CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU Thuốc lá là lá của cây Nicotinana tabacum hay các loại cây tương tự được tìm ra ở Châu Mỹ vào thế kỷ XV. Kể từ đó thuốc lá được nhập vào các châu lục khác và đến thế kỷ XIX thuốc lá được phổ biến rộng rãi trên toàn thế giới, số người sử dụng thuốc lá ngày càng tăng. Ngành công nghiệp thuốc lá ngày càng phát triển và lợi nhuận thu được từ sản xuất buôn bán thuốc lá ngày càng lớn. Đầu thế kỷ XX ảnh hưởng của thuốc lá đến sức khoẻ con người đã được phát hiện ngày càng nhiều, rất nhiều nghiên cứu khoa học đã phân tích thành phần, tính chất và tác hại của khói thuốc lá, đồng thời chứng minh thuốc lá là nguyên nhân gây nhiều bệnh tật đối với con người và cũng là yếu tố ảnh hưởng xấu tới các mặt kinh tế, xã hội, môi trường và tài nguyên thiên nhiên [2,3].
Thành phần của khói thuốc lá Khi đốt cháy một điếu thuốc lá thì tạo ra ba dòng khói thuốc: dòng khói chính, dòng khói phụ và dòng khói thuốc môi trường. Dòng khói chính là khói thuốc do người hút thuốc hít vào, thở ra. Đây là luồng khí đi qua gốc của điếu thuốc. Dòng khói phụ là khói thuốc từ đầu điếu thuốc đang cháy tỏa ra không khí, không bao gồm phần khói do người hút thuốc thở ra.
Dòng khói thuốc môi trường là hỗn hợp của luồng phói phụ và khói thở ra của dòng khói chính cũng như các chất tạp nhiễm khuếch tán qua giấy quấn thuốc lá 3 và đầu điếu thuốc giữa các lần hút. Dòng khói phụ có thành phần chất độc cao hơn dòng khói chính rất nhiều, nồng độ CO cao gấp 15 lần, nicotin cao gấp 21 lần, formaldehyt 50 lần và dimethylnitrosamin 130 lần. Khói thuốc phụ còn nguy hiểm hơn khói thuốc chính vì cháy ở nhiệt độ cao và không qua lọc. Chính vì vậy mà những người không hút thuốc nhưng phải sống và hít thở thường xuyên trong môi trường có khói thuốc lá (hút thuốc thụ động) cũng bị những ảnh hưởng giống như những người hút thuốc lá.
Tuy nhiên do khói phụ được pha loãng với không khí nên mức độ bị ảnh hưởng của khói thuốc phụ còn phụ thuộc vào diện tích phòng, thể tích không khí nơi hút thuốc lớn hay nhỏ [6]. Theo công bố năm 2018 của Tổng hội Y sĩ Hoa kỳ, khói thuốc lá chứa hơn 7.000 chất hóa học, hàng trăm loại có hại cho sức khỏe trong đó có 69 chất gây ung thư, bao gồm chất gây nghiện và các chất gây độc, được chia ra làm 4 nhóm chính: Nicotine, Monoxit carbon (khí CO), các chất kích thích dạng khí hoặc hạt nhỏ và các chất gây ung thư. Cơ quan kiểm soát dược phẩm và thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp Nicotin vào nhóm các chất có tính chất dược lý gây nghiện chủ yếu, tương tự như các chất ma túy heroin và cocain. Một số nhà nghiên cứu cho rằng thuốc lá được coi là “đường dẫn” khiến người hút thuốc lá dễ nghiện rượu và thuốc phiện hơn những người không hút thuốc.
