế dạy học. Để giải quyết vấn đề này, Svinick & Dixon (1987) đã mở rộng mô hình của Kolb để đưa ra các hoạt động trải nghiệm cụ thể nhằm trợ giúp giáo viên trong thiết kế dạy học [90, tr.4: Mức độ tham gia trải nghiệm của người học Theo mô tả của Svinick & Dixon (1987) (Hình 1.