Chỉ một thời gian ngắn sau khi bắt đầu hút thuốc, cơ thể người hút sẽ trở nên phụ thuộc Nicotin, khi đó bỏ thuốc là một việc vô cùng khó khăn. Hợp chất thơm có vòng đóng như Polyciclic aromatic hydrocacbon (PAH), Benzopyrene hay các Nitrosamine trong khói thuốc là những chất thường có mặt trong thành phần khói dầu khí, thuốc trừ sâu, có khả năng sinh ung thư rất mạnh đặc biệt ung thư phổi. Ammonia, formaldehyde là những chất thường sử dụng trong thuốc kích thích tăng trưởng và các sản phẩm tẩy rửa nhưng cũng có mặt trong thành phần khói thuốc lá gây kích thích mũi, họng, mắt của người hút thuốc. Khi hút thuốc, tất cả các chất này đi vào cơ thể, tấn công vào các mô tế bào, gây nhiều bệnh nguy hiểm.
Những hóa chất độc hại này nhiều người không dám động tay vào, không dám hít vào khi chúng tồn tại trong các sản phẩm khác nhưng trên thực tế họ vẫn bất chấp hút thuốc lá và khói thuốc lá thật sự nguy hiểm hơn chúng ta nghĩ rất nhiều [11,21]. Tác hại của thuốc lá 1. Tác hại của hút thuốc lá chủ động 4 1. Thuốc lá là nguyên nhân gây tử vong Hút thuốc lá được biết đến như là nguyên nhân tử vong có thể phòng tránh được hàng đầu trên thế giới hiện nay.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), cứ 6 giây lại có một người chết do các căn bệnh liên quan đến hút thuốc lá. Sử dụng thuốc lá đã gây ra 6 triệu ca tử vong trong năm 2019 và dự đoán số ca tử vong sẽ tăng thành 8 triệu ca tử vong vào năm 2030. Khoảng 70% ca tử vong xảy ra ở các nước đang phát triển, chỉ tính riêng Trung Quốc tới thời điểm 2020 - 2030 sẽ có từ 1 đến 2 triệu người chết do hút thuốc lá mỗi năm. Nếu các biện pháp phòng chống tác hại thuốc lá hiệu quả không được thực hiện thì trong thế kỷ này sử dụng thuốc lá đã giết chết 1 tỷ người [21,22].
Tại Việt Nam với xu hướng mắc các bệnh lây nhiễm giảm, thì các bệnh không lây nhiễm đang gia tăng một cách nhanh chóng trong những năm gần đây. Các bệnh có nguyên nhân chính từ sử dụng thuốc lá như đột quỵ, mạch vành, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ung thư phổi… là những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở nam giới. Gần 28% tổng số ca tử vong ở nam giới từ 35 tuổi trở lên là do các bệnh liên quan sử dụng thuốc lá. Mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 40.000 người tử vong do các bệnh liên quan thuốc lá [2].
Nếu Việt Nam không thực hiện ngay các biện pháp phòng chống tác hại thuốc lá hiệu quả, con số này sẽ tăng lên thành 70. Những người hút thuốc lá giảm thọ từ 8-23 năm và có nguy cơ chết trước tuổi 70 gấp 3 lần so với người không hút. Nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách y tế năm 2011 cũng cho thấy bệnh tật và tử vong sớm do sử dụng thuốc lá chiếm 12% tổng gánh nặng bệnh tật ở nam giới tại Việt Nam [19]. Thuốc lá và bệnh ung thư Tổ chức Y tế thế giới đã xếp sử dụng thuốc lá là yếu tố nguy cơ thứ 2 trong 10 yếu tố nguy cơ hàng đầu gây hại cho sức khỏe người dân ở các nước đang phát triển.
Sử dụng thuốc lá gây ra khoảng 25 căn bệnh khác nhau cho người hút thuốc. Tính chung trên thế giới thuốc lá gây ra 90% các trường hợp ung thư phổi, 75% các trường hợp phổi tắc nghẽn mãn tính và 25% các trường hợp bệnh tim thiếu máu cục bộ [21]. Thực tế ung thư phổi là căn bệnh không phổ biến trước khi sử dụng thuốc lá trở nên thịnh hành. Trong vòng 60 năm qua, số người mắc ung thư phổi tăng lên đáng kể cùng với tỷ lệ người hút thuốc gia tăng.
Nhiều nghiên cứu đã xác định ba xu hướng quan trọng: Nguy cơ ung thư tăng với số điếu thuốc hút/số thuốc hút trong ngày; Nguy cơ ung thư tăng với thời gian hút thuốc, đo lường theo năm và 5 nguy cơ ung thư tăng với người bắt đầu hút thuốc sớm. Mỗi chất gây ung thư có trong thuốc lá và khói thuốc lá có những cơ quan đích khác nhau. Nó có thể hoạt động riêng rẽ hoặc phối hợp với các chất khác. Vì vậy, ngoài mắc bệnh ung thư phổi, người hút thuốc lá có nguy cơ mắc ung thư khoang miệng cao gấp 3,6-11,8 lần, ung thư thực quản cao gấp 3,7 lần và ung thư thanh quản cao gấp 20 lần so với người không hút thuốc [11,12].
Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ chính gây ra tới 30%-40% các trường hợp ung thư bàng quang. Người cai thuốc lá thành công trước tuổi 50 sẽ làm giảm nguy cơ mắc bệnh khoảng 50% sau 15 năm so với hút thuốc. Mối quan hệ nhân quả giữa hút thuốc lá và ung thư cổ tử cung đã được chứng minh. Nguy cơ mắc ung thư cổ tử cung ở người hút thuốc cao gấp 1,5 - 5 lần người không hút thuốc.
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học cũng đã báo cáo tỷ lệ chết và mắc ung thư dạ dày cao hơn ở nhóm người không hút thuốc [12]. Hút thuốc lá và bệnh hô hấp Tác hại của hút thuốc lá đối với sức khoẻ con người được thấy rõ ràng nhất ở hệ hô hấp. Hút thuốc lá liên quan tới 90% của tổng số các ca mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính về phổi. Mối liên quan giữa sử dụng thuốc lá nhiều, kéo dài và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính rất mật thiết tương tự như mối liên quan giữa hút thuốc và ung thư phổi.
Ước tính bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính ở người hút thuốc cao hơn gấp 10 lần so với người không hút thuốc. Bởi vì người hút thuốc thường bị tổn thương và suy giảm chức năng niêm mạc phế quản nhiều hơn người không hút thuốc, họ bị ảnh hưởng nhiều hơn từ ô nhiễm môi trường, mầm bệnh và các khói độc. Bên cạnh đó, hút thuốc cũng làm suy yếu hệ miễn dịch của cơ thể vì vậy hút thuốc lá làm tăng số lần mắc bệnh viêm đường hô hấp cấp tính như viêm phổi, cúm và làm tình trạng nhiễm khuẩn nặng hơn [12]. Hút thuốc lá và bệnh tim mạch Khói thuốc khi vào cơ thể sẽ gây ra một số tác động ngay lập tức lên tim và mạch máu.
So với người không hút thuốc, người hút thuốc có nguy cơ mắc bệnh lý tim mạch cao hơn gấp 2,8 lần (ở nam) và 3,1 lần (ở nữ). Trong vòng vài phút sau khi hút thuốc, nhịp tim bắt đầu nhanh. Nhịp tim có thể tăng cao tới 30% và trở lại bình thường trong 10 phút sau khi hút thuốc. Để phản ứng lại sự kích thích này mạch máu co bóp lại buộc tim phải hoạt động mạnh hơn để vận chuyển ôxy.
Việc hút thuốc lặp lại không chỉ làm tăng huyết áp mà còn biến đổi huyết áp và là nguy 6 cơ tiềm tàng phát triển bệnh xơ vữa động mạch, dẫn tới các bệnh tim [11,12]. Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa hút thuốc lá và nhồi máu cơ tim (bệnh tim thiếu máu cục bộ) cho dù nghiên cứu được thực hiện trên chủng tộc hay dân tộc nào. So với người không hút thuốc nguy cơ mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ tăng lên 1,6 lần ở người đã từng hút thuốc, lên 3 lần ở những người hút từ 1-14 điếu/ngày và lên 5,5 lần ở người hút trên 14 điếu thuốc/ngày.